Tanym • 10 Tamyz, 2022

Tańbaly tanymy

60 ret kórsetildi

Búgingi ǵalamdaný kezeńinde ulttyq qundylyqtardy saqtaý men óziniń bet-beınesin, izgi dástúrlerin nasıhattaý jolyndaǵy maqsatymyz – ulttyq sanamyzdy bir júıege keltirý. Ulttyq tárbıe, jeke tulǵanyń ulttyq sana-sezimi men minez-qulqynyń qalyptasýyna, ana tilin, ata tarıhyn, tól mádenıetin meńgerip jáne ulttyq salt-dástúrlerdi boıyna sińirý negizinde qalyptasady dep qarastyrǵanymyz da jón bolar.

Qarapaıym tilmen aıtqanda, belgili bir ultqa, ult azamatyna tán dúnıe, adamı qadir-qasıetti, ıaǵnı halyq ǵasyrlar boıy jınaqtaǵan ulttyq qundylyǵyn tanyp­bilýi basty talap bolyp tanylary sózsiz dep bilemin.

Qazaq halqynyń osyndaı dáripteýge, qasterleýge, damytýǵa turarlyq ulttyq rýhanı jáne materıaldyq qundylyqtary týraly ulaǵatty, qundy oılaryn halyq ıgiligine jaratyp, keleshek urpaqqa, el-jurtqa ıe bolar azamattardy tárbıeleýge nege qoldanbasqa? Qaısybir halyqtyń nemese ulttar men ulystardyń jaratylystan alatyn óz tarıhy men orny bar ekeni daýsyz. Qazaq halqynyń tarıhynda aıryqsha ataýǵa turatyn qasıetti jerdiń biri – «Tańbaly» memlekettik tarıhı-mádenı jáne tabıǵı mýzeı-qoryǵy.

«Tańbaly» mýzeı-qoryǵy Almaty oblysy Jambyl aýdany Qarabastaý aýyly­nyń soltústik-batysyna qaraı 4 shaqyrym jerde, Almaty qalasynan 170 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan.

Aımaqta 5 000-ǵa jýyq IX-XIV – Qola dáýiri, V-VIII – Ejelgi temir dáýiri, VI-XVI – Orta ǵasyr jáne XVII-XIX – Jańa kezeń petroglıfteri, júzge tarta ártúrli ýaqytqa jatatyn eskertkishterden – b.z.d. HIII-HIV ǵasyrdyń ortasynan bastap HIH–HH ǵasyrlarǵa deıingi keń aralyqtaǵy kezeńdermen merzimdeletin qonystar, qorymdar, ejelgi tas qashaý oryndary, petroglıfter men ǵuryptyq qurylystardan (qurban shalatyn jerler) turady.

IýNESKO-nyń Búkilálemdik Muralar tizimine engizilgen shatqaldaǵy jartas bet­terindegi petroglıfter syry áli de qupııaǵa toly ekeni anyq. 1957 jyly alǵash ret arheolog Anna Georgıevna Mak­sı­movanyń jetekshiligimen «Tańbaly» ke­­sheniniń tarıhı eskertkishteri men qa­bir­lerge qazba jumystary júrgizilgen edi. Sonymen qatar Tańbalydaǵy jartas sýret­teri jáne arheologııalyq qazba ju­mystaryna A.G.Medoev, A.N.Marıashev, B.J.Aýbekerov, A.S.Ermolaeva, A.E.Rogo­jınskıı, Iý.A.Motov, A.A.Gorıachev, S.A.Po­tapovtar syndy arheologııa janashyrlary iz salyp, tyń aqparattarymen bólisip, ma­qalalaryn jarııalady. Bertin kele jas býyn zertteýshiler A.S.Sadýaqasov, R.Q.Sharıpov, B.A.Jeleznıakovtardyń «Jetisýdyń jartas óneri» atty birlesken jınaǵy da jaryqqa shyqty.

Sondaı aq Jetisý óńiriniń jartas óneri eskertkishterin, onyń ishinde bólip qaraýǵa bolmaıtyn «Tańbaly» mýzeı-qoryǵynyń, ǵylymı zertteý bólimi ózindik úlesterin qosýda.

«Tańbaly» qoryǵy Balqash kóli jáne Shý ózeniniń sý saǵasy bóletin Shý-Ile taý­larynyń ońtústik-batys bóligin jaılap jatyr. Bul shaǵyn taý tizbekteri Dolan­qara, Quljabasy, Kindiktas, Hantaý, Ańyraqaı, Tańbaly shatqaldary jáne kóptegen usaq taýy shoǵyrlanǵan meken.

Ashyq dala men usaq tasty alasa taý­ly jerlerde erekshe jáne sırek kezdese­tin, Qazaqstannyń «Qyzyl Kitabyna» engizilgen Regel qyzǵaldaǵy, Iýnona Kýshakevıcha, Jetisýlyq Nedzveskıı, Albert qyzǵaldaǵy, Kolpakovskıı qyzǵaldaǵy, sonymen qatar munda sortań dala topyraǵynda ósetin jýsandy - dándi shópterden jergilikti tabıǵatqa tán ósimdikter qatarynda sur jýsan, betege jáne aqseleýdi taǵy da basqa kóptegen ósetin ósimdikti kezdestirýge bolady.

Qazirgi tańda anyqtalǵan qustardyń 24 túri, sonyń ishinde Qazaqstannyń «Qyzyl Kitabyna» engizilgen 11 qus túri: búrkit, ıtelgi, dala qyrany, bıdaıyq, jylan jegish qyran, qaraqus, dýadaq, jorǵa dýadaq, qylquıryq buldyryq, qarabaýyr buldyryq, bezgeldekti osy óńirden jolyqtyrýǵa bolady.

Osyǵan oraı árbir qoryq-mýzeıdiń, ásirese Dúnıejúzilik murajaılar tizimine engen mýzeıdiń negizgi máselesiniń biri – mura nysandarynyń tutastyǵy men taza tabıǵılyǵyn saqtaý jáne qalyń kópshi­lik­ke qoljetimdiligin qamtamasyz etý. Osy maqsatta bıyl da atqarylǵan jumystar az emes, ǵylymı-zertteý jumystaryn júr­gizý, jartastaǵy jádigerlerdi saqtaý, menedjerler biliktiligin arttyrý, Tańbaly murasyn nasıhattaý basty nazarda ekeni aıqyn. Birtutas ótkiziletin semınar, shy­ǵa­rylatyn basylymdar, konferensııa­lar, ǵylymı-zertteý jumystary keshendi túrde ótkizilýimen erekshelenedi. Qazaqstan Res­pýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıs­trliginiń tarıhı nysandardy qol­daý maq­satynda júrgizilip otyrǵan baǵdar­la­masy aıasynda bıyl «Tańbaly» mýzeı-qoryǵynyń sapar ortalyǵynda mýzeı ujymynyń uıymdastyrýymen tarıhı eskertkishterdi qaıta qalpyna keltirý jáne konservasııa jumystary boıynsha jumys tobynyń otyrysy ótti. Sol jıynǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Respýblıkasy Sýretshiler odaǵynyń múshesi, sýretshi-qalpyna keltirýshi, «Ostrov-Krym» ǵy­lymı-zertteý zerthanasynyń basshysy Q.Altynbekov, hımık-restovrator L.F.Charlına, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty A.E.Rogojınskıı, QR eńbek sińirgen týrızm qyzmetkeri, ekskýrsovod-ádisker B.Orazymbetova, geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń kandıdaty jáne doktory S.Nıgmatova, «Qazqaıtajańartý» RMK sáýlet tobynyń jetekshisi L.Beısenbaeva, hımık-restovrator Q.Iskakov, sáýletshi H.Imanbekova qatysty. «Tańbaly» keshenin abattandyrý, qalpyna keltirý jáne konservasııa jumystary boıynsha aldaǵy úsh jylda atqarylatyn josparly jumystar talqylandy. Nátıjesinde, belgilengen is-sharalar boıynsha qaıta qalpyna keltirý jáne konservasııa ju­mystary «Tańbaly» mýzeı-qoryǵynyń ortańǵy aýmaǵynda bastalyp ta ketti.

Almaty oblystyq tarıhı-mádenı mu­rany qorǵaý ortalyǵynyń jaýapty ma­mandary «Tańbaly» sapar ortalyǵyna arnaıy kelip, Almaty-Bishkek avtojolyn kúrdeli jóndeý kezinde Samsy, Tarǵap ­aýyldary mańyndaǵy kezdeısoq tabylǵan kóne jádigerlerdi mýzeı qoryna ótkizdi. Ár kezeńderdi qamtıtyn qysh ydystar, tostaǵandar, jebeler, súıek mór tabany, qola syrǵa fragmentteri, temir pyshaq, kúmis saqına, dóńgelek qolaına, monshaq, qumyra tutqasy syndy tarıhı jádigerler mýzeıdiń qosalqy qoryn óz qundylyǵymen tolyqtyra tústi.

Sonymen qatar erikti jádiger tapsyrýshy Erik Sársenbekov Almaty oblysy Jambyl aýdany Jambyl aýylynyń taý bókterlerinen kezdeısoq tapqan qola dáýir qazanyn «Mýzeıge syı» aksııasy aıasynda «Tańbaly» mýzeı-qoryǵyna syıǵa tartty.

Qoryta aıtqanda, túrli oılarmen, tujy­rymdy áńgimeniń tórkinine aınalǵan «Tańbaly» murasy áli de tyń zertteýler­ge ashyq alań ekeni anyq. Tarıhyń túgen­delmeı, bolashaǵyńnyń bolmaıtyny taǵy bar. Osy turǵyda keń dala tósindegi syrlar men sıqyrǵa toly dúnıelerimizdi ta­ýyp, zerttep, zerege engizý aldaǵy maqsat. О́tkenimizge janashyr bolý bárimizge paryz dep bilemin. Tańbamyzdyń tanymy ámse aıshyqtana bersin dep tileıik.

 

Madııar ÁMIRǴALIEV,

«Tańbaly» memlekettik tarıhı-mádenı jáne tabıǵı qoryq-mýzeıiniń dırektory

Sońǵy jańalyqtar

Messı jeńiske jeteleı almady

Fýtbol • Búgin, 07:35

Shırek fınalǵa ótti

Tennıs • Búgin, 07:33

Tórtinshi orynǵa turaqtady

Tennıs • Búgin, 07:32

Jýrnalıster arasyndaǵy jarys

Qoǵam • Búgin, 07:30

Júldeniń aýyly alys emes

Sport • Búgin, 07:28

Shırek fınalǵa shyqqandar belgili

Sport • Búgin, 07:27

Barymtaǵa – «qarymta»

Qoǵam • Búgin, 07:25

Asyq atýdan álem chempıony

Ulttyq sport • Búgin, 07:24

Úzdik pedagogke – jeńil kólik

Bilim • Búgin, 07:22

Adam kapıtalyn arttyrýǵa arnalady

Ekonomıka • Búgin, 07:20

Jańa qundylyqtar – bılik ózegi

Pikir • Búgin, 07:18

Jańa reformaǵa senim zor

Pikir • Búgin, 07:16

Kóptiń kókeıindegini dóp basty

Pikir • Búgin, 07:15

Jol jaqsarmaı, is ońǵarylmaıdy

Pikir • Búgin, 07:13

Úmit sózi

Pikir • Búgin, 07:12

Bul – bolashaqtyń tańdaýy

Pikir • Búgin, 07:08

Ashyqtyqty arttyratyn ıgi ister

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Quqyq ústemdigi – kelisim kepili

Qazaqstan • Búgin, 07:03

Judyryqtaı jumylý eldi jigerlendiredi

Saıasat • Búgin, 07:02

Erteńimiz úshin utymdy sheshim

Saıasat • Búgin, 07:00

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar