Suhbat • 05 Shilde, 2022

«Aıttym. Aıtýǵa tıis boldym!»

104 ret kórsetildi

Uly Muhtar Áýezovten tálim alǵan, «Alyptar tobynan» keıingi ádebıetke kelgen tegeýrindi tolqynnyń ókili, qazaq prozasyna psıhologııalyq qatpary mol, realıstik kórkem shyǵarmalarymen qaıtalanbas qoltańbasyn qaldyrǵan sóz zergeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń halyq jazýshysy S.Shaımerdenov kózi tirisinde gazet tilshisine bergen bir suhbatynda: «Halyq aldyndaǵy jaýapkershiliktiń ne ekenin sezinbegen jazýshynyń jolynda qater kóp: arzan ataq-danq, jalǵan bedel, bıik minberge oraı jazylǵan kórkemdigi jalǵan plakat shyǵarmalar... Bunyń bári sóz ónerin joqqa shyǵaratyn ázázil jol», depti. Osy oraıda qalamgerdiń týǵanyna bıyl 100 jyl tolýyna baılanysty jazýshynyń qolynda ósip, tárbıesin kórgen baýyr – balasy, belgili jýrnalıst Saıyn Esmaǵımen júrgizgen suhbatty usynyp otyrmyz.

– Saıyn myrza, áýelgi áńgi­meni áýlet tarıhynan bastaǵan durys sııaqty. Sóz tizgini ózi­ńizde...

– Shaımerden atamyzdyń úlken báıbishesi, bizdiń úlken áje­­mizden Safýan jáne Esmaǵı degen eki ul týypty. Apamyzdyń aty – Qıza eken. Sonaý alapat ashtyq jyldary papamnyń on jastaǵy kezi, inisi Esmaǵı altydan endi asqan shaǵynda týǵan shesheleri o dúnıelik bolǵan kórinedi. Men Esmaǵıdyń balasymyn. Úlken ákem Safýandy «papa» dep atap ketkenmin. Papam­nyń osy ashtyq týraly jazǵa­ny da bar. Shet jaǵalap, óz aýzynan da estip júrdik. Búkil aýyl qynadaı qyrylyp jatqanda, atam jaryqtyq eki ulyn jyly tonǵa orap, kúrkeniń ishine otyrǵyzyp qoıyp, ólgenderdi bir-birlep jerlep shyǵypty. Zamannyń beti beri qaraǵan tusta atamyz taǵy bir áıel alǵan. Ol kisiniń esimi – Beıis. Odan Erkebulan aǵamyz dúnıege kelipti. Bul aǵamyzdyń eki qyzy bar. Al Safýannan jalǵyz Saıan. Esmaǵıdan bes ulmyz. Men týǵanda papam atymdy Saıyn dep qo­ıypty. Saıanym zańǵar taýdyń bel­gisi bolsa, Saıynym sary dala­nyń sımvoly bolsyn, dep yrym etipti.

Papam meni bir jasqa tolǵanda Almatyǵa alyp kelipti. Sodan birinshi klasqa barǵanǵa deıin jazda aýylda, qysta Almatyda papamnyń qolynda boldym. 1968 jyly men birinshi klasqa baratyn kezimde, sonaý Qyzyljar óńirinen atam Shaımerden aqsaqal kelip: «Safýan, qaraǵym! Myna Esmaǵıdyń ulyn aýylǵa qaıtar, seniń Saıanyń bar. Men de bir nemereniń tulymynan ıiskep oty­­raıyn» – dep, meni aýylǵa alyp qaıtty. Almatyǵa baýyr ba­syp qalǵan bolýym kerek, jy­lap-eńirep ázer attanǵanym esim­de. Osy kezden bastap atamnyń janynda boldym. Qazir oılap otyr­sam, atam jaryqtyq qa­la­da tursa oryssha oqıdy dep aýylǵa áketkenge uqsaıdy. 1976 jyly segizjyldyq orta mektepti bitirdim. Sol kúnnen bastap papam Almatyǵa qaıtaryp alyp keldi. 1983 jyly atam Shaımerden dú­nıe­den ótti. Al ekinshi ájemiz, pa­pam­nyń ógeı anasy Beıis marqum 1962 jyly qaıtys bolǵan eken.

– Safýan Shaımerdenov shy­ǵarmasynda «ógeı shesheniń» jaǵymdy obrazyn keremet somdaǵan deıtin pikir aıtylady. Sondaǵy ógeı sheshe osy Beıis marqum ba?

– Qazaq ádebıetin bylaı qo­ıyp, álemdik ádebıette «ógeı she­she» obrazy qatygez, tasjúrek, qaıyrymsyz bolyp keletin edi ǵoı. Papam osy seńdi buzdy. Áıel­diń, ananyń mahabbaty óz bala­symen shektelmeıtinin, onyń jú­regi adam balasyna jyly nur, ys­tyq sezim syılaı alatynyn, ana­nyń meıiriminde qylaýsyz, kir­shiksiz, sarqylmas taza yqylas baryn álemge aıtyp ketti. Jazǵan hıkaıattaryndaǵy ógeı-ana obrazy Beıis apamyzdyń ózi.

Bul ómirde bolǵan dúnıe. Beıis apamyz atamyzǵa qosylǵanda bir balasymen kelipti. Aty – Zikirııa. Sol zamanda eldiń jaǵdaıy aýyr, jaryqtyq egistikten masaq terip ákelip, sonyń dánin úgip kóje-qatyq isteıdi eken. Ári ketkende bir taba nan bola ma, bolmaı ma. Ǵaıyptan mol masaqqa kezigip nan pisiretindeı jaǵdaıda Beıis apamyz ottan jańa shyqqan ystyq nandy býyn burqyratyp ákelip, ózinen týǵan Zikirııany toqtatyp qoıyp, Safýan men Esmaǵıǵa bi­rinshi beredi eken. Papam osy ógeı anasyn óte jaqsy kórip ótken adam.

– Safýan aǵa bir esteliginde: «Jaqsy shyǵarma, jaqsy ob­raz tapqanda ǵana týady. «Abaı joly» shyǵarmasynyń uly­lyǵy Abaıdyń ózinde. О́ıtkeni obraz «uly» depti. Sol sııaqty Beıis anasynan bir ulylyq tanyǵan eken-aý shamasy.

– Sizge bir mysal aıtaıyn. Beıis apamyz sozylmaly dertke shaldyǵyp, kóp aýyrypty. Ábden qınalyp nasharlaǵanda Almatydan papamdy shaqyr­typ­ty. Ol kezde búgingideı kólik qatynasy joq, ushaq ta bolmaǵan. Habardy estip papam da jetýge asyqqan. Qyzyljarǵa kelip, odan aýylǵa jetkenshe qanshama kún. Osynyń bárine shydap Beıis apamyz ulyn kútip jatypty. Papam tabaldyryqtan attap kirgende «Safýan balam, keldiń be? Seni kórdim...rız..» dep, abzal apamyz úzilipti.

Osy ana men uldyń mahabbaty aqyry qazaq oqyrmandary­nyń qolyna kitap bolyp jetti. Jańa­ǵy jaqsy obrazdan, jaqsy shyǵarma týady, degen pikirdi ol kisi óz basynan ótkizip baryp aıtýy ábden múmkin.

Myna ǵajaıypqa qaramaısyz ba, bertinde Beıis apamyzdyń zıratynyń basyna bir túpten qoldyń salasyndaı úsh qaıyń ósip shyqty. Týra soltústiktiń kádimgi shyryndy aqqaıyńy. Sony kórip papam: «Myna úsh qaıyńnyń úlkeni – men, ortasyndaǵy – Es­maǵı, kishkentaıy – Erkebulan» deıtin.

– Safekeńniń qolynda er­jetip, talaı uly tulǵalardy kór­­gen shyǵarsyz?

 – Áýeli, men Sábıt Muqanov­ty óz kózimmen kórdim. Shamasy 1972 jyl bolýy kerek. Aýyldyń qara sıraq balasymyz. Shańdat­yp oıynnyń qyzyǵynda júrgen shaq. Jyp-jyltyr birneshe qara ma­shına aýyldyń shetine kelip kir­di. Týra baryp, atam úıine tumsy­ǵyn tirep toqtady. Mashınalarmen ­jarysyp biz de jettik. Alǵashynda Almatydan papam kelgen shyǵar dep oıladym da «Papam keldi, papam keldi ...» dep, mańaıym­dy basyma kóterip men júrmin. Qarap turmyz, bi­rinshi mashınadan orta boıly dembelshe kelgen, jasy áýdem tartyp qalǵan úlken kisi tústi. Basynda maqpal qara taqııasy bar. «Shaımerden qaıda?», dedi. Men: «Atam naǵashymnyń úıinde qymyz iship otyr» dedim. «Bar júgir, «Myqanyp» keldi, dep aıt» dep, kúldi álgi kisi. Jaryqtyq atam «Muqanov» demeı Sábeńdi «Myqanyp» dep otyratyn. «E, sol shal kelip qalǵan eken ǵoı» dep oıladym da, shańdatyp naǵa­shymnyń úıine bardym. «Ata, Myqanyp keldi» dedim. Sol úıde otyrǵan eldiń bári «Sábeńe sálem beremiz» dep túp qoparylyp bizdiń úıge keldi.

Sábeń kóp aıaldaǵan joq, je­ńil-jelpi shaı aýyz tıdi de, atta­nyp ketti. Atam bir malyn kól­deneń ustap edi, bata jasamady. «Áı, Shaımerden, saǵan amandasaıyn dep buryldym, áýre bolma, taǵy kele jatarmyz...» dep, júrip ketti. Sábeńniń osy sapary týǵan jurtymen sońǵy qoshtasýy eken, bir jyldan keıin qaıtys boldy.

– Safýan aǵa óziniń este­liginde: «Sábeńniń kómegimen oqý­ǵa tústim, ádil synyn estip shyǵar­­mashylyǵymdy túzedim» dep jazypty.

– Qazirgi qazaq jazýshylary es­telik, esse jazýmen aına­ly­syp ketti. Osy janrdyń tuń­ǵysh áde­bı úlgisin jasaǵan da papam. Son­dyqtan da bolar «Aǵa­lardyń ala­qany» kitaby úshin Memlekettik syı­lyq aldy. Sonda aıtyla­dy, pa­pam alǵash Almatyǵa oqýǵa túsý úshin emes, bi­lim jetildirý kýrsyna kel­gen ǵoı. Qonaqúıge soq­paı tike Sá­be­ńe barypty. Sebebi atam men Sá­­beń syrlas, syılas ári ekeýi ja­qyn baja. Marııam apamyz ben papam­nyń týǵan she­shesi Qıza áje­miz jamaǵaıyn adam­dardyń qyzy.

Sonymen papam Sábeńdi jaǵa­lap barady. Amandyq-saýlyq­tan keıin Sábeń «Shaımerden aman ba, munda ne sharýamen kelip qal­dyń» depti. Papam: «Oblystyq «Lenın týy» gazetinde qyzmet isteýshi edim, osynda bilimińdi jetildir dep kýrsqa jiberdi». «Áı, bala! Kýrsty qaıtesiń odan da oqýǵa túspeısiń be?» deıdi Sábeń. Bul qarasha aıy. «Oıbaı-aý, Sábe! Oqý bastalyp ketti emes pe, oǵan qalaı túsem?» degen eken papam, Sábeń turyp qolma-qol rektorǵa hat jazyp beripti. «Joldas pá­lenshe! Jaman oqıtyn bireýdi oqý­dan shyǵarsań da myna balany qabylda!». Mine Sábeńniń bir aýyz sóziniń sharapaty tıip emtıhan tapsyrmaı-aq ýnıversıtetke qabyldanypty.

– «О́mir shyndyǵy eshteńe­ge táýeldi emes, al ádebı shyn­dyq ómir shyndyǵyna tikeleı táýel­di» degen qaǵıdany ustandym, depti birde Safýan aǵa. Demek qalamgerdiń shyǵarmalary da ómir shyndyǵynan alystap ketpegen shyǵar.

– Papamnyń jazý stılin, sóz qoldanysyn kóp adam Ǵabıt Músi­repovke uqsatady. Ásire qy­zyl emosııa joq. Oqıǵany jı­naqy quraıdy. Az jazdy, bi­raq saz jazdy. О́mir shyndyǵy de­mekshi, papamnyń shyǵarmalary tek ómirden alynǵan dúnıeler. Mysaly, aıtaıyq «Marǵaý» hı­kaıatyn jazardyń aldynda Alma­ty oblysynyń aýdandaryn ara-­
lap júrip mynadaı oqıǵany estıdi. Bir shopan jaılaýdan kó­sherde ıtin joǵaltyp alypty. Izdep-izdep tappaǵan. Keler jyly burynǵy jaılaýyna kóship kelse, ıti jurtta júr. Shaqyrsa kelmeıdi. Qatty renjigen. Sóıtse, el kóshkende jurt­ta qalǵan eski ton­dy kúzetip qalyp qoıǵan eken. Osydan baryp álgi povest týǵan.

«Jyl qusy» da ómirden alyn­ǵan. Týyndy keıipkeri balýan Bıtabar Elbaev ómirde bolǵan adam. 1964 jyly burynǵy Jez­qazǵan oblysy Jańaarqa jerinde qaıtys bolǵan. Balýan Sholaqpen kúresip teń túsken. Osy kisini papam 1950 jyly el aralap júrip jolyqtyrady. Sózge óte sarań adam bolypty. Sál qıtyqsa únde­meı qoıady eken. Sodan bir sóılep ketkende papam qaǵaz-qalam qolǵa alsam taǵy qıtyǵyp qalar dep, bir kún tyńdap otyrǵan da 19 jyl tolǵatyp júrip jazyp shyqqan.

«Bolashaqqa jol» romany alǵash shyqqanda M.Áýezov oqyp kórip bylaı dep jazyp beripti: «Kitabyńdy oqyp shyqtym, jaq­sy jazylypty, budan bylaı qa­ra­tobyrdyń shańynda qalyp qoı­ma». Ol kisiniń qoltańbasy papamnyń shańyraǵynda tur.

– Aǵanyń kóp jazýshy qalam tartqan tyń ıgerý taqy­ry­byn jazaıyn degen oıy bol­ǵan joq pa?

– Papama sheshemiz Baǵdat: ­«Sen de el sııaqty tyń ıgerý týraly ­jazyp, syılyq alsańshy?» deı­tin. «Olar kelip ata-babamnyń zıratyn tóńkerip tastaǵanyn jazam ba?» dep kádimgideı ashýlanǵany esimde.

– Safekeńniń 1986 jyly mamyr aıynda G.Kolbınniń qatysýymen ótken Jazýshylar odaǵynyń plenýmynda sóılegen sózin el biledi...

– Jeltoqsan oqıǵasy bastal­ǵanda men Abaı atyndaǵy pedago­gıkalyq ınstıtýtta stýdent edim. Bútin bir kýrsta jalǵyz erkek kin­dikti men ǵana. Grýppadaǵy stý­dentterdi bastap alańǵa bardym. Janyma bir grýppada oqıtyn áıelimdi ertip aldym. Onyń aıaǵy aýyr. Elmen birge sapyrylysyp júrip, keshkisin qaıyn atamnyń úıine bardym. Sonda shaı iship otyr edim papam meni surap telefon shaldy. «Saıyn alańǵa bardyń ba? Ne bolyp jatyr?» dep surady. Kórgen-bilgenimdi aıt-­
­tym. «Sen tez úıge kelshi, mashı­na ot ­almaı jatyr, kómektes», dedi.

Úıge kelsem papam birtúrli qobaljýly eken, menen alańda ne bolyp jatqanyn qaıtalap surady. Sodan: «Saıyn – dedi, – Men birdeme bilsem osynyń aıaǵy qanǵa aınalady. Sen úıden shyqpa, osynda meniń qasymda bol!». О́zi úsh kún boıy alańǵa baryp júrdi. Arada bir aı ótkende meni sabaq ústinen «úndemestiń» adamdary kelip alyp ketti. «Sen nege grýppany bastap alańǵa alyp shyqtyń?». «Saǵan kim tapsyrma berdi?». Osylaı suraqtar qoıyla bastady. Istiń nasyrǵa shaýyp bara jatqanyn túsine qoıdym da «Meniń áıelimniń aıaǵy aýyr edi, shoshyp birdeme bo­lyp qalmasyn, habarlasyp aman­dyǵymdy bildireıin» dep telefon suradym. Berdi. Qolma-qol papa­ma jalǵadym da «Papa meni «ún­demester» ustap aldy» dep aıtyp úlgerdim. Qolymnan telefon tut­qasyn julyp aldy. Úsh saǵattan keıin papam shyǵaryp aldy.

– Tarıhı plenýmda sóz sóı­leımin dep ol kisi úıde daıyndaldy ma? Sóıleıtini týraly sizder bildińizder me?

– Eshqaısymyz bilmedik. Ish­teı birtúrli shıryǵyp júrdi. Qaıyn atam jazýshy Moldahmet Qanazdyń úıinde otyrǵam, ol kisi «Saıyn, seniń ákeń keshe kózsiz erlik jasady. Kolbınniń aldynda shyndyqty jaıyp saldy» dedi. Arty ne bolar eken dep qoryqtym. Úıge kelip shesheme aıttym. Sóıtip otyrǵanda papam ózi keldi. Minezi tik adam. Onyń ústine namystan shıryǵyp júrgen kezi. Aqyryndap suradym. «Aıttym, aıtýǵa tıis boldym» dedi. «Eger dál qazir betin qaıtarmasaq, biz­di «ultshyldyqqa» ákelip tireı­di de, artyn qýǵyn-súrginge ulas­tyraıyn dep otyr» dedi.

