Ekonomıka • 15 Mamyr, 2022

Metall eksporty nege shekteldi?

74 ret kórsetildi

El aýmaǵynan qara jáne tústi metaldardyń synyqtary men qaldyqtaryn shyǵarýǵa ýaqytsha tyıym salynǵany belgili. Muny naryq oıynshylary ártúrli qabyldady. Shekteýge qarsy shyqqan toptyń ýájin gazetimizdiń osydan týra bir aı burynǵy sanynda («Metall eksporty: Tyıym tyǵyryqqa tirep júrmesin», 15 sáýir) jarııalaǵan edik. Endi tyıymnyń salynǵanyn quptaıtyndardyń únine qulaq asyp kórelik.

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Indýstrııa jáne ınfraqu­rylym­dyq damý mınıstrligi In­dýs­trııalyq damý komıteti tór­aǵa­synyń orynbasary Turar Jolmaǵambetovtiń aı­týyn­­sha, mundaı qadamǵa barý­dyń bir­neshe sebebi bar. Bi­rin­shi­den, otandyq qaıta óńdeýshiler betpe-bet kelip otyr­ǵan qaı­talama shıkizat tap­shy­lyǵyn joıý. Ekinshiden, kásip­oryn­dardyń tolyq júk­tememen jumys isteýine jaǵdaı jasaý.

– Metall synyqtary men qaldyq­tarynyń shyǵarylýyn shekteý arqy­ly shıkizatty óńdeý, ishki naryqty qajetti ónimmen qamtamasyz etýdi kózdep otyrmyz. Mysaly, 2021 jyly Qazaqstannan Reseı Federasııasyna 124 mlrd teńgege 754 myń tonna qara metall synyqtary men qaldyqtary shyǵaryldy. Bir tonnanyń ortasha baǵasy – 165 myń teńge. Bıyl Reseıden Qazaqstanǵa 260 mlrd teńgege shamamen 700 myń tonna qurylys armatýrasy ımporttaldy. Bir tonnanyń ortasha baǵasy – 375 myń teńge. Osylaısha, biz baǵasy tonnasyna 1 mln teńgege deıin jetetin shvellerlerdi, qos tavrlardy, qubyrlardy jáne basqa da buıymdardy ımporttaýǵa májbúrmiz. Buǵan jol bermeý kerek, – dedi T.Jolmaǵambetov.

Onyń pikirinshe, el aýmaǵynan metall synyqtary men qaldyqtaryn shyǵarýǵa ýaqytsha shekteý qoıý – taktıkalyq shara. Bul elimizde 2010 jyldan bastap júzege asyrylyp jatqan ındýstrııalandyrý saıa­satymen úndesip jatqan qadam.

– Negizgi mindetterdiń biri – shıki­zat­tan múmkindiginshe daıyn ónim shyǵarý. Shı­kizat degenimiz ne? Bul – alıýmınıı, mys, qorǵasyn, qara metall, metall synyqtary. Synyqtan ne alamyz? Alıýmınıı radıatorlary, tereze profılderi, avtomobıl dıskileri, kabelder men symdar. Avtomobıl qozǵaltqyshtaryn iske qosýǵa arnalǵan qor­ǵasyn akkýmýlıatorlar. Eń basty shı­kizat – qara metall synyqtary, temir. Halyq, ónerkásip tutynatyn kóp taýar osy ónimnen alynady. Mysaly, armatýra. Biz ony úı qurylysynda paıdalanamyz. Qubyrlar munaı-gaz salasynda qoldanylady, – dedi vedomstvo ókili.

T.Jolmaǵambetovtiń aıtýynsha, eksportty shekteýdiń ózi ishki naryqtaǵy má­se­leni tolyqtaı sheshe almaıdy. О́ıt­keni otandyq qaıta óńdeýshiler úshin metall synyqtarynyń ishki aınalymy áli jetkiliksiz. Sondyqtan olar kórshi memleketterden ónim ımporttaýǵa máj­búr. Mysaly, «Qaınar-AKB» JShS qazaq­standyq jáne ımporttyq shıkizat esebinen qorǵasyn akkýmýlıatorlar óndiredi. Kompanııa óz ónimderimen ishki naryqty 80 paıyzǵa qamtamasyz etip otyr. Jyl saıyn 50-60 mln dollarǵa ónim eksporttaıdy.

– Buryn qıyndyqtarǵa tap bolǵan, birqatar sebeppen óndirisin konser­va­sııalaǵan kásiporyndar óz qyzmetin qaıta jandandyrdy. Bul – bir. Ekin­shi­den, qaıtalama shıkizattan daıyn ónim jasap shyǵarǵan kásiporyndar zaýyttaryn Qazaqstanǵa kóshire bastady. Shetelde bizdiń shıkizatymyzdan da­ıyn ónimder shyǵarylatyny túsi­nik­ti. Endi Qazaqstanda óndiris kólemi 300 myń tonna bolatyn taǵy 3 sheteldik zaýyt ashylady. Olar jer ýchaskesin tańdap, ınfraqurylym tartý jumystaryn rettep jatyr, – dep naqtylady Indýstrııalyq damý komıteti tóraǵasynyń orynbasary.

Qazaqstan – qaıtalama shıkizatty shy­ǵarýdy shektep otyrǵan jalǵyz mem­le­ket emes. Qyrǵyzstan, Reseı, Ar­me­nııa, О́zbekstan jáne Belarýs sııaqty seriktes elder de mundaı qadamǵa baryp otyr.

– Reseıde shekteýler bar. Onda kvota bólinedi. Kvotadan joǵary bolsa, tonnasyna shamamen 100 eýro kóle­min­de baj salyǵyn salady. Qazir ony 300 eýro­ǵa deıin ulǵaıtý jumystary jú­rip jatyr. Armenııada 6 aıǵa embargo qoldanylady. Qyrǵyzstanda da eksportqa shekteýler qoıylady. Belarýs pen О́zbekstanda memlekettik monopolııa bar. Iаǵnı tek memlekettik kompa­nııalar ǵana synyqtardy jınaý­ǵa, óńdeýge quqyly. Basty mindet – zaýyt­tar­dyń ishki qajettiligin qamtamasyz etý. Jýyrda Eýropalyq Komıssııa Eýropalyq Parlamentke shıkizat pen materıal­dardyń osy túrine tyıym salý­dy usyndy. Motıv – dekarbonızasııa: synyqtardyń esebinen shy­ǵa­ryn­dylar az bolady, qalpyna kel­tiril­meıtin shıkizatty az óndiredi jáne qosymsha salyq salynbaıdy, – dedi T.Jolmaǵambetov.

Qazir qara jáne tústi metaldardyń synyqtaryna degen suranys joǵary. Bul klımat jónindegi Parıj kelisimine baılanysty. Ol 5 jyl buryn qabyl­dan­ǵan. Júzden astam el parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtý jóninde sheshim qabyldady. Qazaqstan da atalǵan mindettemeden syrt qalǵan joq.

– «Kómirtegi salyǵy» degen uǵym paıda boldy. Iаǵnı tabıǵı resýrstar kóp paıdalanylǵan taýarlarǵa, sondaı-aq shyǵaryndylarǵa qosymsha salyq salynady. Eger tabıǵı shıkizat pen CO2 shyǵaryndylaryn kóbirek qoldansaq, onda shetelge eksporttaý kezinde biz­diń ónim básekege qabiletsiz bolady. Ekologııalyq turǵydan alyp qarasaq, temir rýdasynan 1 tonna bolat alǵan kezde 1,5 tonna CO2 shyǵaryndysy shyǵady. Al biz ony qara metall synyqtary men qaldyqtarynan alǵanda, shyǵaryndylar 8 kılony quraıdy. Tıisinshe, bolat óndirý boıynsha álem qara metall synyqtaryn kóbirek tutynýǵa kóshti. Qazirdiń ózinde álemde shyǵarylatyn bolattyń árbir úshinshi tonnasy qara metall synyqtarynan jasalǵan, – dep tolyqtyrdy sózin vedomstvo ókili.

Aıtpaqshy, metall synyqtaryn shekaradan temir jol kóligimen tasy­mal­daý­ǵa bolady. Al túrli-tústi synyqtar men qaldyqtar úshin tolyq shekteý engizilgen.

«KSP Steel» JShS-nyń Nur-Sultan qalasyndaǵy ókildiginiń dırektory Meıirjan Kenjebaev otandyq ká­sip­oryn­dar tyıymdy qol­daı­tyn­dy­ǵyn je­t­kizdi.

– Biz bul tyıymdy qoldaımyz. Synyqtan jasalǵan jáne qaıta óń­deý arqyly qosylǵan quny bar ónim­der shyǵaramyz. 2012 jyly otan­dyq kásiporyndar alǵash ret metall sy­nyq­tarynyń tapshylyǵyn sezindi. Son­dyqtan kompanııa naryqty ádil retteý­ge bastamashy boldy. Nege bári metall sy­nyǵyna qyzyǵady? Mysa­ly, kendegi temir mólsheri 35-50 paıyzdy quraıdy. 1 tonna temir rýdasyn óńdegennen keıin 570 kılo shoıyn alynady. 1 tonna qara metall synyqtaryn óńdegennen keıin 990 kılo taza temir paıda bolady. Shoıynnan temir jasaý úshin ony úrleý kerek: ottegi qosyp, SO2 alynady. Qazirgi kezde álemde me­tal­lýrgııa salasy osy baǵytta damyp ke­ledi. Osylaısha, barlyq elde metall sy­nyqtary shıkizat bolyp sanalady. Menińshe, bul – strategııalyq shıkizat, – deıdi M.Kenjebaev.

Eske sala keteıik, Qazaqstanda metall synyqtary men qaldyqtaryn negiz­gi shıkizat retinde paıdalanatyn 20-dan astam kásiporyn jumys isteıdi. Bul kompanııalar óndirisiniń jıyntyq kólemi 2 trln teńgeden asady. Eksport kólemi 2,5 mlrd dollardan joǵary. Kompanııalarda 37 myńnan asa adam jumys isteıdi jáne jylyna shamamen 120 mlrd teńge salyq tóleıdi.

Sońǵy jańalyqtar

Shabyt shaqyratyn shahar

Elorda • Keshe

Aqjaınaq astana

Elorda • Keshe

Ozyq óndiris ornynda boldy

Aımaqtar • Keshe

Dımash pen Djekson

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar