Ekonomıka • 23 Qyrkúıek, 2022

Meıram Pishembaev: Mashına jasaý – ekonomıka draıveri

65 ret kórsetildi

Sońǵy jyldardaǵy túrli qıyndyqtarǵa qaramastan, júrisinen jańylmaı, alǵa ilgerilegen ekonomıka sektorlarynyń qatarynda otandyq mashına jasaý salasy da bar. Memleket tarapynan kórsetilgen jan-jaqty qoldaý men júıeli jumystyń, kásiporyndar ustanǵan durys strategııanyń nátıjesinde salada aıtarlyqtaı serpilis baıqalyp otyr. Degenmen, oń sheshimdi qajet etetin dúnıeler de joq emes. Osy oraıda biz Qazaqstan mashına jasaýshylar odaǵynyń tóraǵasy Meıram PIShEMBAEVPEN áńgimelesken edik.

– Meıram Qudaıbergenuly, mashına jasaý óte kúrdeli óndiris ekenin jaqsy bile­miz. Sondyqtan onyń túrli qıyn­dyq­tarmen jıi betpe-bet keletini de belgili. Soǵan qaramastan, sala el ekonomıkasyna qomaqty úles qosyp otyr. Jalpy, salanyń qazirgi jaı-kúıi qalaı?

– Ras aıtasyz, mashına jasaý salasy úshin qolaıly kezeń degen túsinik joq. О́ıtkeni ózińiz atap ótkendeı, bul – óte kúrdeli óndiris. Sondyqtan salanyń ónerkásiptik áleýetin ashyp, laıyqty ónim jasaý, ındýstrııanyń sapaly ári jańa deńgeıine shyǵý úshin kadr tapshylyǵy, qarjylandyrýdyń jetispeýshiligi, valıý­talyq qubyl­malylyq sekildi máse­lelerdi eń­serýge májbúrmiz. Osyn­daı qat-qabat dúnıelermen qatar, óndiristi ǵylymdy qajetsinetin zertteýlermen turaqty qamtamasyz etý, óndiris ınfraqurylymy men ótkizý naryqtaryn damytý sekil­di aýqymdy jumysty da at­qa­ryp kelemiz. Memlekettik or­gan­­dardyń bıýrokratııasy men shama­dan tys normatıvızmi de keıde tejeýshi faktor bolyp al­dan shy­ǵatynyn jasyrýdyń qajeti joq.

Mine, osyndaı kedergilerge qaramas­tan, otandyq mashına jasaý salasy se­nimdi túrde alǵa basyp keledi. Máselen, bul sala­daǵy óndiris kólemi 2010-2021 jyl­dary alty ese ósti. Iаǵnı 376 mlrd teńgeden 2,4 trln teńgege deıin aıtar­lyqtaı ulǵaı­dy. Mundaı úrdis bıyl da baı­qalyp otyr. Segiz aıdyń qorytyn­dysy boıynsha ma­shı­na jasaý salasyndaǵy óndiris kólemi 1,3 ese, ıaǵnı 1,4 trln teńgeden 1,8 trln teńgege deıin ósti. Qazir sala­ny damytýdyń 2019-2024 jyl­darǵa arnal­ǵan Jol kartasy boıyn­sha jumys istep jatyrmyz. Atalǵan qujat mashına jasaýdy damytý máselelerin ǵana emes, jalpy óńdeý ónerkásibin de qamtıdy.

Salanyń el ekonomıkasyna qosqan úlesi de artyp keledi. Aıtalyq, 2010-2021 jyldary otandyq mashına jasaý salasynyń ekonomıkadaǵy, ıaǵnı el­diń ishki jalpy ónimindegi úlesi 1,9 ese (1,5 paıyzdan 2,8 paıyzǵa deıin), óner­kásip­tegi úlesi 2 ese (3,1 paıyzdan 6,3 pa­ıyzǵa deıin), óńdeýshi sektordaǵy úlesi 1,4 ese (9,8 pa­ıyzdan 13,9 paıyzǵa deıin) ulǵaıdy. Mashına jasaýshylar óndiris tıimdiligin arttyrýǵa, ártarap­tandyrylǵan ári teh­nologııalyq sıpat­taǵy ulttyq eko­nomıkany qalyp­tastyrýǵa jár­demdesýge nıetti. Qazirgi tańda res­pýblıkada 3,5 myńnan astam mashına jasaý kásiporyny jumys isteıdi. Olar 115 myń adamdy turaqty jumyspen qamtyp otyr.

Qazaqstanda otandyq mashına jasaý salasyn damytýǵa tıisti alǵysharttar bar. Munyń bári bolashaqta ónimdiligi joǵary ári eksportqa baǵdarlanǵan óńdeý sektoryn jáne jalpy ónerkásipti qurýǵa berik negiz bola alady. Alǵyshart dep otyrǵanymyz – energetıkalyq jáne shıkizattyq baza, óndiristik jáne adamı áleýet. Qazirgi jaǵdaıda elde de, álemde de ekonomıkany ártaraptandyrýdyń jáne onyń uzaq merzimdi perspektıvada turaqtylyǵyn arttyrýdyń mańyzdylyǵy shıelenise túsýde. Mundaı irgeli mindetterdi sheshý úshin eń aldymen, sala­daǵy básekege qabilettilikti jan­dan­dy­ryp, damý dınamıkasyn qamtamasyz etý mańyzdy. Ol keń aýqymdy tehnologııalyq jańǵyr­tý negizinde ekonomıkanyń basqa sala­laryndaǵy ósýdiń joǵary serpinin qamta­masyz etýge qabiletti. Onyń ústine bul árdaıym aýqymdy sura­nyspen qamtamasyz etilgen.

Mashına jasaý laıyqty jalaqy deńgeıi men sapaly jumys oryndaryna suranys týdyrady, bilikti maman­dardyń damýyn yntalandyrady. Joǵary qosymsha qun men ekono­mıka­nyń faktor­lyq ónimdiligin óndirý­ge, jańa tehnologııa­lar men ónim­derdi beıimdeýge ári óndiriske en­gizýge qabi­letti. Mashına jasaý salasy tutastaı óńdeý­shi ónerkásiptiń ósýi­ne barynsha mýltıplıkatıvtik áser bere­di ári ekonomıkany ártaraptandyrý jáne onyń básekege qabilettiligin arttyrý turǵysynan basty qozǵaýshy kúsh bolý­ǵa qabiletti. Saıyp kelgende munyń bári ha­lyqtyń ómir súrý deńgeıine oń áser etedi. Mysaly, mashına jasaý salasyndaǵy bir jańa jumys orny ózge salalarda shamamen 7-8 jumys ornyn qurýǵa jol ashady.

– Álemdegi qazirgi geosaıası jaǵdaı otandyq mashına jasaý salasyna qalaı áser etip jatyr?

– Iá, álemdegi geosaıası ahýal da, ekonomıkalyq jaǵdaı da óte kúrdeli bolyp tur. О́kinishke qaraı, munyń kez kelgen eldiń kez kelgen bıznesine jaqsy áser bermesi anyq. Ony bári bilip, túsinip otyr. Damyǵan derjavalardyń sanksııalyq teketiresi ómirdiń barlyq salasyna tikeleı ári qatań áser etedi. Qazir bolyp jat­qan jaǵdaılardyń álemdik ekono­mıkaǵa, memleketaralyq sharýa­shylyq jáne kólik-logıstıkalyq baılanystarǵa qalaı qanshalyqty zııan ákeletinin boljaý qıyn. Qazirgi tańda óndirýshiler men jet­kizýshiler arasyndaǵy óndiris­tik qatynastar zardap shekken kezde el ishindegi táýekelderdi esepteý de qıyn. Shynynda da, bizdiń salada munyń barlyǵy sheteldik seriktestermen jumys júrgizýde aıtarlyqtaı mańyzǵa ıe. Bir ǵana jıyntyqtyń jetispeýshiligi óndirýshiniń óndiristik sıklin buzýy múmkin. Al munyń saldary jaman. Merzimdi ótkizip alýy múmkin, aıyppuldar arqa­lap, nesıelik bereshek ósýi yqtımal, klıenttik bazany joǵaltyp alýy múmkin.

Bizdiń kásiporyndar AQSh, Qytaı, Túrkııa, Izraıl, Uly­brıtanııa, Aýstra­lııa, Kanada memle­ketterimen, Eýropalyq Odaq jáne TMD elderimen, álem­dik iri kompanııalar men halyq­aralyq damý ınstıtýttarymen óndiristik turǵydan tyǵyz áriptestik baılanys ornatqan. Bul rette álem nazaryndaǵy Reseı Federasııasy – Qazaqstan úshin mańyzdy saýda-ekonomıkalyq áriptes. Eki el arasyndaǵy ta­ýar aınalymy ondaǵan mıllıard dollarǵa jetip otyr.

Árıne, energııa resýrstaryn (munaı, gaz, kómir) jáne metaldardy (tıtan, alıýmınıı, mys, nıkel, palladıı, temir keni), joǵary tehnologııalyq taýarlardy (mıkroshemalar, kompıýterler, baǵdarlamalyq qamtamasyz etý, jartylaı ótkizgishter), jasandy ıntellekt pen robottehnıkamen, avıasııamen baılanys­ty teh­nologııalardy jetkizý toqtaǵan kezde ju­mys isteý qıyn. Dese de, Qazaqstan bı­ligi el úshin, otandyq kásiporyndar úshin jahandyq prosesterdiń yqpalyn jumsartýǵa kúsh salyp jatyr. Bizdiń sala da áriptes elderdiń barlyǵymen saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty keńeı­týge umtylatyn bolady jáne ázirshe bul bizdiń qolymyzdan kelip tur. Ulttyq sta­tıs­tıka bıýrosynyń dereginshe, osy jyl­dyń 7 aıynda Qazaqstan men Reseı ara­synd­aǵy taýar aınalymy 13,7 mlrd dol­lardy quraǵan. Bul ótken jyldyń sáı­kes kezeńindegi kórsetkishten 7,8 pa­ıyz­ǵa joǵary. О́sim eksport (6,3 paıyz­ǵa ulǵaıdy) esebinen qalyptasyp otyr. Sol sekildi bizdiń basqa elderdegi serik­­tes­teri­mizben de qa­rym-qatyna­symyz jaqsy. О́zara múd­deli­lik bar. Syrttaǵy baıyrǵy árip­tes­­­teri­­mizdiń qıyndyqtardy bastan ótke­­rip otyrǵanyna qaramas­tan, biz áli de birlesip, ekonomı­ka­lyq ózara is-qı­my­­ly­myzdy jalǵas­tyrý joldaryn izdep ja­tyrmyz. О́ıtkeni bul – bıznes. Son­dyq­tan ony basqasha qabyldamaý kerek.

– Mashına jasaý – aýqymdy sala. Onyń úlken bir tarmaǵy temir jolmen baılanysty. Bul baǵyttaǵy jumystar qalaı júrip jatyr?

– Mashına jasaý salasy damyǵan elderdiń ekonomıka­sy­nyń ındýstrııa­lyq qýatynyń ózegi ekenin atap ótkim keledi. Dál osy salada ekonomıkany árta­raptandyrýǵa múmkindik beretin tehnologııalyq kúrdelilik qalyp­tasady. Ekonomıka sala­larynyń barlyǵyn damytý úshin óndiris quraldary qury­lady. Máselen, mashına jasaý salasy Qazaqstanda 37 kishi salany qamtıdy jáne ónerkásiptiń eń kúrdeli ári sara­lanǵan salasy bolyp sanalady. Mysa­ly, siz aıtqan temir jol mashınasyn jasaýdyń sala óndirisiniń jalpy kóle­mine qosqan úlesi 12 paıyzǵa teń. Byltyr temir jol mashınasyn jasaýdaǵy ósim 73 paıyzǵa jetip, 286 mlrd teńgeni qurady. Sektordaǵy oqshaýlaýdyń ortasha deńgeıi 50 paıyzdan joǵary.

2010-2020 jyldardaǵy In­dýs­trııa­landyrý kezeńinde temir jol mashınasy salasynda «Tulpar-Talgo» vagon jasaý zaýyty, Lokomotıv qurastyrý zaýyty, Elektrovoz qurastyrý zaýyty jáne «Prommashkomplekt» iske qosyldy. Olar joǵary tehnolo­gııalyq ónimder shyǵarady ári eksporttaıdy. Bizdiń elge bul baǵytta jumys isteıtin General Electric, General Motors, Alstom, JAC, «KAMAZ», «Transmashholdıng» sekildi transulttyq kompanııa­lar keldi. Qazaqstanda elektrovozdar, jolaýshylar jáne refrıjeratorlyq vagondar, temir jol dóńgelekteriniń juptary men oster shyǵarý jolǵa qoıylǵan. Relsti bekitý elementteri men baǵyttamaly burmalar, uzyndyǵy joǵary relster jáne basqa da jıyntyqtar óndiriledi.

Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýy, tranzıttik áleýeti, temir jol mashınasyn jasaý naryǵyndaǵy artyp kele jatqan suranys, júrgizilip otyrǵan ındýstrııalandyrý saıasaty otandyq temir jol mashınasyn jasaýdyń qalyp­tasýy men serpindi damýy úshin sıner­getıkalyq áser berdi. Temirjol jyl­jymaly qura­mynyń parkinde 1 800-den astam lokomotıv, 139 myń júk vagony jáne shamamen 2,6 myń birlik jolaýshylar vagony bar. Olardyń tozý deńgeıi 46 paıyzǵa teń. Bul temir jol salasyn da, sol sııaqty temir jol mashınasyn jasaýdy da odan ári damytý úshin bazalyq alǵysharttar bolyp sanalady. Sondyqtan Qazaqstanda temir jol mashınasyn jasaýdy damytýdy jáne perspektıvaly jańa jo­balardy iske asyrýdy qoldaý jal­ǵasady dep senimmen aıta alamyn.

– Jalpy, salada jedel sheshýdi qajet etetin qandaı problemalar bar?

– Árıne, qol jetkizilgen nátıjelerge jáne damýdyń jalpy oń serpinine qara­mastan, salada mashına jasaýdy tıim­di da­mytýǵa kedergi keltirip otyr­ǵan tejeýshi faktorlar da bar. Sonyń negizgi aspektilerine toqta­laıyn. Biz shıkizat pen jıyn­tyq­taýyshtardyń ımportyna qatty táýeldimiz. О́ıtkeni ózimizde baza­lyq daıyndaý óndiristeri joq. Máselen, eldegi jalpy ımporttyń shamamen 17 mlrd teńgesi mashına jasaý salasyna tıip otyr. Bul – eldegi jalpy ımporttyń 45 paıyzy, al óńdeý ónerkásibindegi ımporttyń 52 paıyzy. Sońǵy 10 jyl ishinde metall ónimderiniń ımporty 2 ese, jylyna 1,2 mln tonnadan 2,4 mln tonnaǵa deıin ósti. Sonymen qatar byltyr bolat prokatynyń baǵasy birden 60-80 paıyzǵa ulǵaıdy. Mashına jasaý óniminiń ózindik qunyndaǵy metaldardyń úlesi 30-60 paıyzdy quraıdy. Alaıda qazirgi kúni bizdiń metallýrgter mashına jasaý kásiporyndaryn qajetti metall ónimderimen tolyq qamtamasyz etpeıdi.

Sonymen qatar álemdik naryq­ta mashına jasaý ónimderi­niń 2 mlrd dollarǵa azaıǵany baıqalyp otyr. О́ıtkeni mashına jasaý salasyndaǵy daıyn ónimdi eksporttaýda kedergiler bar. Máselen, qosylǵan qun salyǵyn qaıtarý uzaq ýaqytty alady. Sondaı-aq bizde qolaıly sharttar boıynsha eksporttyq qarjylandyrý usynylmaǵan. Salanyń negizgi qorlary jańartýdy qajet etedi. Mashına jasaýda jabdyqtyń tozýy 52 paıyzdy qurap otyr. Olardy retteý úshin kredıt kerek. Al kredıttiń mólsherlemeleri tym joǵary. Memleket basshysy bıylǵy Joldaýda shaǵyn jáne orta bıznesti qarjylandyrý úshin 42 mlrd dollarǵa jýyq qarajat jetispeıtinin aıtty. Sóıte tura, bankterde trıllıondaǵan teńge qarjy is júzinde ekonomıkaǵa esh paıdasyn tıgizbeı bosqa jatyr. Qoljetimdi qarjy resýrs­tarynyń jetis­peýshiliginen óńdeý ónerkásibi kásip­oryn­darynyń júktemesi 50 paıyzdan as­paıdy. Sala kásiporyndary jeńil­detil­gen qarjylandyrýdy qajet etedi.

Bul rette oryn alǵan pro­blema­lardy sheship, óńdeý óner­­kásibi men mashına jasaý­dy damytý úshin Memleket bas­shysynyń tapsyrmalaryna sáıkes, Qazaqstan mashına jasaý­shylar odaǵy Úkimetpen jáne salalyq memlekettik organdarmen birlesip, otandyq óndirýshi­lerdi qoldaý boıynsha turaqty jáne júıe­li jumys júrgizýde. Aıta­lyq, ındýst­­rııalyq sertıfıkaty bar otan­dyq taýar ón­dirýshilerge birqatar basym­­dyq beril­­di. Mashına jasaý ónimin eks­port­taý­­shy kásiporyndarǵa qosylǵan qun saly­ǵyn qaıtarýdyń ońaılatylǵan teti­gi ázir­lendi. Endi zańnamaǵa jáne nor­ma­tıv­tik quqyqtyq aktilerge ózgerister engiziledi.

2022 jyldan bastap elde óndiril­meıtin tehnologııalyq jabdyqtyń ımportyna esepke alý ádisimen qosylǵan qun salyǵyn tóleý jeńildigi 3 jylǵa uzartyldy. Bıylǵy aqpannan bas­tap sheteldik óndirýshilerden memleket muqtajy úshin lıftiler, transformatorlar, avtobýstar, gaz, suıyq­tyq jáne elektr energııasyn esepteýish­ter satyp alýǵa eki jylǵa tyıym salyndy. О́nerkásipti damytý qory arqyly 3 paıyzdan aspaıtyn mólsher­leme boıynsha óńdeýshi ónerká­sip jo­ba­laryn nesıeleý quraly engizildi. О́ńdeý ónerkásibindegi jobalardy qosymsha memlekettik qarjylandyrý qamtamasyz etildi. Naqtyraq aıtsaq, 2022 jylǵa – 285 mlrd teńge, 2023 jylǵa 135 mlrd teńge qarastyryldy. Otandyq taýar óndirýshilerdiń bırjalyq saýda-sattyqqa qoljetimdiligi keńeıtildi. «Taýar bırjalary týraly» Zańǵa bırjalyq emes ta­ýarlar saýdasy­nyń jańa tártibi, otandyq taýar óndirý­shilerdiń saýda-sattyǵyna qatysýyna deldaldarsyz tikeleı qol jetkizý bóliginde ózgerister engizildi.

Sondaı-aq bazalyq óndirister qurý, jer qoınaýyn paıdalanýshylardy satyp alý kezinde otandyq óndirýshilerge basymdyq berý baǵytynda memlekettik organdarmen birlese jumys istep jatyrmyz. Bizdiń odaq múddeli taraptarmen birlesip ekonomıkanyń túrli sektorlarynda saralanǵan salyq mólsherlemelerine kóshý jumysyna belsendi aralasyp otyr.

– Alda qandaı maqsat-mindetter tur? Joba-jospar­larmen bólise otyrsańyz.

– Odaq salanyń jáne otan­dyq óndirý­shilerdiń básekege qabilettiligin damy­týǵa, arttyrýǵa odan ári jan-jaqty jár­dem­desýdi kózdep otyr. Mashına jasaý salasy – ekonomıkanyń negizgi draıveri. Jahandyq saýdanyń 40 paıyzy osy salamen tikeleı baılanysty. Sondyqtan biz óz kásiporyndarymyzǵa ishki naryqta ǵana emes, álemdik naryq­ta da óz ornyn tabýǵa kómek­tesý úshin naqty mindetter qoıyp otyrmyz. Memleket te el men qoǵam­nyń ornyqty damýyna tikeleı baı­lanysty mashına jasaý sııaqty joǵary tehnologııalyq salalardyń damýyn qoldaýdy jalǵastyrýy kerek. Eger nazardan tys qalyp qoısa, munyń saldary birden baıqalmaq. Bul ekono­mıkalyq bazanyń beriktiginiń tómen­deýine, ekonomıkanyń syrtqy kúıze­lis­terge tótep bere almaýyna, jumys­pen qamtý deń­geıiniń tómendeýine, makro­eko­no­mıkalyq turaqsyzdyqqa jáne aza­mat­tarymyzdyń ál-aýqatynyń tómendeýine ákelýi múmkin. Sol sebepti álemde jergi­likti óndirý­shilerge degen qoldaý erekshe.

Básekege qabilettilikti arttyrý máselelerin sheshý bizden mashına jasaý salasyn odan ári damytýǵa degen keshendi kózqa­rasty talap etedi. Biz bul máseleni kelesi urpaqqa qal­dyra almaımyz. Laıyqty bolashaq bizdiń bir­les­ken kúsh-jigerimiz ben búgingi nátıjeli jumysymyzǵa tikeleı baılanysty. Qazirgi jaǵdaılar men syn-qater­ler otandyq mashına jasaýdy ozyń­qy ári sapaly damytý úshin jańa tá­silder men júıeli sheshimder ázirleý­di talap etedi. Sondyqtan salany damytý bo­ıynsha júrgizilip jatqan jumys­tyń tıimdiligin arttyratyn, jańa ser­pin beretin biryńǵaı jáne keshendi saıasat qajet. Onda ınvestısııalar tartý­ǵa, óndi­ristik jáne eksporttyq múmkindik­terdi damytýǵa, oılastyrylǵan saý­­da saıasatyna, ishki naryqty qorǵaý (tehnıkalyq retteý) arqyly otandyq ónim úshin ótkizý naryqtaryn keńeıtý saıasatyna aıyryqsha mán berilýi kerek. Atalǵan máselelerdi júıeli túrde sheshý qajet jáne bul tıisti mártebesi bar qujat sheńberinde ǵana júzege asyrylýǵa tıis.

Biz qazirgi ýaqytta Úkimetpen otan­dyq mashına jasaý salasyn damytý jónin­degi keshendi jospardy ázirleý másele­sin pysyqtap jatyrmyz. Salany damytýdyń mundaı tásili salanyń óndiris kólemi men eksportyn birneshe ese ulǵaıtýǵa, otandyq kásiporyndardyń óndiris kólemi men eksporttyq túsimin ulǵaı­tý esebinen salyq salynatyn baza­nyń ósýin qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

 

Áńgimelesken

Farhat QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Messı jeńiske jeteleı almady

Fýtbol • Búgin, 07:35

Shırek fınalǵa ótti

Tennıs • Búgin, 07:33

Tórtinshi orynǵa turaqtady

Tennıs • Búgin, 07:32

Jýrnalıster arasyndaǵy jarys

Qoǵam • Búgin, 07:30

Júldeniń aýyly alys emes

Sport • Búgin, 07:28

Shırek fınalǵa shyqqandar belgili

Sport • Búgin, 07:27

Barymtaǵa – «qarymta»

Qoǵam • Búgin, 07:25

Asyq atýdan álem chempıony

Ulttyq sport • Búgin, 07:24

Úzdik pedagogke – jeńil kólik

Bilim • Búgin, 07:22

Adam kapıtalyn arttyrýǵa arnalady

Ekonomıka • Búgin, 07:20

Jańa qundylyqtar – bılik ózegi

Pikir • Búgin, 07:18

Jańa reformaǵa senim zor

Pikir • Búgin, 07:16

Kóptiń kókeıindegini dóp basty

Pikir • Búgin, 07:15

Jol jaqsarmaı, is ońǵarylmaıdy

Pikir • Búgin, 07:13

Úmit sózi

Pikir • Búgin, 07:12

Bul – bolashaqtyń tańdaýy

Pikir • Búgin, 07:08

Ashyqtyqty arttyratyn ıgi ister

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Quqyq ústemdigi – kelisim kepili

Qazaqstan • Búgin, 07:03

Judyryqtaı jumylý eldi jigerlendiredi

Saıasat • Búgin, 07:02

Erteńimiz úshin utymdy sheshim

Saıasat • Búgin, 07:00

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar