Qazaqstan • 30 Maýsym, 2022

Qazaqstannyń sot tóreligi: búgini men keleshegi

26 ret kórsetildi

Eldegi sot júıesiniń tarıhy qazaq bılerinen bastaý alady. Olar Shyńǵys han qaǵanatynyń zań erejelerin bekittirgen. Maıqy bı «Orda bıi» atanǵan. Ol kezeńnen «Túgel sózdiń túbi – bir, túp atasy – Maıqy bı» degen danalyq sóz qalǵan.

Beride qazaq quqyǵynyń júıe­lengen qaınar kózi bolyp tabylatyn «Qasym hannyń qasqa jo­ly», «Esim hannyń eski joly» dep atalatyn dala zańdary ja­rııalandy. Zańdar jınaǵy – «Jeti jarǵyny» bekittirgen, Áz Táýke hannyń tusynda bılik etken úsh tóbe bıimiz – Tóle bı, Qazybek bı men Áıteke bı tórge shyqty.

Qazaq bıleri búgingi bolasha­ǵy­myzdyń jarqyn jáne kemel bolýyna kóp eńbek sińirdi, damyp, órkendeýine aıtarlyqtaı úles qosty. Bıler júıesi memle­ketimizdiń qalyptasýyna, hal­qymyzdyń oı-sanasynyń, áleý­meti men mádenıetiniń ósýine zor yqpal etti. «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq», «Handa qyryq kisiniń aqyly bolsa, bıde qyryq kisiniń ary bar» degen babalarymyzdan qalǵan uly sóz bar. Qazaq qoǵamyndaǵy belgili bir tektilik qasıetterdi ustanǵan týrashyl bı-sheshenderimizdiń «qara qyldy qaq jarǵan» ádil sheshimderiniń el, rý arasynda oryndalýy mindetti shart bolyp tabylǵan. Árbir bı ádil sheshimderiniń óz ortasyna ǵana emes, dúıim jurtqa jaıylǵanyn qalaǵan. Osyndaı mártebe arqyly el senimine ıe bolyp, úmitin aqtaý úshin aıanbaı qyzmet etken.

Búgingi Qazaqstannyń sot júıesi Konstıtýsııamen jáne «Sot júıesi men sýdıa­lary­nyń mártebesi týraly» Konstı­tý­sııa­lyq Zańmen retteledi. Qa­zaqstan Respýblıkasynda sot tóreligin tek sot qana júzege asyratyny Ata Zańymyzda aıqyn jazylǵan.

Elimizdiń sot júıesin Qazaq­stan Respýblıkasynyń Jo­ǵar­ǵy Soty, Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Konstıtýsııasyna jáne Konstıtýsııalyq Zańǵa sáıkes qu­rylatyn jergilikti jáne basqa sot­tar quraıdy. Eshqandaı ózge or­gandar men tulǵalardyń sýdıa ­óki­­lettigin nemese sot bıligi fýnk­­­sııalaryn ıelenýge quqyǵy joq.

Sot bıligi Qazaqstan Respýb­lıka­synyń atynan júzege asyrylady jáne azamattar men uıym­dardyń quqyqtaryn, bos­tan­dyqtary men zańdy múdde­lerin qorǵaýǵa, Respýblıka Konstı­týsııasynyń, zańdarynyń, ózge de normatıvtik-quqyqtyq akti­leriniń, halyqaralyq shart­ta­rynyń oryndalýyn qamtamasyz etýge qyzmet etedi.

Sot júıesin jetildirý sheń­­­berinde sot satysynyń úsh býyn­dy júıesi engizildi, mamandan­dy­rylǵan sottar, ınves­tısııalyq sot óndirisi quryldy. 2021 jyldyń 1 shildesinen bastap ákimshilik ádilet óz jumysyn bastady.

Búgingi sot júıesi elimizdegi túbegeıli ózgeristermen tikeleı baılanysty reformalardy bas­tan ótkerýde. Reformalardyń maqsaty – sot júıesin halyqqa jaqyndatyp, myqty ári tıimdi, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn senimdi qorǵaýǵa qabiletti júıe qurý.

Sýdıa sot tóreligin iske asyrý kezinde táýelsiz jáne Kon­stıtýsııa men zańǵa ǵana baǵy­nady. Al zań men sot aldynda jurttyń bári teń. Endeshe, sýdıanyń ádil tórelikti dóp basyp aıtýy mańyzdy. Osy baǵyttaǵy sot júıesindegi reformalar táýelsiz Qazaqstannyń Jańa Qazaqstan qurý jolynda ádil sot tóreligin qurý úshin sýdıalardyń jaýapkershiligin, kóterer júgin arttyrady. Sáıkesinshe, sot korpýsyna talaptar kúsheıtildi.

Árıne, sýdıa mamandyǵy esh­­qashan jeńil bolmaǵan jáne bolashaqta da ońaı bolmaıtyny belgili. Elimizdegi sot júıesiniń damyǵan memleketter sapyna qosylýyna úles qosý – mártebe ári maqtanysh. Al bıyl 24 maýsymda alǵash ret kásibı mereke – «Sýdıa men sot qyzmetkeri kúni» atap ótildi. Elimizde ádil sot tóreligin qalyptastyrý men jetildirý jolyndaǵy qajyrly eńbek etip kele jatqan áriptesterge tabys, tózimdilik, kúsh-qýat tileımin.

 

Tursyngúl ÚMBETOVA,

Shymkent qalasynyń MAÁS sýdıasy

Sońǵy jańalyqtar

Búgin 3 qalada aýa sapasy nasharlaıdy

Aýa raıy • Búgin, 09:38

Uqsas jańalyqtar