Álem • 23 Tamyz, 2022

Alty aı qaqtyǵystan soń...

833 ret kórsetildi

Búgin Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵystyń bastalǵanyna týra jarty jyl boldy. Sarapshylardyń pikirinshe, búginde Reseı bıligi NATO-nyń bul qaqtyǵysty toqtatýǵa qaýqarsyz ekenin kórsetip baǵýda. Al reseılikterdiń bul áreketiniń qalaı aıaqtalatyny Batystyń saıası erik-jigerine baılanysty. Reseıdiń Ýkraınaǵa basyp kirgenine alty aı ýaqyt ótse de Batysta Vladımır Pýtınniń ustanǵan saıasatyna qatysty túrli pikir men kelispeýshilik áli bar.

Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın osy jyldyń 24 aqpanyna qa­raǵan túni halqyna arnaǵan ún­deýinde Ýkraına aýmaǵynda áskerı operasııa bastalǵanyn jarııalady. Qaqtyǵys bastalardan birneshe apta buryn Reseı myńdaǵan áskerin Ýkraına shekarasyna ornalastyrdy. Ýkraına Syrtqy ister mınıstri Dmıtrıı Kýleba Pýtınniń Ýkraınaǵa qar­sy «soǵys» bastaǵanyn aıtty. «Ýk­raınanyń beıbit qalalaryna soqqy berý jalǵasýda. Bul – jaý­lap alý soǵysy. Ýkraına ózin qorǵap, jeńedi», dep málimdegen edi ol. Ol sondaı-aq «Álemdik qaýymdastyq Pýtındi toqtata alady jáne toqtatýy kerek», dep «kómek suraǵan» bolatyn. Alaı­da jarty jyldan beri ýkraın halqy kún saıyn qaqtyǵys astynda ómir súrip keledi.

Pýtın Donbassta «arnaıy áskerı operasııanyń» maqsatyn «segiz jyl boıy Kıev tarapynan zorlyq-zombylyq pen genosıdke ushyraǵan adamdardy qorǵaý, Ýkraınany demılıtarızasııalaý, sondaı-aq beıbit turǵyndarǵa, onyń ishinde Re­seı Federasııasynyń azamatta­ryna qarsy kóptegen qandy qyl­mys­ty jasaǵandardy jaýapqa tartý»,  dep atady. «Qaqtyǵys beı­bit halyq arasynda emes, ás­kerı oryndarda oryn alady», dep sendirdi.

Dese de sarapshylar Vladımır Pýtınniń málimdemesin qaperine de almaı, ózderinshe sheshim jasady. Batys sheneýnikteri qaqtyǵys bastalǵan tusta «Pýtındi Reseı shekarasyndaǵy demokratııalyq Ýkraınanyń ornaýy men onyń perspektıvasy qorqytty», degen pikir bildirdi. Sondaı-aq The Guardian basylymynyń málim­de­ýinshe, Reseıdiń Ýkraı­naǵa bas­qynshylyǵy tikeleı jer ıem­denýmen baılanysty. Al Shve­sııanyń burynǵy mınıstri «Eger kelesi kezekte Estonııa men Lat­vııa tursa, men tań qalmaı­myn», dedi The Guardian-ǵa bergen suhbatynda.

Kezinde Pýtın Keńes Oda­ǵy­nyń ydyraýyn «XX ǵasyr­daǵy eń úlken geosaıası apat» dep ataǵanyn eskersek, bul qısyndy bolyp kórinýi múmkin. Qazirde Reseı armııasynyń Ýkraınada «kúshteriniń» kete bastaǵanyna qarap, Baltyq elderine nemese Polshaǵa shabýyl jasaýy olardy NATO-men tikeleı qaq­ty­ǵys­qa ákeletinin boljaý qıyn emes.

Al «shyndyǵynda Pýtınniń Ýkraınaǵa basyp kirýi ózge máse­le­­lerden týyndap otyr», dep sa­naıdy Batys sarapshylary. «Ýkraına Pýtın bılikke kelgenge deıin de nazaryna ilikti. Ol sonaý 1994 jyly Sankt-Peter­býrg meriniń orynbasary qyzmetinde júrgen kezinde Qyrym­nyń Ýk­raı­naǵa qosylýyna nara­zy­ly­­ǵyn bildirdi. Ol sol jyly fran­sýz dıplomatyna Reseıdiń XVIII ǵasyrda Osman ımperııa­syn jeńiliske ushyratqanyn aıta otyryp, «Reseı Qyrymdy túrikterden qaıtaryp aldy», degen edi», deıdi The Guardian sa­rap­shysy Fılıpp Short.

Biraq 2008 jyly Ýkraınanyń Batys alıansynyń tolyqqandy mú­shesi bolý múmkindigi sóz bol­ǵan NATO sammıti Pýtınniń usta­nymyn odan ári shırata tústi.

Reseıdiń ortalyq barlaý bas­qarmasynyń qazirgi basshysy, Máskeý­degi AQSh elshisi bol­ǵan Bıll Berns sol kezde Aq úıge birneshe qupııa hat jol­da­ǵanyn aıtady. Hattyń birinde ol «Ýkraı­nanyń NATO-ǵa qosylýy tek Pýtınge ǵana emes jalpy re­seılik elıta úshin de «ja­ǵym­syz» qubylystyń biri. Eki jarym jyldan astam ýaqyt ishinde men Kremldiń «jal­qaý­la­rynan» bastap, Pýtın­niń eń qatal lıberaldyq synshylaryna deıin áńgime-dúken qurdym. Sonda men árbiriniń Ýkraınanyń NATO-daǵy ornyna bir «erekshe» kózqaraspen qaraıtynyna tań qaldym. Barlyǵy derlik ony Reseıdiń múddesine tikeleı qarsylyq kórsetý dep sanaıdy. Sondyqtan buǵan áli Reseı ja­ýap beredi» dep jazǵan. Bernstiń eskertýi jazylǵan birinen soń biri kelgen hatty AQSh ákimshiligi elemedi, alaıda Pýtın oǵan «ja­ýap» berdi. 2014 jyly ol Qyrym­dy anneksııalady, sodan keıin Donbassta separatıstik kóterilis týdyrdy, aqyrynda, osy jyldyń aqpan aıynda Ýkraınany baǵyn­dy­rý úshin olarǵa qarsy qaqtyǵys bastady.

NATO quramynyń keńeıýi Reseı úshin teńizdegi tamshydaı ǵana. Pýtın bılikte bolǵan jıyr­ma jyl ishinde onyń Batysqa qarsy kóptegen ózge de narazy­ly­ǵy jınala berdi. AQSh-taǵy 11 qyrkúıek oqıǵasy kezinde Djordj Býshty tolyq qoldaǵan, Tonı Bler men Bıll Klıntondy tań qaldyrǵan, Reseıdiń Eýro­pa­men, Batys álemimen birge bolýyn maqsat etken jas reseı­lik kóshbasshy birte-birte olar­men bitispes qarsylasqa aınal­dy. Búginde «AQSh pen onyń odaq­tas­tary Reseıdi tize búkti­rý­ge bel baı­laǵanyna senimdimin», deıdi Fılıpp Short.

Sarapshylardyń aıtýynsha, negizi Pýtınniń maqsaty Kıevti «jeńý» ǵana emes, odan da ma­ńyzdysy NATO-nyń ony toq­tatýǵa qaýqarsyz ekenin kór­setý. Onyń tabysqa jetýi urys dalasyndaǵy jaǵdaıǵa baı­la­nysty árıne, sondaı-aq bul óz kezeginde Batystyń qol­daýynyń dárejesine baıla­nysty bolady. Al aldaǵy kúz ben qys Ýkraınanyń Batys seriktesteri úshin qıyn bolǵaly tur, óıtkeni energııa tapshylyǵy men kún­kóris­tiń qymbattaýy olarǵa aı­tar­lyqtaı áser etýde. Qalaı dese de, olar Reseı gazy men energııasyna táýeldilikti bir mezette joıa almaıtyny anyq.

«Pýtın jeńýi úshin Máskeýge kóp nársege qol jetkizýdiń qaje­ti joq» dep sanaıdy Fılıpp Short. Onyń aıtýynsha, Reseıge búkil Donbassty jáne Qyrymǵa baratyn qurlyqtaǵy kópirdi baqylaýǵa alý jetkilikti. «Árıne ol budan mol múmkindikke qol jet­kizýdi qalaıdy. Reseı ásker­leri Odessa men oǵan irgeles Qara teńiz jaǵalaýyn basyp alsa, Ýk­raına táýeldi memleketke aınalady. Batystyń nyq qolda­ýy­men Ýkraına munyń aldyn alýy ábden múmkin. Biraq kúmán bar», deıdi ol.

Ýkraınadaǵy qaqtyǵys jeke-dara bolyp jatqan joq. Reseı Eýropada AQSh ornat­qan qaýipsizdik tártibine qarsy­lyq tanytsa, Qytaı Azııa memle­ket­terin «toryp» oǵan qarsylyq kórsetýde. Búgingi aýmaly-tókpe­li ýaqytty sarapshylar geosaıası ótpeli kezeń dep baǵalaıdy. Onyń nátıjesi ondaǵan jyldar boıy belgisiz bolýy ábden múmkin. О́ıtkeni qandaı alpaýyt el bolsyn muny toqtatýǵa qaýqary bol­­maı tur.

Álem basynan ótkergen bar­lyq soǵys sekildi qazirgi qaq­ty­ǵys kez kelgen ýaqytta aıaq­ta­lary sózsiz. Alaıda Ýkraına men Reseı geografııa anyqtap bergendeı bir-birimen kórshiles máńgi ómir súrýge májbúr, ony ózgertý múmkin emes. Qazir anyǵy osy ǵana...

Sońǵy jańalyqtar

Astana qalasynyń ákimi aýysty

Taǵaıyndaý • Keshe

Uqsas jańalyqtar