Ádebıet • 17 Mamyr, 2022

Saǵat Áshimbaevtyń ómirlik konsepsııasy

221 ret kórsetildi

Saǵat Áshimbaevtyń rýhanı álemin taný úshin onyń ádebı syndaryn oqý azdyq etedi. Sákeńniń kúndelikterine úńilseń, ony burynǵydan da tanı túsesiń. Oı bıiktigi men bilim tereńdigi birden baýrap alady. 42 dápter kúndelik rýhtyq oılardyń máıegindeı kórinedi.

Árıne, kúndelik jazý álemdik dás­túrde bar. Ol týraly professor inim Qulbek Ergóbek jazǵan eken. Biraq ár qalamgerdiń óz ereksheligi bar. Bireýler kúni boıy ne istep, ne qoıǵanyn, kim­dermen áńgimeleskenin, olar ne degenin jazady. Bul da ádebı forma.

Adamnyń rýhanı bolmysy – súıinishi men kúıinishi. M.Áýezov, M.Ǵabdýllın, S.Shaı­merdenov kúndelikteri zaman aǵy­sy, ýaqyt tynysyn ańǵartady. Qadyr Myrzalıev aǵa óz kúndelikterin «Iirim» degen atpen kitap etip bastyryp ketti.

Al Jumeken Nájimedenov pen Muqa­ǵalı Maqataevtyń kúndelikterin tap­­qy­zyp, búgingi «Jas Alashqa» jarııa­lat­qanymdy ózimniń úlken ádebı oljam dep esepteımin.

Sonymen bar bolǵany 44 jyl ǵana ómir súrgen zamandas, qalamdas Saǵat Áshimbaevtyń kúndelikterin oqyǵanda, múldem bólek kúıge enesiń. Munda kórgen-bilgeninen góri, oqyǵan-toqyǵan bıiktigi kórinedi. Muny túısinip tereń zerdelep oqyǵan adam ádebıetshi, ádebı syn týraly leksııa tyńdaǵandaı bolady.

Ulylar ómiriniń árbir sáti nemese kórinisi jandy jerińe tıedi. Bilme­genińdi – bilesiń, óreń jetpegenińdi – túsi­nesiń. О́ıtkeni bul Saǵattyń qansha­lyqty oqy­ǵan kitaptyń nárin alyp, kerek jerin te­rip, oǵan óziniń kózqarasyn bildirgenin baıqaısyń.

M.Áýezovtiń memorıaldyq mýzeı úıin­de uly klassıktiń qoly tıgen qan­shama kitap bar. Munyń bárin oqydy ma eken? – degen oryndy suraq týyn­daýy múmkin. Al kitaptyń betin ashsań, Muqań­nyń kitap­tyń shetine jazǵan qanshama pikirlerin kórer ediń. Keıbir avtorǵa kóńili tolmaıdy, keıbir derekterdiń qate­ligin, tipti stı­lıs­tıkaǵa da nazar aýdar­ǵanyn kóresiń.

Saǵat Áshimbaevtyń kúndeligin oqy­ǵanda derek pen dáıek tabasyń. Ádebıet­tiń paryzy men qaryzy týraly pikiriń qalyptasady. Qaıyryp aıtqanda, sol zamanda osynshama shyǵarmany oqyp, oǵan pikir qosqanyn kórgende, eńbegine tánti bolasyń.

Bir kýrsty eki ádebıet synshysy qatar bitirdi. Biri – Saǵat Áshimbaev ta, ekinshisi – Saılaý Jumabekov. Ekeýi de Almatydaǵy eń baı kitaphanalary bar qalamgerler boldy. Olar kitaptardy sándik úshin jınamaıtyn, oqý úshin, bilý úshin alatyn.

Ádebıet synshysy bolý – ádebıet zertteýshisinen joǵary turady. Ol áde­bı prosester týraly sóz qozǵaý úshin, baǵ­zy zamandardan bergi jazylǵan shyǵar­malarǵa súıenip otyrady. Tereńnen sóz qozǵaıdy. Ádebıet synshysynyń baǵy da, qıynshylyǵy da osynda ǵoı dep oılaımyn. Dosynan góri, qarsylastarynyń kópteý bolatyny sodan shyǵar.

Endi Saǵattyń birinshi dápterine nazar aýdaralyq. Ony 1974 jyly jazylǵan júrek syry dep aıtýǵa bolady. 23 abzastan turatyn kúndelikti saraptap kórelik. Sóz qudireti týraly paıymnan bastalyq. «Ýálı sóz – áýlıe sóz, Paıǵambardyń sózi degendi bildiredi eken. Abaıda bar, «О́leń sózdiń patshasy – sóz sarasy» degen óleńin qarańyz. Ýájdi – ýálı».

Marqum, akademık ustazym Zeınolla Qabdolov osy bir abzastan bir saǵattyq leksııa oqyr edi. О́ıtkeni ár sózdiń so­ńynda mazmun men túr jatyr. 1974 jyly «Paıǵambardyń sózi» dep kim aıta alar edi? Mine osylardyń bári Saǵat úshin, mazmunǵa ıe bolatyn kesek oı bastaýy bolyp tabylady. Iаǵnı oıǵa – oı, qııalǵa – qııal qosatyn avtorlyq remarka.

Lev Tolstoı týraly jazylǵan tórt abzasqa nazar salyp kóreıikshi.

«Lev Tolstoı 34 jasynda úılengen. Ol 1870 jyly Petr týraly roman jazýǵa otyrǵan.

L.Tolstoıdyń áıeli 15 bala kóteripti.

L.Tolstoı «Detstvony» 24 jasynda jazǵan.

L.Tolstoı A.A.Fettiń úıinde (1861 jyl­dyń kókteminde) otyryp I.S.Týrge­nevpen ursysyp qalyp, ony dýelge shaqyrypty. Sodan ekeýi 1878 jyly qaıta tatýlasqan».

Saǵat keltirgen tórt derekte L.Tol­s­toı­dyń ómir jolynyń arnalary jatyr. Uly jazý­shyny múldem oqymaǵan adam, osydan-aq ol týraly tushymdy aqparat ala alady.

Saǵat Áshimbaevtyń ensıklopedııalyq oı túıý túısigi osyndaı jınaqtaý arqyly, parasat-paıymymen jarqyrap kórinedi.

Ol uly tulǵanyń ómiriniń keıbir tus­­taryn aıta otyryp, óziniń de piki­­rin ara­las­tyra biledi. Qarańyz: «Adam ­ja­­nyndaǵy astarly sezimderdi búk­pe­siz kór­setýi kerek». Iаǵnı Saǵat Áshim­baev­tyń ishki rýhanı jandúnıesi taza­lyq­tan quralǵan. Adal sóz – ómir shyraǵy, kóńil – pyraǵy.

Bul minez Saǵat Áshimbaevtyń búkil oı-sezimine arqaý bolǵan kredo. Bul – joldan taısaqtaǵan emes, bul – joldan shyqqan emes.

Bizdiń bárimiz Vasılıı Iаnnyń «Shyń­ǵys han» romanyn kúni búginge deıin qyzyǵa oqyp júrmiz. Biraq kitap avto­rynyń ony jarııalaýǵa baılanysty qıynshylyqtaryn bilmeıdi ekenbiz. Shy­ǵarmanyń jazylý tarıhyna zer de sala bermeımiz. Al Saǵat Áshimbaev bolsa ádebıet synshysy retinde oǵan mán bermeı óte almaıdy.

– Vasılıı Grıgorevıch Iаncheveskıı (Iаn) 1875 jyly týylypty, – dep jazady Saǵat óz kúndeliginde. – Ýnıversıtet bitirgen soń úsh jyldaı el kórip, jer aralaǵan. Azııany tutastaı kórip shyqqan. 1931 jyly 56 jasynda alǵashqy povesi jaryq kóredi. 1935 jyly «Shyńǵys handy» jazyp bitiredi. Biraq «Molodaıa gvardııa» baspasy basýǵa otkaz beredi. Sodan 1942 jyly jaryq kórip, ile-shala qaıta basylady. 1942 jyly bul roman Memlekettik syılyq alǵan. Sonda jazý­shynyń dańqy 60 jasynda bastalǵan».

Qarańyzdarshy, qanshama qundy aqpa­rat berilgen. Osy joǵarydaǵy joldar­da Iаnnyń jazýshylyq ǵumyry da, kitaptyń tarıhy da tur. Bul málimetter bir jerde jınaqtalyp turmaǵany anyq. Saǵat Áshimbaev ony bir jerden alyp qazaqshalaı salmaǵan ǵoı. Avtordyń da, kitaptyń da tarıhyn zerttegen. Sóıtip, avtor men kitap taǵdyry týraly aqparatty jınaqtap, kúndelikke túsirgen. Árıne, qazir ǵalamtormen qarap, aqparat alý ońaı. Al biraq, osydan 38 jyl buryn mundaı derekterdi jınaý ońaı bolar ma edi? Osy derekterdi Saǵat Áshimbaev tirnektep, jınaqtap, ekshep bir aqparat kózine aınaldyrady.

Jastaı fálsafalyq bıikke kóteril­gen Saǵat Áshimbaevtyń oı kókjıegi keń. Ol úzbeı izdenistiń ústindegi adam boldy. Jýrnalıstik qyzmettiń aýyrlyǵyna qaramaı, tereń oı, bilim jınady. Jýr­nalısti 8 túrli mamandyqtyń ıesi dep biledi. «Bilimi – mýjskoı gımnazııada ǵana oqyǵan... statıstık, muǵalim, grýzchık, prod (satýshy bolar – Ý.Q.), ıns­pektor, ka­men­shık, schetovod, kanselıarskıı rabotnık, jýrnalıst). Iá, budan ne ańǵaramyz? Jýrnalıst óz keıipkerin jazý barysynda joǵaryda ózi keltirgen mamandyqtyń ıesi bola alady. Sol oıdyń núktesin Saǵat Áshim­baev bylaı dep qorytyndylapty: «Neniń jazylyp, neniń jazylmaǵanyn bilý úshin de bilim kerek».

Árıne, ádebıet synshysy bolǵan­dyqtan, Saǵat Áshimbaevtyń ádebıettiń, adam, qoǵam ómirindegi orny, máni men mazmuny týraly aıtqandary óte aýqymdy. Osyǵan kóz júgirtip kórelikshi.

«Roman – ádebıettiń sımfonııalyq orkestri».

«Ár dáýir ádebıetiniń óz mindetteri bolǵan. HIH ǵasyr ádebıetinde jaman­dyqty áshkereleý basym bolsa (synshyl realızmdi aıtyp otyr – Ý.Q) HH ǵasyr búgingi sovet ádebıetinde ómirdegi jańalyqty marapattaý basty baǵyt bo­lýǵa tıis». (18.02.1977 j.)

«Ádebıettegi keıipker adamdardan ómirdegi zamandas adamdardyń oıy da ozyq».

Budan neni paıymdaýǵa bolady? Saǵat Áshimbaev bir máselege ashyq barsa, ekinshi máseleni tuspaldap aıtady. Ár oqýshy ony óz oı eleginen ótkize alady.

Aıtalyq, qazirgi ádebıettegi jasandy keıipkerler ómir shyndyǵyn, zaman bolmysyn asha almaıdy. Jadań, nársiz, qunsyz ádebıet bolmystyń túpki maqsatyn kórmeıdi. Osydan qoǵam men ádebıettiń aldamshy fýnksııasy seziledi. О́z sózi, óz pikiri jansebil tirkes bolyp, kúndelikke túsken sekildi.

Saǵat Áshimbaevtyń «Aıtaıyn deseń, uıat sııaqty, aıtpaıyn deseń, ishińe syımaıdy» dep jazǵany osydan bolsa kerek.

«Taqyryp janrǵa táýeldi nemese bi­rin­shisi ekinshisin tańdaıdy».

«Jazýshynyń shyndyǵy – kórkemdik shyndyq, ómir shyndyǵy».

Sondyqtan da Saǵat Áshimbaev áde­bıet­tiń álsirep, ómir shyndyǵynan alshaq­tap, kórkemdik rýhanı qýaty azaıyp bara jatqanyna jany kúıinedi.

«Shyndyqty aıtamyn dep qatelesip ketersiń, búginde ótirik aıtqan adam ǵana qatelespeıdi». «Oqylmaıtyn roman, povest kóp, oqy­­maıtyn oqýshy az». Demek áde­bıet­tiń quldyraýy sosıalıstik realızm de­gen stalındik konsepsııadan bas­tal­ǵa­nyn Saǵat Áshimbaev ashyp jazady. Qalam­gerdiń oı-tolǵamdaryn zerdeleısiń, túsinesiń, kúrsinesiń.

«Tarıhı taqyrypty eski dep qaraý­shy­lyq, – deı kele, Saǵat Áshimbaev Dos­toevskıı shyǵarmalaryndaǵy tragızm, V.Shýkshınniń «Kalına krasnaıasynda­ǵy» tragızm, M.Sholohovtyń «Tynyq Do­nyndaǵy» Melehovtyń obrazyndaǵy tragedııalyq sıpat, V.Bykovtyń poves­terindegi tragıkalyq sıtýasııalar týraly nege jazdy? Menińshe, bul arnaýly zert­teýdi qajet etetin taqyryp. Onyń túbinde Saǵattyń ádebıettegi jaǵymdy, ja­ǵymsyz keıipkerlerdiń taǵdyryna bas­qasha, syn kózimen qaraý kerektigi jat­qandaı kórinedi.

«Adam tarıhqa taban tiremeı, alysqa barmaıdy.

Tarıhty bilý óte qajet. Tarıhtaǵy úl­kendi-kishili oqıǵalar jerdiń bilinbeı aınalatyny sııaqty, basqa formada qaıta­lanyp kelip otyrady.

О́z ýaqytynan ozyp týǵan adamnan ǵana naǵyz azamat, jazýshy shyǵýǵa tıis».

Rasy solaı. Saǵat Áshimbaevtyń ózi de óz zamanynyń noqtaǵa basy syı­ma­ǵan qaıratker uly. Ol T.Rysqulov, B.Momysh­uly sııaqty kesek tulǵa. О́z ýaqytynan áldeqashan ozyp ketken qalamger ekendigin eshkim joqqa shyǵara almaıdy.

Syr dápterdi oqyǵannan keıin osyndaı oılarǵa bekingenimdi jasyra almaı­myn. О́ıtkeni Saǵat Áshimbaevtyń oıy, kóz­qarasy sol kezdegi keńestik júıeniń standarttaryna saı kelmeıtin, úılespeıtin.

«Ádebıet qoǵamdyq oıdyń ósýimen kórinedi» – degen oılary jańa zamannyń talaptarymen úılesip jatyr.

«Qoǵam ádebıetke emes, ádebıet qo­ǵamǵa tórelik jasap kelgen» – dep jazýy qazir de mándi.

Ol Radıshev, Pýshkın, Gogol, Dos­toev­skıı, Tolstoı, Volter, Dıdro, To­mas Man shyǵarmashylyǵyn zerdeleı kele, ol jazýshylardyń kúrdeli ýaqyt tezine shydaǵanyn úlgi etedi. Ári Saǵat Áshimbaevty «ıdeıalyq jańalyq joq shyǵarmalardyń» kóptigi mazalaıdy.

Osydan 41 jyl buryn óz kúndeliginde: «Jazý ońaı, shyǵarý ońaı, oqý qıyn bolyp bara jatqan joq pa?!» – dep jazypty.

Qalamger kúndeligin oqyǵan saıyn onyń búkil ómir súrý konsepsııasyn tanısyń.

Saǵat Áshimbaev jazypty: «Shyndyq­qa bergisiz ótirik bolady, ótirikke alǵy­syz shyndyq bolady». Bul dál aıtyl­ǵan sóz. Eshkim talasa almaıtyn tujy­rym. Ádebıettiń qunsyzdanyp bara jat­qandyǵy ádebıet synshysy Saǵat Áshim­baevty qatty alańdatady.

Árıne, ádebıetke kelgen adam qo­ǵam­men birge ósedi, jetiledi. О́mirdi este­tıkalyq turǵydan paıymdaý úshin, ár qalamgerdiń óz kózqarasy bolýǵa tıisti. Aqıqatqa qurylǵan kórkem shyǵarma oqyr­man júregine jetedi. Onsyz ádebıet óspeıdi, jetilmeıdi. Muny kúndeliktegi jazbany oqyǵanda túısine túsesiń. «Tvor­chestvolyq ósý ústindegi adam ǵana óz kem­­shiligin kóre alady», – dep jazypty Saǵat Áshimbaev. – Al óz kemshiligińdi kórý, sezý, moıyndaý, sóıte otyryp, odan qorytyndy jasaýǵa tyrysý, naǵyz bilim­diliktiń kó­rinisi. Nadandar ǵana óz kem­shiligin moıyn­damaıdy».

Saǵat Áshimbaevtyń bul sózderi qaı ýaqyt bolmasyn, qaı ǵasyr kelmesin shyndyqtyń shyraǵyndaı janyp turady. Qalamger aıtqandaı, «aıǵaıy kóp, aıtary joq jazýshylar bar».

Syn muraty qandaı? Onyń damý konsepsııasy qandaı máselege negizdelgen? Ony da Saǵat marqumnyń kóńil kúnde­liginen tabasyń. 1980 jyly 21 aqpanda kúndeligine: «Syn ádebıet arqyly týady, al ádebıet syn arqyly damıdy» – dep jazypty.

Saǵat Áshimbaevtyń osy sózderi, onyń búkil shyǵarmashylyq qyzmetiniń negizi bolyp tabylady. Ol jazǵan maqala­lar­dyń tek taqyryptaryna ǵana kóz júgir­­telikshi: «Jastar syny týraly birer sóz», «Synshyl oı týraly syr», «Áde­bıet jáne moral», «Roman arqaýy – áleýmettik shyndyq», «О́leń sózdiń – ónegesi», «Bir problema – bes tolǵam». Mine, osy taqyryptardyń ózinen-aq Saǵat Áshimbaevtyń kózqarasy kórinip tur emes pe? Munyń bárin – ádebıettiń tazalyǵy, haltýradan saqtandyrý úshin jazǵan.

Ádebıet te qoǵam sııaqty jandy qu­bylys. Ol ósedi, qajet jerinde óshedi. Kór­kemdik talǵam, til birligi, rýh aıqyn­dyǵy aıtylǵanda ǵana ádebıet óz mindetin oryndaıdy.

1979 jyly 31 qazanda Saǵat Áshimbaev­tyń kúndeligine tómendegideı oılar jazylypty:

«Damý degenimiz – tek kóbeıý bolmasa, ólim emes, sondaı-aq joǵaltý da».

Osy sózderge az-kem úńilip kórelikshi.

Dúnıege qanshama shyǵarmalar kelip jatady. Iаǵnı qoǵamdaǵy, jaratylys­taǵy ózin ózi tazartý prosesi ádebıetti de aınalyp ótpeıdi. Ideıalyq, kórkemdik, maz­muny men formasy bolmaǵan ádebıet zaman synynan shyǵýǵa umtylmaıdy. Qýraı sekildi tez janady, biraq qyzý-ystyǵy saqtalmaıdy.

«Shynaıy talanttyń kelýi tazalyqqa, adaldyqqa jol ashyp, haltýranyń jolyn bógeıdi, – dep jazypty Sákeń. – Belgili mátelge salyp aıtsaq, kemel talap kemesi kelgende haltýranyń qaltyraǵan qaıyǵy sýdan shyǵady».

Qorytyndylaı aıtsaq, kúndeliktegi jazýlar Saǵat Áshimbaevtyń ómir súrý konsepsııasyna aınalǵanyn bilesiń.

Birinshi, «Aqıqatty aıtqan adam aıyp­ty emes, aqıqatty kórip turyp kózin jum­ǵan adam qaýipti».

Ekinshi, «Kórkem shyǵarma – jazý­shy­nyń ómir, ýaqyt, adamdar týraly kórkemdik turǵydan aıtylǵan fılosofııalyq konsepsııasy».

Úshinshi, «Talantty adam – qynsyz qylysh sııaqty».

Tórtinshi, «Ýaqyttyń, dáýirdiń qo­ıyp otyrǵan ıdeıasy joq shyǵarmadan kór­kemdik izdeýge bolmaıdy».

Besinshi, «Klassıka – úsh jaqty, ót­kendi, búgindi jáne bolashaqty tutas qam­tıdy. Jáne úsheýine qatysty máselelerdi sóz etedi».

Altynshy, «Ádebıet degenimiz – shyn­dyq degen sózdiń sınonımi».

Jetinshi, «Bireýler bar jaqyndaǵan saıyn alystaı túsedi, bireýler bar alys­taǵan saıyn jaqyndaı túsedi».

Segizinshi, «Qazaqty túsiný úshin Abaı­dy oqý qajet! Al Abaıdy túsiný úshin azamat bolý shart».

Toǵyzynshy, «Syn – ádebıettaný ǵylymynyń irge tasy. Ádebıet – adamtaný ǵylymy desem, syn – ádebıettaný ǵylymynyń fılosofııasy».

Onynshy, «Syn esep aıyrysýdyń, ósh alýdyń, kek qaıtarýdyń quraly emes. Syn, tárbıeniń eń joǵarǵy túrin kór­setedi. Etıkalyq jáne estetıkalyq tárbıe quraly».

Qalamgerdiń osy on konsepsııasy ár jazýshy úshin, ár qalamger úshin amanat bolar sóz ǵoı dep oılaımyn.

Iá, Saǵat, Saǵathan Áshimbaev qazaq ádebıetine qubylys bolyp kelip, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinen keıin rýhanı kúızeliske ushyrady.

«17-18 dekabr! 1986 jyl. Men bul kúnderdi umytqan kúni ult namysy degen uǵymdy da umytatyn shyǵarmyn. Al ony umytqan jerde baryńnan da joǵyń jaqsy», – dep kúndelikte jazylǵan sóz­der, sol jan kúızelisiniń kórinisi ǵoı dep esepteımin.

Bul Saǵat Áshimbaevtyń júrek saǵatyn qysqartqan, qazaqtyń basyndaǵy qaraly, jaraly kúnder bolatyn.

Saǵat Áshimbaev qazaǵymen, qazaq áde­bıetimen, qazaq tilimen, qazaq tarıhy­men birge jasaıtyn jańartýshy, renes­sanstyq tulǵa!

 

Ýálıhan QALIJANOV,

UǴA akademıgi,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Sońǵy jańalyqtar

6 shildege arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:43

Shabyt shaqyratyn shahar

Elorda • Búgin, 08:23

Aqjaınaq astana

Elorda • Búgin, 08:22

Ozyq óndiris ornynda boldy

Aımaqtar • Búgin, 08:20

Ult saýlyǵyn ulyqtaǵan megapolıs

Elorda • Búgin, 08:18

Baǵdaryń qalaı, bas qala?

Elorda • Búgin, 08:17

«Astana Operamen» dos bolaıyq

Teatr • Búgin, 08:15

Dımash pen Djekson

О́ner • Búgin, 08:10

Utqanymyz shamaly bolyp tur

Qoǵam • Búgin, 08:05

Irikteýdiń ekinshi kezeńine ótti

Sport • Búgin, 08:02

Egizder festıvali

Qoǵam • Búgin, 08:00

Elordanyń damý dańǵyly

Elorda • Keshe

«Nur-Sultan kitaphanasy»

Elorda • Keshe

Qattalǵan tarıh qazynasy

Elorda • Keshe

Ahańnyń adaldyǵy

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Qaraly kezeń kartınasy

Qazaqstan • Keshe

Parıjge syımaǵan Pol

О́ner • Keshe

Qarttar úıindegi vals

Qoǵam • Keshe

Uqsas jańalyqtar