– Safekeńniń bılikte otyr­ǵan adamdarmen qarym-qaty­nasy qandaı edi?

– Papam pendeshilikten alys boldy. Mysaly, týǵan balasy, KSRO-nyń 10 dúrkin chempıony, halyqaralyq dárejedegi sport sheberi Saıan bir bólmeli úıde turyp jatty. Men úılenip eki balamen páter jaldap júr­dim. Shesheı aıtatyn: «Safýan, myna qalanyń ákimi Zamanbek Nurqadilov seniń sózińdi jerge tastamaıdy. Saıan da, Saıyn da baspanaǵa zárý bolyp qınalyp júr» dese, papam: «Baǵdat, umytyp qaldyń ba, ekeýimiz úsh balamen qansha jyl páterde júrdik. Ońaı kelgen dúnıede qadir bolmaıdy. Ne tapsa da, óz nesibeleri arqyly tapsyn» degenin estidim.

Týǵan inisi Esmaǵı aýylda qa­ra­paıym jumysshy boldy. Bas­qaǵa sózi júrmese de, ózi týǵan aýyl, aýdanǵa sózi júredi, inisine kishigirim qyzmettiń tizginin alyp berýge shamasy boldy. Oǵan papam barǵan joq. О́mirde ol kisi bir-aq joldy ustandy. Onysy ádildik, adaldyq joly bolatyn. Papamnan bizge qalǵan eń úlken mıras osy.

Kúndelikti qarapaıym ómirde óte sándi kıinip júrgendi unata­tyn. Kórkemdikke qumar boldy. Sodan keıin mashınanyń jaqsysyn tańdap mindi. 80 jyldyǵyn atap ótemiz dep júrgende jalǵyz uly Saıan qaıtys boldy. Sodan, mine, 85 jyldyǵyn atap ótýdi josparlap júrgende ózi dúnıeden ót­ti. 1983 jyly ákesi Shaımerden atam dúnıe salǵanda papam: «Meni ólgende aýylyma ákelip ákemniń janyna jerleısińder» dep bizge ósıet aıtyp, ózine oryn qaldyryp qoıdy. О́zinen buryn inisi Esmaǵı dúnıeden ótti. Ony ákesiniń aıaǵyna qoıǵyzdy. Odan Erkebulan ótti. Ony Esmaǵıdyń aıaǵyna jerletti. О́zine arnaǵan jer bos turdy. Biraq Saıannyń qazasynan keıin jaǵdaı ózgerdi. Saıandy Keńsaıǵa jerledik. Ulynyń janynan ózine jáne sheshemizge arnap eki oryn daıyndatyp edi, sol aradan sońǵy turaǵyn tapty.

– Ulynyń qazasynan keıin ózgergen eken ǵoı?

– Saıannyń qazasynan keıin papam qatty kúızeliske tústi. О́mirden baz keship jatyp qaldy. Birde barǵanymda Shoqan Ýálıha­nov­tyń «Ystyqkól kúndeligin» oqyp otyr eken. «Shoqan jazypty – dedi: – Qarǵystyń jamany qyrǵyzdarda eken. Olar jek kór­gen adamyn «balańnyń etin jegir» dep qarǵaıtyn kórinedi, ne degen sumdyq qarǵys» dep, basyn shaıqap otyrdy. «Saıanymdy alǵan taǵdyr bizge bas-kóz bolsyn dep seni qaldyrǵan shyǵar» degendi kóp aıtatyn.

 

Áńgimelesken

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Ana tilinde oqýdan nege qashady?

Bilim • Búgin, 00:05

Abaı murasy asqaqtady

Abaı • Búgin, 00:04

Ulttyq mereke

Abaı • Búgin, 00:02

Et máselesine ep kerek

Ekonomıka • Búgin, 00:01

Jedel járdem nege keshigedi?

Medısına • Keshe

Ult ustazy jáne Batpaqty mektebi

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Jaýynger jyr

Tanym • Keshe

Talant pen taǵdyr

О́ner • Keshe

Shıpaly sýlar shejiresi

Aımaqtar • Keshe

Tańbaly tanymy

Tanym • Keshe

Sırk

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar