Álem • 14 Tamyz, 2022

Talıban «tabanyna» túsken el

765 ret kórsetildi

Búginde Qazaqstan jáne Ortalyq Azııa elderi úshin geosaıa­sı jáne geoekono­mıkalyq syn-qaterler óte ózekti bolyp otyr. Sarapshylar halyqaralyq terrorızm qaýip-qateri, kóshi-qon jáne azyq-túlik qaýipsizdigi máselelerin keıinge qaldyrýǵa bolmaıtynyn aıtady. Sonyń ishinde Aýǵanstandaǵy turaqsyzdyq odan ári órship baratynyna alańdaýshylyq bildirip otyr. Ondaǵan jylǵa sozylǵan qaqtyǵys halyqtyń ál-aýqatyn álsiretip jibergeni belgili. Al bılik basyna talıbandar kelgeli jaǵdaı tipti ýshyǵa túsken. Endi aýǵan turǵyndarynyń bolashaǵy ne bolmaq? Búginde Qazaqstan jáne Ortalyq Azııa elderi úshin geosaıa­sı jáne geoekono­mıkalyq syn-qaterler óte ózekti bolyp otyr. Sarapshylar halyqaralyq terrorızm qaýip-qateri, kóshi-qon jáne azyq-túlik qaýipsizdigi máselelerin keıinge qaldyrýǵa bolmaıtynyn aıtady. Sonyń ishinde Aýǵanstandaǵy turaqsyzdyq odan ári órship baratynyna alańdaýshylyq bildirip otyr. Ondaǵan jylǵa sozylǵan qaqtyǵys halyqtyń ál-aýqatyn álsiretip jibergeni belgili. Al bılik basyna talıbandar kelgeli jaǵdaı tipti ýshyǵa túsken. Endi aýǵan turǵyndarynyń bolashaǵy ne bolmaq? 

Esterińizde bolsa, maýsym aıyn­da Qazaqstanda Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń Kon­sýltatıvtik kezdesýi aıasynda uıymdastyrylǵan «Jańa geosaıası jaǵdaıdaǵy Ortalyq Azııa yntymaqtastyǵy: syn-qaterleri men keleshegi» halyqaralyq konferensııasy ótip, jıyn barysyn­da sarapshylar Aýǵanstan má­selesine baza nazar aýdarǵan edi. «Aýǵanstandaǵy jaǵdaı óte turaq­syz bolyp otyr. El gýmanıtarlyq apat pen ekonomıkalyq kollaps sheginde ómir súrip jatyr. Sha­mamen 19,7 mln adam, ha­lyqtyń jartysyna jýyǵy qat­ty ashtyqtan zar­dap shegýde. BUU esepteýi bo­­ıyn­sha, bul daǵ­darystan shyǵý úshin shamamen 4,4 mlrd dollar qajet», dedi Prezıdent janyndaǵy Qazaq­stannyń strategııalyq zertteý­ler ınstıtýtynyń dırektory Er­kin Tuqymov Aýǵanstandaǵy halyqtyń jaǵdaıyn saralap. Al Qyrǵyzstannyń Ulttyq strate­gııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Rýstam Asızbaevtyń piki­rinshe, álemdegi geosaıası jaǵ­daıdyń ýshyǵýy bolashaqta Ortalyq Azııa elderine qatty áser etip, zııanyn keltirýi múmkin. Osy oraıda ol Aýǵanstan máselesinen aınalyp ótpeýi qajetin aıtty. «Aýǵanstandy talıbandar basqarǵannan beri halyqtyń jaǵdaıy nasharlady. AQSh osy jyly áskerlerin elden shyǵaryp, ondaǵy problemany Ortalyq Azııa elderine qaldyryp ketti. Olar bizdiń gýmanıtarlyq kómegimizge muqtaj. Qyrǵyz eli mundaı kó­mekti kórsetip keldi, kórsete be­redi de», dedi R.Asızbaev.

Osylaısha, Ortalyq Azııa elderi Aýǵanstanǵa kómek qolyn sozýdy jalǵastyramyz dep shesh­ti. Alaıda syrttan keler mate­rıal­dyq kómek halyqtyń jaǵdaıyn jaqsarta qoımasy anyq, óıtkeni «bılikke kelgen talıbandar elde beıbitshilik pen turaqtylyq orna­týǵa ýáde etkenimen, ony oryn­daýǵa asyǵar emes, aýǵan halqy úmit­siz kúıde», dep málimdedi The Guardian basylymy. Sarapshylar osyǵan deıingi AQSh-pen júrgizgen halyqaralyq kelissózderinde talı­bandardyń bergen ýádesi jal­ǵan dep esepteıdi. Olardyń ókil­deri halyqaralyq konferen­sııalarda, t.b. jıyndarda úne­mi «áıelderdiń bilim alýǵa jáne jumys isteýge ıslamdyq quqyǵy bar, soǵys bolmasa, Aýǵanstan ekonomıkasynda ósý dınamıkasy baıqalady», dep aıtyp keldi. Al «bir jylǵa jýyq ýaqyttan keıin bul sózderi men isi jalǵan ekeni baıqaldy. Qazir qarapaıym turǵyndar, atap aıtqanda, parsy tildi aýǵandar aýǵan tiliniń darı dıalektisinde sóıleıdi. «Talıbandar basqa­ratyn Aýǵanstan – eshbir el, tip­ti burynǵy odaqtastary da moıyn­damaǵan. О́tken aptada AQSh Kabýl­dyń elıtalyq Sherpýr aýda­­­nynyń qaq ortasynda «Ál-Qaıda» jetekshisin óltirgen kezde olardyń eski odaqtastaryna jaqyndyǵy anyq baıqaldy», dep jazady Batystyq buqaralyq aqparat quraldary.

Talıbandar ásirese áıelderge qatań shekteý qoıǵan. Olarǵa orta bilim alýǵa tyıym salynady jáne olardyń kópshiligi densaýlyq saqtaý men bilim berý­den tys jerlerde jumys isteıdi. Olar kez kelgen ýaqytta er qam­qorshylarymen birge júrýge jáne kópshilik aldynda betterin ja­býǵa májbúr. «Bir talıbannyń bazarda áıelderdi urǵanyn úsh ret kórdim. Taǵy bir joly olar qyzdardy kúlip, qatty sóılegeni úshin soqqyǵa jyqty. Meniń talıbandar ruqsat etken uzyn qara abaıa kııýge múmkindigim joq, ony satyp alýǵa otbasymnyń qaltasy kótermeıdi. Sodan beri men med­resede (dinı mektep) oqýdy da qoı­dym, bul jaýyzdardyń kózine kó­ringim de kelmeıdi, sondyqtan úıden shyqpaýǵa tyrysamyn», dedi 16 jastaǵy Kabýl turǵyny Farhýnda The Guardian gazetine bergen pikirinde.

Talıbandar Aýǵanstannyń qazirgi ekonomıkasyn odan ári qul­dyratyp jatqan syńaıly. О́ıtkeni olar eldegi iri jáne orta bıznes ókilderiniń jumysyna tosqaýyl qoıa bastaǵan. «Biz burynǵy úkimetpen saıası baılanysta bolǵan joqpyz, biraq «Talıban» bizdiń osynda bıznes jasap jatqanymyz úshin bizden «kek alýda». Men olarǵa bılikke kelgenge deıin 3 mln dollardan astam májbúrli «salyq» tóledim. Kóptegen kásiporyn bankrotqa ushyrap jabylyp qaldy. Eger bul jalǵasa berse, kásipkerlik múldem joıylyp ketetin túri bar», dedi Kabýldaǵy iri bıznes­men­derdiń biri. Talıbandar onyń kásipornyndaǵy qural-jab­dyq­taryn tárkilep, óndiristiń bir­neshe sektoryndaǵy lısenzııalaryn toqtatqan. Sonyń kesirinen kásipker 500-ge jýyq qyzmetkerdi jumystan bosatýǵa májbúr bolǵan. Osylaısha, aýǵannyń burynǵy dáýleti asyp-tasyǵan baılary asta-tók jaǵdaıynan aıyrylǵan, al orta taptyń kópshiligi bir kúnde kedeılik pen ashtyqqa ushyraǵan. Qazir halyqtyń jartysynan kóbi azyq-túlik kómegine muqtaj.

Kabýldyń Sardar esimdi tur­ǵyny The Guardian-ǵa áıelimen birge memlekettik qyzmette ju­mys istep, jer alyp, úı salýǵa je­tetin aqsha tapqanyn, alaıda talı­bandar bılikke kelgende ekeýi de jumystan bosatylǵanyn aıtty. Búgin ol jumyssyz, óz betinshe aqsha tabýǵa májbúr. «О́mirimde úıde otyryp kórmegen adammyn, memleketke qyzmet ettim, endi jaǵdaıym qıyn bolyp tur, asyraıtyn otbasym bar. Ant etemin, meniń úıimde qazir tipti

1 000 afganı (aýǵan aqshasy) tappaısyz, anam qant dıabetimen aýyrady, al bizde onyń dári-dármegine aq­sha joq», dedi ol. Al eldiń jańa basshylyǵy halyqtyń mundaı qaıǵy-qasiretine salqyndyq tanytyp, olardyń úkimetke emes, Qudaıǵa sený kerektigin alǵa tartady. «Talıbandar ishki qoldaýdy joǵaltyp jatyr jáne olar muny óte jaqsy túsinedi. Biraq olar us­­tanǵan saıasatynan tartynar emes», deıdi atyn atamaýdy ótin­gen jo­ǵary laýazymdy «Talı­ban­men» baı­­lanysy bar aýǵandyq sarapshy.

Qazir bilimdi, joǵary qyzmette jumys istegen aýǵandardyń tu­tas bir býyny ózge elderge qa­shyp ketken. О́ıtkeni talıbandar birneshe jyl boıy BAQ, aza­mattyq qoǵam jáne úkimettegi kásibı mamandardy óltirip, sa­ýat­ty halyqtyń kózin joıýǵa áre­kettengen. Burynǵy barlaý ofıserleriniń biri Observer basylymyna talıbandar onyń qa­lasyna jetken kúni qyzmetinde júrip úsh ret qamaýǵa alynǵanyn aıtyp berdi. Sondaı-aq qarjylyq rezervter jáne sanksııalarmen kúresip jatqan ortalyq bankte «tek orta jáne tómengi deńgeıdegi qyzmetkerler qaldy, al eń táji­rıbeli top-menedjerler shetelge qashyp ketti» dep málimdedi Observer basylymyna birneshe aı boıy daǵdarys kelissózderine qatysqan bank basshysy.

Osylaısha, sarapshylar talı­bandardyń bıligine baǵynýǵa májbúr bolǵan aýǵan halqynyń bolashaǵyna kúmán keltiredi.

Sońǵy jańalyqtar

Qosymshanyń kómegi eleýli

Qoǵam • Búgin, 23:07

Qazaq dıasporasynyń qaıratkeri

Tarıh • Búgin, 23:01

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Búgin, 22:59

Koreı teatrynyń torqaly toıy

Teatr • Búgin, 22:58

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Búgin, 22:56

EcoStudentKZ: Jastar judyryqtaı jumyldy

Ekologııa • Búgin, 22:52

Sheberler sherýi

О́ner • Búgin, 22:50

«Taza Kókjaılaý» aksııasy ótti

Ekologııa • Búgin, 19:11

Nobel ádebıet syılyǵyn Ennı Erno aldy

Ádebıet • Búgin, 17:38

Janar Aıtjan jańa qyzmetke taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 16:38

Uqsas jańalyqtar