Tarıh • 03 Shilde, 2022

Tańdaıdyń tarlany

24 ret kórsetildi

Adamzat tarıhynda úlkendi-kishili 15 myńǵa jýyq soǵys ótken eken. Biraq solardyń aýqymy, alapattyǵy men qurbandyqtary jaǵynan eń jantúrshigerligi Ekinshi dúnıejúzilik soǵys boldy. Osyndaı ot pen zýlaǵan oqtyń ortasynan aman-esen oralsa da, eldiń bereke-birligin kózdep beıbit eńbekke aralassa da peshenesine jazylǵan bıiginen áste pás tartpaıtyn biregeı bitimdi adamdar bolady.

Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»

О́zgergen zaman, zýlaǵan ýaqyt olardyń ary men abyroıyna shań juqtyrmaıdy, bedeline nuqsan keltirmeıdi. Olar tamyryn tereń tartqan báıterekteı elimen, jerimen bite qaınasyp, qaı kezde de eńbegin halqyna arnap, kólgirsýden ada, ótirikten azat, ar aldynda adal ǵumyr ke­she­di. «Men sóıtip edim!» deı­tin keýdeqaǵar maqtanǵa da boı al­dyrmaıdy. Ishi toly qazy­na bola tura, qashan kórseńiz de qa­rapaıymdylyǵynan jazbaı, baısal da baıypty qalpynan tanbas, aqyl-parasaty ónege shashqan ardaqty azamatymyzdyń biri – ákemiz Shamsýtdın Ǵabdollauly Ermekov desek, aqıqattan alys kete qoımaımyz.

Bozbala kezinde komsomol jas­tar uıymyna múshelikke ótip, orta bilimimen Baqsaı aýdandyq «Gýrev» mashına-traktor stansasynda esepshi bolyp otyrǵanda áskerge alynady. Ońtústik-Batys maıdanynda birden 1941-diń jeltoqsanyndaǵy qaqaǵan aıazy men qarsha boraǵan oǵynyń qushaǵyna endi. Stalıngradty qorǵaýdaǵy keskilesken shaıqas­ta júrgeninde ákemiz 19-20 jastaǵy jalyndaǵan jigit bolatyn.

Soǵys jyldaryndaǵy Keńes jaýyngerleriniń erlik isterin ákemiz Shamsýtdın Ermekovtiń óz sózimen bergendi jón kórip otyrmyz: «Men 1942 jyly soǵysqa attanyp, 196-dıvızııanyń 725-artıllerııa polkinde qyzmet et­tim. Stalıngrad shaıqasyna qa­tystym. 1943 jyly Orel-Kýrsk doǵasynda shabýylǵa shyǵyp, 1944 jyly 5-ekpindi armııa quramynda Iаssa-Kıshınev shabýylyna qatystym.

1945 jyly 266-shy Qyzyl Týly Sývorov ordendi dıvızııa quramynda I Belorýssııa maıdanynda shabýylǵa shyqtyq. Keıinnen 89-gvardııalyq atqysh­tar dıvızııasynyń 1006-at­qyshtar polkiniń 2-batalonynda boldym. Bul batalon jaýmen soǵysta kóptegen erlik jasady. Kóptegen batyr shyqty. Solardyń biri – vzvod komandıri Vladımır Lıvanov, aǵa serjant Nıkolaı Kosýlıa. Qyrshyn jastar qıyn-qystaý kezeńde dzotty keýdesimen jaýyp, jaýyngerlerdi jeńiske je­teledi. Ekeýine de Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵy berildi. Olardyń esimi 1006-atqyshtar polkinde máńgige qaldy. Men qyzmet etken bul polk týraly «Tarıhı áskerı jýrnaldyń» 1970 jylǵy 1-sanynda general-leıtenant F.Bokov óte áserli jazǵan. Oqyp otyrǵanda tanys esimder kózge shalyndy.

Soǵysty Berlınde aıaqtap elge keldim. Stalıngrad jáne Orel túbinde eki ret jaralandym. Biraq qatarǵa qosylyp, soǵysqa qatysyp otyrdym. Jaýyngerlik Qyzyl Tý, I dárejeli «Otan soǵy­sy» ordeni, Qyzyl Jul­dyz ordeni, «Varshavany azat etkeni úshin», «Berlındi alǵany úshin» medaldarymen marapattaldym. Árıne, biz ataq, dańq úshin soǵysqanymyz joq. Bizdiń maqsatymyz bireý-aq boldy. Ol qanquıly jaý­dy óz jerinde talqandaý», dep tebirene áńgimeleıdi. Ákem­niń bul esteligi Mahambet aýdan­dyq «Maldy óńir» (qazirgi «Jaıyq shuǵylasy») gazetinde jarııa­lanǵan «On segizde ot keshtik» atty shaǵyn maqalasynda (№58, 10 mamyr, 1975 jyl) jazylǵan.

Qatardaǵy jaýynger Sham­sýtd­ın Ermekovtiń soǵys derek­terin, eren erlikterin rastaǵan qujattardan onyń Ońtústik-Batys, Stalıngrad, Brıansk, 3-shi Ýkraın, 1-Belarýs maıdandarynda 396-dıvızııa, 266-dıvızııa quramdarynyń 725-shi, 446-shy, 18-shi atqyshtar polkterinde bólimshe komandıri bolǵanyn, mınometterdi atýdyń nysanalyq ólshemderin esepteýshi-retteýshi qyzmetterine jetik, sheber meń­ger­genin kórýge bolady. Jaý­dyń bombalary men zeńbirek oqta­rynyń qaýip-qaterinen de qutylmaǵan. Eki ret es-túsinen aıyrylyp, aýyr jaralandy. Qoparylǵan topyraqtan qazylyp alynyp, qatarǵa qosylǵanyn tirshiliktiń buıyrǵany dese de bolǵandaı.

Jaýjúrek qazaq jigitiniń er­lik­teri elenip, joǵaryda ózi ataǵan memlekettik nagradala­rymen qatar, keıinnen II dáre­jeli «Otan soǵysy» ordeni, «Sta­­lıngradty qorǵaǵany úshin» medalimen marapattaldy. Joǵary Bas qolbasshy I.V.Sta­lınniń 1945 jylǵy 23 sáýir­degi №339 buıryǵymen berilgen alǵysy jáne basqa da madaqtaýlar men marapattarmen atalýy Sh.Ermekovtiń jaýyngerlik, janqııarlyq eren erlikteriniń aıqyn kórinisi ekendigi daýsyz. Bala kezimizde ákemiz soǵys kezindegi orden-medaldaryn qandaı erlikteri úshin aldy eken dep oılaýshy edik. О́zinen suraı qalsaq, «onyń ne keregi bar?» dep mardymdy jaýap bere qoımaıtyn. Jaqynda inimiz Muqtar ınternetten áskerı arhıvtik qujattardan ákemizdiń jaýyngerlik Qyzyl Juldyz, Qyzyl Tý jáne I dárejeli «Otan soǵysy» ordenderin qandaı erlikteri úshin alǵandyǵy týraly marapattaý qaǵazyn taýyp berdi. Onda: «Jeke jaýyngerlik erliktiń nemese eńbektiń qys­qasha, naqty mazmuny.

Qatardaǵy jaýynger Ermekov Sosıalıstik Otany úshin shaı­qastarda ózin myqty jáne batyl jaýynger retinde kórsetti. Eki jyldan astam ýaqyt boıy Ermekov nemis basqynshylaryn joıý úshin kúreste aldyńǵy shepte boldy. 1944 jyly 26 shildede Dnestr ózeniniń sý shebindegi qııan-keski shaıqastarda zeńbirek­shi bola otyryp, mınomet bizdiń jaıaý áskerdiń alǵa jyljýyna kedergi keltirgen jaýdyń eki pý­lemet núktesin joıdy, osylaı­sha jaýyngerlik tapsyrmany oryndaýǵa yqpal etti.

III dárejeli «Dańq» ordeniniń úkimettik nagradasyna laıyq 1006-atqyshtar polkiniń ko­mandıri, podpolkovnık: Terehın. 4 qarasha, 1944 jyl» dep ja­zylǵan.

Marapattaý qaǵazynda osy­­laı dep kórsetilgenimen, Sh.Er­mekov bul erligi úshin jaýyn­gerlik Qyzyl Juldyz orde­nimen marapattalǵan.

Osyndaı memlekettik marapattarmen qatar, I dárejeli «Otan soǵysy» ordenin alǵan kezde de nemis fashısteri pýle­metiniń kózin joıyp, olardyń zenıttik qondyrǵysyn isten shyǵaryp, jaýdyń 15 soldatyn jer jastandyrǵan.

Soǵystan keıingi jyldary ákemiz «Baqsaı» keńsharynda bas esepshiniń kómekshisi, bas ekonomıst, jumysshylar komıtetiniń tóraǵasy, bas esepshi qyzmetterin abyroıly atqardy. Týǵan jeri men ózin ósirgen eliniń dáýleti men sáýletin damytýǵa bir adamdaı súbeli úles qosty. Jas urpaqty erlik dástúrlerine tárbıeleýde kóregendiligi men aqyldylyǵyn tanyta bildi. О́te balajan adam bolatyn. Úıdiń aınalasyna jemis aǵashtaryn otyrǵyzýdy, baý-baqsha egýdi, kókónis otyrǵyzýdy súıikti isine aınaldyrdy. Ákemiz 1996 jyly 74 jasynda dúnıeden ozdy.

Al anamyz Sharhat Doshatova Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy jyldarynda tylda eńbek etken ardager, ulaǵatty ustaz, tálimi mol tárbıeshi. 1944 jyly pedagogıkalyq kýrstan ótken soń Tańdaı, Redýt, 11-aýyl, Zelenyı jetijyldyq mek­tep­terinde muǵalim, al 1950-1986 jyldary Tańdaı orta mektebinde muǵalim, ınternat tárbıeshisi qyzmetterin atqardy. Anamyz ınternatta taǵylym alarlyq tárbıeshi retinde tanylyp, 252 oqýshyny 3 tárbıeshiniń biri bolyp tárbıelep, onyń ishinde 90 qyz balanyń arly, ádepti bolyp ósýine qamqorlyq jasaǵan. Onyń aǵaıyn-týǵan, kórshi-kólem arasynda izetti bolǵan. Anamyzdy 2014 jyly shilde aıynda 87 jasynda aqtyq saparǵa attandyrdyq.

«Áke júregi taýdan úlken, ana júregi teńizden tereń» demekshi, olardyń baýyrynan órbigen 7 qyzy men 2 uly ákemizdi uıaltpaı, anamyzdy qyzartpaı ósip, jetildik. Ákemiz adal, talap qoıa biletin, ótirikti jany súımeıtin, eńbekqor jan boldy. Anamyz eriniń qas-qabaǵyna qarap, emeýrinen ishki jan dúnıesin túsinetin sezimtal, parasatty, óte ustamdy jan edi. Aǵaıyn-týǵan men dos-jaran ortasynda yntymaq-birlikti uıystyryp, aýyldastarynyń qam-qareke­tinen, tynys-tirshiliginen eshqa­shan bólektenbeı, «sharýańdy úılestirgiń kelse, Shamsýtdın men Sharhatqa bar» degen yqylas pen qurmetke bólendi. Áýlettiń qos báıteregi jarty ǵasyrǵa jýyq tatý-tátti, ózgege úlgi-ónege bolardaı ǵumyr keshti.

 

Aıdar SABIROV,

Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar