Rýhanııat • 07 Tamyz, 2022

Áýezov jáne túrki álemi

3484 ret kórsetildi

Qarshadaıynan qazaq eliniń qabyrǵaly qalamgeri atanyp, balǵyn saýsaǵyna qalam ustaǵan kúninen jurtynyń muńyn joqtaǵan, danyshpan Abaıdyń nárimen besiginde terbelip, jas naýsha kezinen zamana sazy men álemdik ádebı-mádenı sabaqtastyqty júıeli ıgerip, adamzattyń aıtýly aqyl-oı alybyna aınalǵan Muhtar Áýezovtiń túgel túrki halyqtaryna etken qyzmeti aıryqsha. Sondyqtan zańǵar jazýshynyń mereıtoıy baýyrlas elder úshin erekshe beles ekeni anyq.

Kemeńgerdiń shyǵarmashylyq bol­mys-bitimi, rýhanı kesek kelbeti óz eli­niń ǵasyrlar boıy jınaǵan qazynaly mu­rasyn, shejireli tarıhyn, talaıly taǵ­dyryn naqyshtap sýretteýge, tııanaqty zert­teýge arnalǵanymen, negizinen oıshyl-ja­zý­shynyń mádenıetaralyq rýhanı baı­lanys­tardy parasat bıiginen jiti sho­lyp paıymdaǵany ónernamalyq óne­ge­sinen aıqyn ańdalady. Bul rette Áýezovtiń túr­ki álemine yntasy Alash rýhynyń býyr­­qanyp oıanýymen tuspa-tus kelip, al­ǵash­qy kezeńi dáýir týdyrǵan saýaldarǵa ótkir oı, utqyr pikir aıtýmen ashyq ta batyl bastalǵanymen, kelesi kezekte saıa­sı shekteýlerge baılanysty saqty­ǵy sabyrǵa ulasyp, «Kún sóngenshe són­beı­tin» kúretamyr tuǵyrnamasy teńiz­diń tereń túbindegi astarly aǵysqa bir­tin­dep aı­nalǵanyn, bul qubylys tymyq kórin­ge­ni­men tynysy keńip, arnasy men alqaby ulǵaıa túskenin ańǵarýǵa bolady.

Áýeli Áýezov túrki álemine zerdeli zert­teýmen, tereń tanymmen keldi. Máse­len, qazaq halyq murasynyń, jalpy alǵanda, ultymyzdyń keskin-kelbetiniń altyn ózegi túrkilik rýh ekenin qaltqysyz ne­gizdep, ásirese eldik pen erliktiń ura­ny­na aınalǵan batyrlyq epostardyń tarıhı tamyryn aıparadaı aıqyndaýymen asa baǵaly «Ádebıet tarıhy» degen ázelgi eńbeginde otyzǵa jasy jetpegen jas oıshyl bylaı dep jazady: «Qazaq eliniń es­kiligi jalǵyz qazaqtiki emes, jalpy tú­rik jurtynyń eskiligi dep sanaý kerek. Burynǵy túrik, mońǵol dáýiri júrgen zamanda, Altyn Orda, Aq Ordanyń kúnderi aıtylatyn jerler bar. Noǵaıly, Qyrym, qypshaq, qyrǵyzdardyń bir jalaýdyń astynda bir el bolyp júrgen kezderin aıtady. Bul – túrik jurttarynyń jik-jikke bólinbeı turǵan kúnderi. Birin-biri jat demeı, baýyr kórip júrgen kezderi».

Jalpy, M.Áýezovtiń túrki eposynyń shyǵý tegi memlekettik dástúrmen baılanys­ty bolǵan degen júlgeli oılary keıingi zertteýlerine deıin jalǵasyp, «Manas» eposyn baıyrǵy qyrǵyz handyǵy tarıhymen, keńirek alǵanda, túrki epıkalyq dástúrin Kúltegin, Tonykók jyrlarymen sabaqtastyqta zertteý kerek ekeni týraly túrkologııada alǵashqylardyń qatarynda pikir bildirgeni aıan. Epostyń túp tórkini týraly baılamdaryn «Syrt­qy ómir saltynda úlken ózgeris bol­ma­ǵan­dyqtan, ekinshi qazaq elinde ishki sezim, oı sana baılyǵy bar bolǵandyqtan, bul jurtta jalpy túrik jurtynyń eskiligi kóbirek, tolyǵyraq kúıde saqtalyp qalýyna kerek degen dolbar bolatyn. Qazirgi qazaqtyń eskiligin qarastyrǵan ýaqytta, sol pikirdiń shyndyǵyna kózimiz jetkendeı bolady. Ol pikirdiń rastyǵyna biz qarastyryp kele jatqan barlyq batyrlar áńgimesi tegis aıǵaq» dep pikirin ústeı túsip, «Qobylandy», «Shora batyr», «Edige», «Er Tarǵyn», «Er Saıyn» týraly dáıekti de dáleldi oılaryn jalǵastyrady. Ol «Karamzın tarıhynda Qazan handyǵynyń belgili adamy bolyp Shoranyń da aty atalady. Qazan handyǵy qulaǵan soń Shoranyń násili Osmanly túrigine aýyp ketken... Qazannyń qulaýy ózge túrik jurtyn bir jalaýdyń astyna biriktire almasa da, tileý birligi bar ekenin bildirip, qııalymen júrekke qozǵaý salady. Keı jerlerde batyrlardyń attanýy da bolady. Alystaǵy qypshaqtan Qobylandy attansa, Qyrymdaǵy noǵaıly ishinen Shora attanady», dep jazady qazaq eposynyń tarıhılyǵy jóninde.

Uly sýretkerdiń «Eńlik-Kebek» pe­sa­synyń 1922 jyly jaryq kórgen alǵashqy nusqasynda «Keshegi Arqanyń eskek jeli jeldetken ala týdyń astyna jıylǵan jer qaıysqan qol qaıda? Keshegi uranshyl el, alamanshyl batyrdyń ornyna qarańǵy túndi jamylyp, aǵaıynnyń malyn jetekteýdi óner qylǵan qorqaq ury júr» deýde de ala týdyń astyna birikken aıbarly Altyn Orda kezeńin ańsaý jatqan joq pa?! Sol sııaqty Áýezov ertek týraly zertteýinde de ilki paıymdaryn túrkilik tanymmen tereńdete túskeni ańdalady: «Onda sonaý arǵy úısin, qańly rýlarynyń kezinen sanap, gýnder dáýirinen, qypshaq eldiginen, muńǵyldar joryǵynyń tusynan, Altyn Orda dáýirinen aıtylyp kelgen kóne áńgime kóp. Qazaq atty el quralmastan buryn, musylmanshylyq kirmesten buryn túrik-muńǵyl rýlaryna túgel ortaq bolǵan ertekter bar». Qyzylordada 1927 jyly jaryq kórgen osy ǵajap eńbek qyzyl senzýra tarapynan qatań tyıym salynyp, atyn ataýǵa da bolmaıtyn qaýipti kitaptar tizimine iligip, arhıv túnegine batyrylady. Sóıtip, arada alpys jyl ótken soń azattyqtyń eleń-alańynda 1991 jyly oqyrmanyna qaıta qaýyshady. Osy derektiń ózi sovettik rejimde túrkologııamen aınalysýdyń naqaq qýǵyn-súrgin, zobalań apatpen teń bolǵanyn kórsetedi.

Áýezovtiń alǵashqy kórkem shyǵarma­la­ry da túrki áleminiń azattyǵy jolyna, eńsesi ezilgen baýyrlas elderdiń otar­­shyldyqpen kúresine arnalǵanyn ań­ǵarý qıynǵa soqpaıdy. Klassıktiń «Qıly zaman», «Qarash-Qarash oqıǵasy», «Kókserek» syndy povesteri, tipti «Abaı joly» roman epopeıasynyń ózi – so­nyń jarqyn aıǵaǵy. Máselen, «Qarash-qarash oqıǵasy» povesiniń arqaýy túgel Túrkistannyń tutastyǵy jolynda kúres­ken Turar Rysqulovtyń ákesi týraly ekeni belgili. Bul – jazýshy Muhtar men qaı­rat­ker Turardyń murattas dos bol­ǵanyn aıǵaqtasa kerek.

Kesteli oı men kórkem sózdiń sheberi kósemsózde de kemeńgerligin kórsetken. Túrkologııaǵa tereń barǵan, Maǵjannyń túrikshildigin unatqan Muhtar Áýezov sol tusta jarııalaǵan «Qazirgi qazaq kú­ıi» degen maqalasynda Túrkııada bolyp jatqan ilgerishil reformalardy qazaq oqyǵandaryna órnek etý úshin bylaısha baıypty pikir bildiredi: «Iаponııa eline syrtqy jaýdyń saıasaty kıligip, patshalyqty qurtýǵa aınalǵanyn kórip, oqyǵan azamat kúshin salyp, ónerli jurttardyń bárine baryp sharlap, úlgi alyp, Iаponııaǵa sol úlgilerdi jaıyp, beldi bir patshalyq qylyp áketip otyr. Jurttyń ke­shegi ata-babamnyń joly degenin bul ýaqytta joq qylýǵa aınaldy. Jurtyn tazartyp aǵartty. Budan keıin túrikti alsaq tártipsizdik, úlgisizdik, nadandyq órt bolyp laýlap, keshegi qol astynda otyrǵan usaq jurttar Túrkııany jutyp qoıýǵa aınalǵanda, negizinen qoparmasa túrik ońbaıtynyn bilip, oqyǵan jastar shyǵyp, patshasyn túsirip, jańalyqtardy kirgizip, bul ýaqytta túrikti qandaı qylyp otyr?! Ony kózimizben kórip otyrmyz».

Azattyq ańsap, Alash arystarymen tize qosyp, ulttyq rýhty oıatýǵa qyzmet etken qalamger qyzyl qyrǵyn tusynda aqyryn sóılep, ańdap basýǵa májbúr boldy. Bálkim, ol bul májbúrlikke Abaı men Alash amanatyn ult pen urpaqqa jetkizý úshin barǵan bolar. Qaıtkende zobalań qyzyl saıasattyń daýylyna ıilgenimen ózeginde serpinin saqtaı alatyn almastaı shyńdalǵan Muhtar Omarhanuly Alashtyń alaýyn keıingi tolqynǵa ulastyrǵan altyn arqaý boldy. Bul sózimizge M.Áýezovtiń 50 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń ár paraǵyn aqtarsaq, dálel de, dáıek te molynan tabylady.

Solaqaı saıasat ústemdik qurǵan sol dáýir­ge bir júginip kórelik. Sábıt Muqa­nov 1932 jyly jazǵan «HH ǵasyr­daǵy qazaq ádebıeti» degen áıgili eńbeginde «1914 jyly bolatyn jıhanger soǵysynda túrik nemistermen odaqtasyp, orysqa qarsy soǵysty. «Qazaq» gazeti bar, jalpy ultshyldar bári shynynda túrik tile­gin tiledi. Sol tilegin olar aýyl arasyna da jaıdy. «Túrik jeńse eken» degen tilekti qazaq dalasy túgel tiledi deýge bolady. Túrikke qazaq baılarynyń yn­ta­sy qulaǵany sondaı, balalaryna Anýarbek, Talǵatbek, Mustafa, Kámal, Ámirbek, Jamalbek, Suńǵatbek sııaqty túrik patshalarynyń attaryn qoıdy. Ánýar pasha týraly el arasynda ertegi tarap, el ishi ony ertedegi Babaqumar sııaqty sıqyrly, aılaker adam jáne adamzatqa bitpegen kúshi bar palýan dep júrdi. Mine, eldiń ol kezdegi aldyńǵy qatardaǵy adamdaryna sondaı túrikshildik pikirdi taratqan Maǵjan sııaqty oqyǵandar» dep sol kezeńde qazaq dalasynda ekpin alǵan túrikshildik rýhy týraly málimet beredi. Bul eńbek bylaıǵy kózge taptyq tar kózqaras aıasynda ústirt jazba sekildi kóringenimen, qalamger sol dáýirdiń kýá­ge­ri bolǵandyqtan shynaıylyqtan tym alshaq ketpegen tustary da bar. Neni aıtsa da sózin irkip, qyrnap qalmaıtyn, ańqyldap, aqtaryla sóıleıtin Sábıt Muqanov áriptesi Muhtar Áýezov týraly bylaı dep jazady: «Keńes úkimeti Semeıge kele, ol komýnıst partııasyna kirdi. Bul kirýi, qazir dáleldenip bolǵan, Álıhannyń aqylymen kirý. Olaı ekenin Muhtar kóp keshikpeı iste dáleldedi. 1920 jyly Mirjaqyp Dýlatuly Semeıge baryp, halyq sotyna bastyq boldy. Muhtar da onda zań jumysyn isteıtin edi. Bul ekeýi ol kezde birigip isteıdi. 1921 jyly Semeıge ultshyl Smaǵul Sadýaqasuly gýberkomǵa bastyq bolyp barǵanda Muhtar Sadýaqasulynyń jiginde boldy. Onda da Mirjaqyp, Smaǵul, Muhtarlardyń saıası jolyn­da aıyrma bolǵan joq. Báriniń ádisi – otarshyldyqty syltaý qylyp, Alashorda jolyn iske asyrý edi... 1923 jyly Tashkente barý sebebi basmashylar­men sabaqtas bolý ekeni osy kúni aıqyn­da­lyp otyr... Lenıngradta Muhtar Bókeıhanulymen bir úıde turdy. Bul kezde ol 1929 jyly ashylatyn Alash­or­danyń keńeske qarsy jasyryn uıy­mynda bolǵany ashylyp otyr. Osy uıymǵa qatynasqany úshin 1930 jyldyń aıaǵynda Muhtar abaqtyǵa alyndy». Sá­beń­­niń bul jazbasynan kóp jaıtty ań­ǵa­rýǵa bolady.

Rasymen, Muhtar Áýezov Tashkentte bolǵan kezeńde ulttyq baǵyttaǵy saıa­sı uıymdarmen astyrtyn jalǵasyp, Buharada bolyp, tipti Buhara Halyq Respýb­lıka­sy­nyń Konstıtýsııasyn jazý­ǵa qalam kúshin jumsaǵany belgili. Bul týraly Zákı Ýálıdı Toǵan estelik­te­rinde keńinen jazady. Zákı Ýálıdıdiń basshylyǵynda 1920 jyly Buharada «Túrkistan ulttyq birligi» odaǵy qurylyp, Anadolydan Atatúriktiń arnaıy ókili Sýbhı Saısally-oǵly kelgen, kóptegen mańyzdy sheshim qabyldanǵan jıynǵa bashqurt, túrikmen, ózbek zııalylarymen birge qazaqtardan Muhtar Áýezov, Haırettın Bolǵanbaev, Dinshe Ádilov qatysqan. Sol tusta Buharada alash oqyǵandarynan Myrza Naýryzbaıuly, Ámir Nájip sekildi tulǵalar qyzmet etkeni belgili. Bul rette balaýsa balǵyn shaǵynda Semeı semınarııasynan túlep ushqan, keıinnen biri álemge áıgili klassık jazýshy, kelesisi máshhúr shyǵystanýshy bolyp qalyptasqan Áýezov pen Ámir Nájiptiń taǵdyr soqpaǵy Buharada toǵysýy da ǵajap oqıǵa. Semı­na­rııada qulyn-taıdaı tebisip qatar oqyǵan, mektepte namys jyrtyp alǵashqy «Iаrysh» fýtbol komandasynda birge oınaǵan qos tarlanboz osylaısha ǵumyr boıy túrki jurtynyń qamyn jep, rýhanııatyna ólsheýsiz úles qosady. Ǵulama Ámir Nájip keıin sol qımas-syılas kúnderiniń kýásindeı úzeńgiles dosy M.Áýezovke «HIÚ ǵasyrdaǵy Mysyrdaǵy Mamlıýk qypshaqtarynyń túrki tildi ádebıeti men mádenıeti» degen monografııasyn arnaýy da dostyqqa adaldyqtyń jarqyn belgisindeı.

Kóptegen Alash qaıratkeriniń «tú­rik­tiń tyńshysy, japon shpıony, pan­túrkıst» dep aıyptalǵany bel­gili. Osyn­­daı jazyqsyz jaladan zábir she­gip, teperish kórgen Áýezov arnaıy hat ja­zyp, saıasattan boıyn aýlaq ustaı­ty­nyn, shyǵarmashylyqpen aınalysatynyn jarııa etti. Ol «Ǵylym tili» degen maqa­la­synda «Qazaq keshegi ezgide júrgen ýaqytynda «pantúrkıster» úıretpeı-aq qyrda júrgen qoıshy-qo­lańshy da túriktiń tileýin tileıtin» degenimen negizgi oıyn «Qazaq mádenıetin túrik úlgisine qaraı tarta beretin muǵalimderdiń tutynatyn negizgi joldary – «pantıýrkızm», «panıslamızm» taǵy ártúrli «panpálenızmderdi» jol qylyp ustaıtyny belgili. Biraq sol «pandardyń» jolyna qaı jurt bolsyn nadan kúninde ǵana moıyn usynady. Mádenıetke bet qoıyp, basqyshtap ilge­rilegen saıyn «pandardan» jurt je­rinip, paıdasyz bir is dep sanap, dalada qaldyrady. Osy kúnde kózin jumyp, aýzyn ashyp, tátti qııaldy qorek qylǵan adam bolmasa, shıraq aqylmen qaraǵan kisige budan keıingi «pan» – saıasat aýa­­sy ekeni málim bolarlyq bolǵan» dep, «ızmderdiń» syrttan tańylǵanyn aıqyndaıdy. Sóıte turyp, «Qazaqtyń oqýyn Evropa jolyna salǵanmen – qazaq túrikten alystap ketip, oqý úlgisin túrikten alýmen – túrikpen týysyp kete qoıýyna kimniń kózi jetedi? Jurttyń rýhy birigýde tursa, saıasat yńǵaıy jurt rýhynyn sol kúıine qarap bet alatyn bolsa, oqý isi, onyń ishinde ǵylym tili esh ýaqytta alystatyp ákete almaıtynyn bizdiń uǵýymyz kerek» dep astarlap sóılep, bolashaqqa boljam jasaıdy.

Tashkentte tamyrlas túrki elderiniń kórnekti tulǵalarymen, Múnaýýar Qarı, Faızolla Hojaev, Sadreddın Aını, Súleımen Sholpan syndy jádıtshil zııalylarmen etene aralasqan jas Muhtardyń ǵylymǵa, túrkitanýǵa tereń bet burǵany baıqalady. 1922 jyly Tashkenttegi Orta Azııa memlekettik ýnı­versıtetine oqýǵa túsken Áýezov «Manasty aıtýshy ortasy» degen taqy­ryp­ta ǵylymı baıandama jasaıdy. Ony tyńdaýǵa ataqty Dıvaevpen birge kór­nekti qoǵam qaıratkeri Sultanbek Qojanov keledi. Munyń ózi Muqańnyń «Manas» taqyrybyna erterek barǵanyn kórsetedi.

Árıne, álemge áıgili «Manas» dastany qyrǵyz ultynyń boıtumary bolsa, osy eposty alǵash ret qaǵazǵa túsirip, dúnıejúzine málim etip nasıhattaǵan máshhúr ǵalym Sh.Ýálıhanov pen alyp eposty zertteýdi sony beleske kótergen akademık jazýshy M.Áýezovti baýyrlas qyrǵyz halqy ardaqty perzenti sanap, maqtanysh etedi. Akademık-jazýshynyń manastanýǵa qosqan shoqtyqty eńbeginiń biregeıi – «Kırgızskıı geroıcheskıı epos «Manas» degen kólemdi zertteýi. Monografııanyń alǵashqy nusqasy 1934 jyly daıyn bolǵan. Osy mańyzdy zertteýdiń Qyrǵyz Respýblıkasy Ult­tyq Ǵylym Akademııasy Sh.Aıtmatov atyndaǵy Til jáne ádebıet ınstıtýty Qoljazbalar qorynda saqtalǵan, 1936 jyly mashınkaǵa terilgen daıyn nusqasynyń kóshirmesi saqtalýy, osy nusqadaǵy tıisti mátinderdi qalam sııa arqyly túzetýler engizip, tolyqtyrýlar jasaýy avtordyń Manasty zertteýge erekshe yjdaǵat tanytqanynyń bel­gisi sekildi. Halyqaralyq Túrki akademııasy M.Áýezovtiń týǵanyna 125 jyl tolýyna oraı ǵalymnyń Manas jyryna qatysty shoqtyqty zertteýlerin toptastyryp, «Qyrǵyzdyń batyrlyq eposy «Manas» degen atpen jınaq etip jarııalady. M.Áýezovtiń «Manas jyrynyń halyqtyq nusqasy jasalsyn» degen sózi – 1952 jyly 8 maýsymda Frýnze qalasynda ótken «Manas» jyrynyń taǵdyry tara­zy­ǵa tartylǵan jıynda aıtqan ke­le­li oı, kesimdi pikiri. Osy tarıhı sózi ar­qy­ly M.Áýezov «Manas» jyryn qyzyl ıdeo­logııalyq shabýyl jasaýshylardan bilim­dar­lyqpen qorǵap, epostyń qaıtadan ómir súrýine kepildik beredi. Nátıjesinde, yzǵarly Máskeýden Manasty «zııandy, býrjýazııashyl, dinshil, halyqqa jat epos» dep jarııalap, qara quıyn soqtyryp, eposqa qaraly úkim shyǵarǵaly kelgen professor Aleksandr Borovkov bastaǵan top degenine jetpeı qalady. Manas rýhy jeńiske jetti degen súıinshi habar aqbas Alataýdan asyp, búkil baýyrlas jurtty tebirentip jiberdi. Mine, bul batyl kózqaras Muhtar Omarhanulynyń jaısań jandy jazýshy ǵana emes, túrki halyqtarynyń tarıhı murasyna arasha túsip qorǵaı alatyn Alashtyń azýly kókjaly ekenin kórsetetin taǵy bir mysal sekildi. Bedeli bıiktegen akademık qalamgerdiń keıin Shyńǵys Aıtmatov sııaqty baýyrlas halyqtardan jelkildep ósip kele jatqan jas jazýshylardy qol­dap, demep jiberýi de onyń túgel túr­kige or­taq saıaly báıterek bolǵanyn aıǵaq­taıdy.

Kemeline kelgen kemeńger Áýezovtiń álemdik órkenıetti elderdi aralaǵan saparlarynda túrki halyqtarynyń uly tulǵalary men tamyrly mádenıetiniń dúnıejúzilik tarıhtan alatyn ornyn salqyn aqylmen salmaqtap, túrli kezdesýde salıqaly oı túıgeni baıqalady. Ásirese «Indııa ocherkteri», «Amerıka áserleri», «Japonııa kúndeliginde» álem­dik ozyq mádenıetpen túrkilik mı­ras­tardy shendestirgen tolǵamdary jet­ki­likti.

Qaıda júrse de tamyryn izdep, hat­qa túsirýge daǵdylanǵan danyshpan áıgili «Indııa ocherkterinde»: «Indııaǵa Baburdyń soǵyspen kirip, osy Delı qalasyna sheıin ózine qaratyp alǵan jyly 1526 jyl edi. Indııany baǵyn­dy­ryp, patshalyǵynyń ortalyǵy etip Delıdi belgilep alǵan soń Babur ózi tórt jyldan keıin qaıtys bolady. Bul ataqty «Baburnama» deıtin tarıhtyq memýar qal­dyr­ǵan jáne gazelder jınaǵyn týdyrǵan, ózge de birneshe kitaptar jazyp ketken ónerli jannyń biri bolǵan... 1526 jyly Indııany ózine qaratqan Baburdan bas­tap, 1707 jyly ólgen Aýrańzepke deıin jańaǵy shynjyr-qatar bir top patsha sol «uly moǵoldar násili» dep atalady» dep jazady. Osylaısha, shejireli tarıhtan syr shertken Áýezov osy áýlet salǵan Taj Mahaldy, Qyzyl saraıdy tamashalap, Baburdyń balasy Ǵumaıýnnyń kúmbezine taǵzym etip, «Zamanyndaǵy aýyz­sha naqylda: «Tajmahal» áıel kórkin kórsetse, Ǵumaıýn mazary er kórkin tanytady» desedi eken» dep tebirenisin bildiredi. Sapardan qaıtar jolda Rımde eki táýlik bolǵan uly jazýshy Úndistan men ejelgi Rım ǵajaıyptaryn salys­ty­ryp bylaı oı túıedi: «Bundaǵy keı dáýirler men Indııanyń arǵysy, kóne mádenıeti nyq taıtalasady deýge bolady. Bergi «vozrojdenıe dáýiri» bolsa, ras, bul tusta Indııanyń óz óneri, eski óneri údemeıdi de, uly moǵoldar mádenıeti qatty dáýirleıdi. Biraq onyń óziniń Evropada, Mysyrda, Arabstanda, Iran men Orta Azııada mol tórkini bar edi. Moǵol mádenıeti bir zamanda Evro­pa­nyń shegine baryp ornaǵan Kordovo halıfatynyń mádenıetimen anyq jalǵas» dep adamzat týdyrǵan óner men mádenıet jaýharlarynyń úılesimi men úndestigine qyzyqty sholý jasaıdy.

Al «Amerıka áserlerinde» Kolýmb ýnıversıtetinde «Qazaqtyń batyr jyrlary jáne onyń ózge epostarmen jalǵasy» degen taqyrypta magıstrlik dıssertasııa, «О́zbek eposy» týraly doktorlyq dıssertasııa qorǵalǵanyn habardar etken M.Áýezov kúndeliginde «Menen folklor jóninde jáne «Abaı» romany týra­ly surady. Men ol kisiniń keń túrde ınteres jasaǵanyna alǵysymdy aıttym. Áýeli folklor dep, qazaq, qyrǵyz, ózbek, túrikmen, ıakýttarda eki tradısııa – úlken jazba [ádebıet] týǵanyn, Shekspır, Gete, Balzak, orys, amerıkan klassıkterin, óz tilderinde oqýmen, óz tilderinde orıgınal roman, pesalar týdyrýmen qatar úlken folklory baryn aıttym... okean poezııa «Manas» ekenin tanyttym» dep belgileıdi.

«Japonııa kúndelikterinde» akademık jazýshy 1957 jyly tamyz aıynda sol elde bolǵan saparynda bedeldi jıyn­dar­da sóz sóılep, japondardyń arhıtektýra, mýzeı, teatr, kıno ónerin, ádepki turmys-tirshiligin tamashalap, japon ja­zý­­­shylarymen etene aralasyp, tipti úı­le­rinde qonaqta bolǵanyn, kezdesýlerde Orta Azııa halyqtarynyń ádebıeti men mádenıetin nasıhattaǵanyn muqııat jazady. Shalǵaı sapardan jol soqty bolyp sharshap kele jatsa da, Túrkııanyń ústinen óterde shabyttanǵan jazýshynyń qalamy jorǵalap, taıpalyp ketkeni baıqalady: «Rımge qaraı ushtyq... Baǵdatty bas­paı, Ankaraǵa qaraı tartty. Biz túrik Ankarasyn basyp, Stambýldan óttik... Aýyl kóp, biraq túrik aýyldary áste kóshe jasamaıtyn tárizdi. Ankaraǵa sheıin solaı boldy. Egis kópten-kóp, qaradaı jyrtylǵan jerler kóp ushyraıdy. Taý-taý adyr jotalaryn, betterin, dóńgeılerin óte jıi paıdalanǵan.... Toǵaıly, az úıli (kóbinshe) aýyldarda jemisti baqtary tegis bar deý­ge bolady. Keıinirek tabıǵat reńi tipti jaqsy bola bastady... Stambýlǵa, Ankaraǵa aýysqan jaqtardyń bári tegis qalyń jynys, buıra toǵaı basqan órli, bıik taýlar, adyrlar, qyrqalar, aralarynda kólder, ózender, bulaqtar jıi kórinip qoıady. Ankara mańynda bir tamasha kól bar eken. Jaǵalary taýlar bolǵanda, kól ózi oralyp-oralyp qy­zyq, kórikti shımaı salyp jatyr... Onda eki jaǵasynan taýlar qosa oralyp ilesedi. Kól men taý buralyp-oralyp aımalasqandaı. Saıahatqa, qyzyqtaýǵa parohod qaıyqtar júr kezip. Týrıster júrgizýge meılinshe qyzyq bolǵandaı. Orıgınal, kól men taý sırek, erekshe bitimderi bar». Osy qysqa joljazbanyń ózin Muhtar Omarhanulynyń erekshe sha­byt­tanyp, súısinip otyryp jazǵany anyq baıqalady.

Endeshe, jahannyń qaı ólkesinde júrse de, nebir qıly zaman, qıyn kúnderdi basynan keshse de, elim dep eljiregen júregi túgel túrki jurtymen árdaıym tutastyqta lúpildegen kemeńger jazýshy, danyshpan sóz zergeriniń ataq-dańqy ba­ýyrlas elderge nurly juldyz bola beredi dep bilemiz.

Sońǵy jańalyqtar

Munaı men teńge baǵamyndaǵy táýekelder

Ekonomıka • Búgin, 00:23

Áleýmettik qyzmetterdi damytý ózekti

Qazaqstan • Búgin, 00:21

Elektr qýatyn óndirý ulǵaıady

Aımaqtar • Búgin, 00:19

Saıası júıeni túbegeıli jańartý

Saıasat • Búgin, 00:14

Ulttyq qundylyqtardy ulyqtaý

Pikir • Búgin, 00:06

Atomǵa alańdaǵan álem

Álem • Búgin, 00:04

Bıznestegi áıelder úlesi

Bıznes • Búgin, 00:01

Yrysty molaıtqan naýqan

Ekonomıka • Keshe

AQSh-qa eksport artty

Ekonomıka • Keshe

Qandastardyń hali qalaı?

Qoǵam • Keshe

Engel zańy

Qoǵam • Keshe

Qymyzhanadaǵy mýzeı

Qoǵam • Keshe

Án oqý

Rýhanııat • Keshe

«Áselim» áni

О́ner • Keshe

Jyr alyby dáripteldi

Qoǵam • Keshe

Uqsas jańalyqtar