Qoǵam • 07 Tamyz, 2022

Elektrondy shylymǵa shyrmalǵandar

168 ret kórsetildi

«Ákel, bir tartyp kóreıinshi. Ýaý, qanshaǵa satyp aldyń?». Ádette, jas­tar arasyndaǵy elektrondy temekige degen qumarlyq osylaı bastalady. Qatarlastaryna qyzyǵady. О́kinishtisi sol, jastyq shaqta juqqan jaman ádet káriliktiń aýylyna qadam basqanǵa deıin qalmaıdy. Jón surasań, jótelip otyrǵany...

Bý hám ý

«Soverendi» sorǵansha, sony qoldansyn! Iá, elektrondy shylymnyń zııany az dep túsinetin úlkender bar. «Táıt» demegen soń bozbalalar bylaı tursyn, mektep tabaldyryǵynda júrgen kishkentaı qyzdar da dámin tatýǵa asyq. Iisi de átir sııaqty baýrap alady emes pe? Sorǵan saıyn sorlap jatqanyn qaıdan bilsin?

«Elektrondy temeki men aıkostyń shylymǵa qaraǵanda zııany az» degen pikirdiń jansaq ekenin arnaıy zertteýler dáleldep berdi. Osy rette Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy Qoǵamdyq densaýlyqty nyǵaıtý ortalyǵy basshysy Saltanat Nazarovaǵa habarlasqan edik.

– Elektrondy temekiniń quramyna mango, jemis-jıdek, krem sııaqty zattar qosylatyndyqtan jastardy tez baýrap alady. Shyn máninde, kóbinde nıkotın bar. Shylymnan shyǵatyn aerozoldyń quramynda nıkotın, kanserogendi hımıkattar, ushpa organıkalyq qosylystar, ókpe aýrýymen baılanysty hosh ıister, nıkel, qalaıy jáne qorǵasyn sııaqty aýyr metaldar bolýy múmkin. Veıptiń qaptamasyndaǵy nıkotın joq degen jazýǵa beıqam qaraýǵa bolmas. AQSh-ta júrgizilgen zertteý sol elde satylatyn veıpteriń 99 paıyzynda nıkotın bar ekenin kórsetti.

Temeki shegýge arnalǵan suıyqtyqtyń temperatýrasy joǵarylaǵan kezde bý shy­ǵarýǵa arnalǵan qyzdyratyn qurylǵy erin men aýyz qýysynyń shyryshty qaby­ǵyn, sondaı-aq tynys alý joldaryn kúı­diredi. Temeki suıyqtyǵynyń quramyna kiretin dıasetıl tynys alý joldarynyń shyryshty qabyǵyn zaqymdaıdy, onyń saldary tynys alýdy taryltatyn bronhıt bolýy múmkin.

Nıkotın qatty táýeldi etip, jas­óspi­rim­derdiń mıynyń damýyna zııan kel­tiredi desek, artyq aıtqanymyz emes. Mıdyń nazar aýdarýǵa, oqýǵa, kóńil kúıge jaýap bere­tin bóligi zaqymdalady, – deıdi Saltanat Nazarova.

Mamannyń sózine súıensek, 2019 jyldan bastap álemde EVALI dep atalatyn ókpe aýrýlary kóbeıip jatqan kórinedi. EVALI – elektrondy temeki nemese veıptiń áserinen bolatyn ókpeniń zaqymdanýy. Bastapqyda ol VAPI (veıpıngpen baılanysty ókpe aýrýy) retinde tanymal edi. AQSh-tyń densaýlyq saqtaý ókilderi men ǵalymdary aýrýlardyń negizgi sebebin E dárýmeni asetatymen (keıbir elektrondy temekilerdiń quramdas bóligi) baılanys­tyrady. E dárýmeni asetatynan bólek, býǵa aınalatyn suıyqtyqta yqtımal sebepter retinde qarastyrylatyn kóptegen zat pen ónim kózderi bar ekenin de esten shyǵarmaǵan jón.

«Aıkolar» aıkos shege me?

Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy mamandary uıymdastyrǵan ­jas­­óspirimder arasyndaǵy saýaldama­lar­ǵa kóz júgirtsek, elektrondy temeki eń ­kóp qoldanylatyn jańa temeki ónimde­riniń biri kórinedi. 11-15 jastaǵy bala­larǵa júrgizilgen «Mektep jasyndaǵy bala­lar­dyń densaýlyǵyna qatysty minez-qul­qy» zertteýi kórsetkendeı, elektrondy temekini tutynýshy oqýshylar sany (sońǵy 30 kúnde tutynǵan) olar eseıgen saıyn artyp kele jatqanyn aıqyndap berdi. Ásirese uldardyń úlesi basym. Sonymen, sońǵy 30 kúnde kem degende 1-2 kún ishinde elektrondy temeki tutynýdyń taralýy uldar arasynda 11 jastan bastap 15 jasqa deıin 3,5 esege, al qyzdar arasynda 11 jas­tan 15 jasqa deıin eki esege artady eken. 15 jastaǵy uldardyń 14 paıy­zy jáne qyzdardyń 6 paıyzy veıpterdi qoldanyp kórgen.

Saýaldama nátıjesinde elektrondy temekini qoldanýdyń negizgi sebepteri anyq­taldy. Saýaldamaǵa qatysýshylardyń 75,6% paıyzy hosh ıisterdi unatsa, 72,7 paıyzy temekimen salystyrǵanda zııandy emes dep esepteıtin kórinedi.

Boıjetkender arasynda elektrondy temeki sánge aınalyp bara jatqany jasyryn emes. Tipti qyzdar bir-biriniń týǵan kúnine veıp syılaıtyn «dástúr» paıda bolypty. Ásem bezendirilip, kishken­taı qutyǵa, qorapshaǵa toltyrylǵan bul ónimder áldebir ınnovasııa, sándi taýar retinde kózdiń jaýyn alady. Máselen, veıpterde batareıa zarıady, kartrıdjdegi ónimi qansha qalǵanyn kórsetetin ındıkator-lampa qarastyrylǵan. Sáıkesinshe jastar ony devaıs, gadjet dep tanıdy.

Jalpy, IQOS-tegideı temekini qyzdy­ratyn nemese temekisi kartrıdjge syǵym­dalǵan elektrondy temekilerdi balalarǵa satýǵa birazdan tyıym salynǵan. Snıýs sekildi shaınalatyn temeki de, nasybaı da tyıymǵa ilikti. Al veıpter jáne ony toltyrǵyshtar zańnyń olqylyǵyn paı­dalanyp naryqqa jol tartty. Ol qan­daı olqylyq? 2009 jyly qabyldanǵan qoldanystaǵy «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» kodeks tek temeki (tabak) japyraǵynan daıyndalatyn ónimderdi ǵana retteıdi. «Temeki buıymdary – shegý, sorý, shaınaý nemese ıiskeý úshin paıdalanýǵa daıyn­dalǵan shıkizat materıaly retinde tolyq nemese ishinara temeki japyraǵynan jasalǵan ónimder» delingen onda.

Al jastar býlandyratynyna qarap, «parılka» dep ataıtyn veıpterde temeki-tabak joq, ol sıntetıkalyq nıkotın­men (SN) toltyrylady. Ulttyq zańnamada SN týraly eshteńe aıtylmaǵan. Dál osy kemshilikti «nıkpek» satýshylar da óz paıdasyna jaratady. Nıkpek degenimiz – snıýstyń ornyn basqan, temekisi joq elitýshi qospalardan turatyn fıltr-paket.

Sońǵy ýaqytta TMD kóleminde, sonyń ishinde Qazaqstanda jastardyń veıp pen nıkpekten zardap shegip, ýlaný derekteri kezdesedi. Keıbir veıpter kóp ret sorýǵa arnalǵan. Bulardyń barlyǵy bekitilgen memlekettik standartsyz, baqylaýsyz ja­sa­latyndyqtan, onda naqty qansha nıkotın bary beımálim. Máselen, bir dana shylymda ortasha eseppen 1-2 mıllıgramm nıkotın bolsa, bir nıkpekte onyń kólemi ondaǵan ese asyp túsýi múmkin.

Jarnamasy jer jarady

– Temeki indeti – halyqtyń densaý­lyǵyna qaýip tóndiretin eń aýyr kesel­diń biri. Jyl saıyn temeki zııanynan 8 mln-nan astam adamnyń ómiri qıylady. Olardyń 7 mln-nan astamy – temeki shegý­shiler men buryn temeki tutynǵandar, 1,2 mıllıonǵa jýyǵy – temeki shekpeıtin, biraq temeki tútininiń áserine ushyraǵandar.

Máseleni túbegeıli sheshýdiń joldaryn qarastyrý mańyzdy. Temeki óndirý kompanııalarynyń belsendi jarnama ju­mysy jáne temeki baǵasynyń tómen bolýy alańdatady. Jasóspirimder men jastar arasynda temeki shegýdiń aldyn alý jumystary myqtap qolǵa alynýǵa tıis, – deıdi S.Nazarova.

Buǵan deıin «Temeki tútininen azat Qazaqstan úshin» ulttyq koalısııasynyń kóshbasshysy Jámıla Sadyqova elektrondy shylymnyń aksızin qymbattatýdy usynǵan bolatyn.

– Qyzdyrylatyn temekiniń ár danasyna aksız engizýden bólek Saýd Arabııasy men Birikken Arab Ámirlikteriniń jaqsy tájirıbesi bar – elektrondy shylym quryl­ǵysynyń qunynan 50 paıyz alym tólenedi. Mysaly, bir ret qoldanýǵa ar­nalǵan elektrondy shylymnyń baǵasy 2 myń teńge bolsa, aksızi myń teńge bolady. Sonyń esebinen quny 3-3,5 myń teńgege qymbattaıdy. Biz de osyndaı aksız engizsek, elektrondy shylymnyń qol­danysyn shektep, sol shekteýli saýdanyń ózinen jaqsy tabys kórýge múmkindik alamyz. Iаǵnı ondaı saıasattan memleket utady. Ýkraınada elektrondy shylym ak­sızinen jyl saıyn 200 mlrd teńgedeı kiris túsip otyrǵan. Biz jyl saıyn 80 mlrd teńge kiris kirgize alamyz. Budan tek tabak ındýstrııasy ǵana zardap shegedi.

Ázirge veıpterdiń aınalymyna ty­ıym salynbaǵandyqtan, tek depýtat­tar­dyń usynysy kúıinde qalyp kele jat­qandyqtan, bul naryqtan salyq óndirý kerek. Iаǵnı naryqta bar kezinde jaqsy sa­lyq óndirip qalý qajet. Ol bıýdjettiń kiri­sine túsedi. «Tútinsiz» shylymǵa tyıym 2020 jyly salyndy. Eki aıdyń ishinde tyıym kúshine endi de, naryq odan aýyr zar­dap shekken joq. Qazir sol kezde elge kirgizilip úlgergen qaldyǵy satylyp jatyr. Keıin múlde naryqtan joǵalady. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi qoldasa, veıpterdiń satylymyna da bir jyldyń ishinde tyıym ornatýǵa bolady, – deıdi J.Sadyqova.

Sheteldegi ahýal

О́tken ǵasyrda Batysta erlerdiń kóbi trýbka men sıgara tartyp, shylymǵa su­ranys az bolypty. Sodan AQSh zańynyń olqylyǵyn paıdalanǵan American Tobacco qojaıyny Djeıms Dıýk basqa baǵytty tapty. Temekini áıelder men balalarǵa jarnamalaı bastady. Sóıtip, degenine jetti. Názik bolmys ıeleri kókshil tútin­di túıdek-túıdek burqyratýdy erler­men teń bolýdyń, al jasóspirimder eresek kó­rinýdiń nyshany dep qabyldady. Bul álemde aýyr derttiń beleń alýyna soqtyrdy. «Tarıh qaıtalanyp jatyr», deıdi sarapshylar. Jarnama arqyly áıelder men jastar arasynda elektrondy temeki shegý órken jaıdy.

Jalpy, sıntetıkalyq indetten damyǵan elder qatty zardap shegedi. Veıpıngtiń keń taralýy AQSh-ta adamdardyń ókpe­siniń zaqymdalýyna jáne ólimine áke­lip soqtyrdy. Koronavırýs pandemııasy bas­talǵanǵa deıin Amerıka Qurama Shtat­tarynda veıp paıdalanǵandardyń «ókpeniń aýyr keseline» shaldyǵýynyń 2 500-den astam oqıǵasy tirkeldi. 50 adam qaıtys bolǵan. Osyǵan oraı Amerıkanyń burynǵy prezıdenti Donald Tramp bul ónimdi shekteýdi tapsyrǵan. Nıý-Iork shtaty 2019 jyldyń qyrkúıeginde birinshi bolyp, elektrondy temekilerge tyıym saldy.

2020 jyldyń basynda búkil AQSh-ta elektrondy temekilerge arnalǵan jupar toltyrǵyshtary bar kartrıdjderdiń kóp túrin satýǵa tyıym salyndy. Shekteý jastar kóp tutynatyn jalbyz, jemis-jıdek, kámpıt dámine ıe suıyqtyqtardy qamtydy. Tek suranysy shamaly temeki jáne mentol ıisi shyǵatyn toltyrǵyshtar naryqta qaldy.

Al Meksıkada el prezıdenti elek­trondy temeki satýǵa tyıym salatyn qaý­lyǵa qol qoıdy. Temekige qarsy kúres týraly jalpy zańdaǵy jańa retteý aıasyn­da jańa býyn temeki ónimderi sanalatyn elektrondy temekilerdi búkil elde ta­ra­týǵa jáne satýǵa shekteý qoıylǵan.

Elektrondy temekiniń kesirinen temir tordyń ar jaǵyna toǵytylǵan álemge tanymal basketbolshy Brıttnı Graınerdiń oqıǵasy el aýzynda júr. Ol bıyl aqpanda Máskeý áýejaıynda keden tekserisi ke­zinde ustalǵan edi. Kedenshiler júginen Reseıde tyıym salynǵan nasha maıy bar veıp qutyny tapqan. Oqıǵadan keıin AQSh memlekettik departamenti men kóp­tegen amerıkalyq juldyz Kremldi Graı­nerdi bosatýǵa shaqyrǵan. Biraq sot ony kináli dep tanyp, 9 jylǵa bas bostan­dyǵynan aıyrdy. Buǵan qosa 1 mıllıon rýbl aıyppul salyndy. B.Graıner AQSh quramasy sapynda eki dúrkin Olımpıada chempıony atanǵan bolatyn. Eki dúrkin álem chempıony degen ataǵy da bar.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıy­mynyń málimetinshe, Jer sharynda 1 mlrd-tan astam adam shylym shegedi. Te­meki tutynýshylar jylyna 5,7 mlrd dana tabak ónimderin paıdalanyp, 1 mln tonna tuqyl tastaıtyn kórinedi. Beıresmı málimet boıynsha álemde 40 mıllıondaı adam elektrondy temeki tartady. Jer sharynda ómir súrip jatqan adamdardyń 90 paıyzy kúızelisten qutylý úshin temekige júginedi eken. Al siz elektrondy temeki tartasyz ba?

Sońǵy jańalyqtar

Munaı men teńge baǵamyndaǵy táýekelder

Ekonomıka • Búgin, 00:23

Áleýmettik qyzmetterdi damytý ózekti

Qazaqstan • Búgin, 00:21

Elektr qýatyn óndirý ulǵaıady

Aımaqtar • Búgin, 00:19

Saıası júıeni túbegeıli jańartý

Saıasat • Búgin, 00:14

Ulttyq qundylyqtardy ulyqtaý

Pikir • Búgin, 00:06

Atomǵa alańdaǵan álem

Álem • Búgin, 00:04

Bıznestegi áıelder úlesi

Bıznes • Búgin, 00:01

Yrysty molaıtqan naýqan

Ekonomıka • Keshe

AQSh-qa eksport artty

Ekonomıka • Keshe

Qandastardyń hali qalaı?

Qoǵam • Keshe

Engel zańy

Qoǵam • Keshe

Qymyzhanadaǵy mýzeı

Qoǵam • Keshe

Án oqý

Rýhanııat • Keshe

«Áselim» áni

О́ner • Keshe

Jyr alyby dáripteldi

Qoǵam • Keshe

Uqsas jańalyqtar