Tarıh • 26 Qyrkúıek, 2022

Sarqan tarıhy saqtaýly tur

55 ret kórsetildi

О́tken dáýirdiń dúr dıdaryn kórgińiz kelse, mýzeıge baryńyz. Shejireli ǵasyrdyń shekpenin ıyǵyna asyp, shaý tartqan shyndyqtyń muńyn shertken muraly mekeme janyńyzdy bir serpiltip tastaıdy. Sondaı bir taǵylymdy nysan – Sarqan aýdanynyń tarıhı mýzeıi. Aýyldyń irgesinde ornalasqan aıaýly shańyraqqa arnaıy at basyn buryp, babadan jetken jaqut jádigerlerdi kózben kórip qaıtqan edik.

Sarqan qalasyna jasaǵan saparymyz sátti boldy. Shaǵyn shahardy ortaǵa al­ǵan aýyl-aımaqtardyń jaǵdaıy jaman emes, qysqa qamdanǵan jurttyń ty­nys-tirshiligi tańdaı qaqtyrady. Biz­di alys­tan záýlim ǵımaratymen baýrap al­ǵan Cherkas aýyly boldy. Tóbe ústin­de tompıyp úlken eskertkish tur. Ejel­gi zamanmen enshiles memorıal eke­nin bir­den ańǵardyq. Qatelespeppiz, bul mań­da 1918-1919 jyldary qııan-keski urys bolǵan eken. Kerbaqqan keńes óki­meti tu­synda azamat soǵysy tarıhqa «Cher­kas qorǵanysy» degen atpen enedi. Eldi qor­ǵaǵan azamattardyń qurmetine memo­rıal­dyq keshen turǵyzylǵan.

«Nysan 1973 jyly shilde aıynyń 12 juldyzynda ashyldy. Avtory – sáýlet­shiler Tımýr Súleımenov pen Almaz Orda­baev. Keshen úsh mysyrlyq pıramıdadan turady. Bıiktigi – 15, 12 jáne 9 metrdi qu­raıdy. Pıramıdalar jartylaı dóńgelek bolyp ornalasqan, ortasynda máńgilik ot laýlap tur. Estelik nyshany qorshaý­da bolǵan cherkastikterdiń erligin eske sa­lady», deıdi mýzeı meńgerýshisi Murat Kobdalıev.

Pıramıdalar sur túske boıalǵan. Bul boıaý – jaýdan qaıtpas qaharmandyq pen kúrestiń belgisi. Qyrly pıramıdada qor­ǵaýshylardyń qarý-jaraq nyshany ornalastyrylǵan. Olar qııan-keski urys­tyń 1 jyl 1 aı bolǵanyn málimdeıdi. Al ırek syzyqtar bekinister men shepterdiń urys ornyn bildiredi. Pıramıdanyń ortasynda bes juldyz ornalasqan. Juldyzdar – kúreste erlikpen qaza tapqan batyrlardyń jaryǵy. Shynynda «Cherkas qorǵanysy» partızandardyń bas qaraýyl tóbesi bolǵan. Tizbek tóbelerdiń ózi de bir eskertkish ispetti. Aldyǵa qaraı júrseńiz atalarymyz bar kúsh-jigerin salyp qorǵaǵan úlken bekettiń ústinen shyǵasyz.

Jalpy, Sarqan aýdanynyń tarıhı mýzeıi Cherkas qorǵanysynyń 60 jyl­­dy­ǵyna oraı turǵyzylǵan eken. Qazaq KSR Mádenıet mınıstrliginiń 1968 jyl­­ǵy 1 qańtardaǵy sheshimimen Aza­mat so­ǵy­sy jyldarynda áskerı keńes orna­las­­qan ǵı­maratta ashylǵan. Keıin Ke­ńes óki­meti tara­ǵannan keıin shańyraq qaraý­syz qa­lady. Bertinde, ıakı 2017 jyly «Rýha­nı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda jón­deýden ótip, oqyrmanǵa esigin qaıta ashady. Uzaq jyldar boıy jóndeý kórmegen mýzeı zamanaýı sıpatqa saı árlenip, kópshilikti qýanyshqa bóleıdi. О́tken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynyń bir úzik sátinen syr tart­qan sáýleli mekeme osylaısha Sarqan aýdanynyń tarıhı mýzeıi bolyp atalady.

Mýzeı ekspozısııasy 3 zaldan turady. Alǵashqysy – 1917 jylǵa deıingi aýdan tarıhy, odan keıin – Keńes dáýirindegi ólke tarıhy, sońǵysy – táýelsizdik jylda­ry. Jalpy, atalǵan mýzeıde ekspozısııaǵa qo­ıylǵan eksponattar tarıhı oqıǵalarǵa negizdelgen ári sol zaman keıipkerleri týraly syr shertedi.

Birinshi zalda Qoılyq qalasy týraly málimetter jazylǵan. XI-XII ǵasyrda Qar­luq taıpasynyń astanasy bolǵan. Munda qazaq dalasy bastan keshken qasiretti oqı­ǵalar baıandalady. Ańyraqaı, Orbulaq shaıqasy týraly da mazmundy aqparat­­tar bar. Aq patshanyń ozbyrlyq saıasaty­­na qarsy 1916 jyly kóterilis jaıynda da ­derekterge jolyqtyq. Ári qaraı ekin­shi zalǵa ótseńiz, Jetisý jerinde Keńes óki­metiniń ornaýy haqynda aıty­lady. Jeti­sýlyqtar­dyń azamat so­ǵys jyl­da­ryn­daǵy jaǵdaıy, Ekinshi dúnıe­júzi­lik soǵys, soǵystan ke­ıingi halyq sharýa­shy­lyǵynyń qalpyna kelý kezeńi qabyr­ǵada ilýli tur. Sarqan ­aýdanynan shyq­qan elge belgili tulǵalardyń ómir-deregi qaı­ran qal­dyrady. Úshinshi zalda jer jánnaty – Jetisýdyń ekonomıkalyq hám mádenı ­ómiri kóńilge qýanysh uıalatady.

Bizdiń bir baıqaǵanymyz, murajaı jumysy Jetisý óńiriniń ótken tarıhymen tanystyrýǵa negizdelgen. Kelýshilerge arnalǵan tarıhı jádigerler qoıylǵan úsh kórme zaly bar. Atap aıtsaq, HH ǵasyrdyń basyndaǵy Jetisý ólkesiniń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy, M.Tynyshbaev­qa arnalǵan «Sónbes juldyzdar nury» turaqty kórmesi, «Cherkas qorǵanysy­nyń» qurylýy jáne qorǵanys aımaǵyndaǵy so­ǵys qımyldary. Kórermenderdi Jetisý oblysynyń ákimshilik-aýmaqtyq shekarasy kórsetilgen karta, Jetisý ýezi bo­ıyn­sha ornalasqan ónerkásip oryndary men Jetisý men basqa da oblys turǵyndary­nyń ulttyq quramy týraly derekter beıjaı qaldyrmasy anyq.

1912 jyly 22 sáýirde shyqqan «Pravda» gazeti men «Dekret o mıre», «Dekret o zemle» qujattary jáne «Doloı» staroe Lep­sınskoe pravıtelstvo! Da zdravstýet svo­boda!» degen jazýlary bar týdyń mýlıa­­jy kelýshilerdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyra­dy. Reseıdiń ortalyq gýbernııalary: Cher­nı­gov, Poltava, Harkovtan qonys aýda­ryp kelgen orystardyń aǵashtan jasalǵan úıi­niń keskindemesi de qyzyq. Olardyń qysh­tan jasaǵan ydystary, ystyq shoqpen qyz­dyryp kıim útikteıtin útigi, «Zınger» is tigin mashınasy, kestelep tigilgen oramal­dar qoıylǵan. Sonymen birge kórme qoıy­lym­darynyń qatarynda sol kezeńdegi qu­jattar kóshirmesi, sýretter, soǵys qarý­lary men 3, 6 dıýımdik snarıadtar jaryq­shaqtary, oqtardyń gılzalary men sarbaz­dardyń áskerı formalary oryn alǵan.

«Munda Cherkas qorǵanysy tarıhynda ózindik orny bar tulǵalardyń esimi men júrip ótken joly jazylǵan. Bular sol aýmaly-tókpeli zamannyń tólqujaty ispetti. Zaldaǵy taǵy bir kóńil aýdaratyn nárse – «Sónbes juldyzdar nury» qoıylymy. Cherkas qorǵanysy soǵys qı­­myldarynyń negizgi baqylaý pýnkti bol­ǵan­dyqtan, osy soǵysta qaza bolǵandar men qa­tysýshylarǵa arnalyp «Cherkassk jeri júrekte máńgi saqtalady» atty memorıaldy keshen ashyldy. Memorıaldy keshen mýzeıden, Batyrlar alleıasynan jáne memorıaldan turady», deıdi M.Qobdalıev.

Jalpy, mýzeı qory 2181 eksponattan turady. 1615 negizgi qordan jáne 656 ǵy­lymı kómekshi quraldardan qurylǵan. Kish­kentaı aýylda ornalassa da úlken oqı­ǵany baýyryna basqan qasıetti shańyraq qat­parly tarıhymyzdyń bir beti. Jyl saıyn aýdan turǵyndary jınalyp, qaza bolǵan batyrlardyń rýhyna taǵzym etip turady.

 

Jetisý oblysy

Sońǵy jańalyqtar

Ekibastuz: Taǵy 9 úıge jylý berildi

Aımaqtar • Búgin, 21:02

Senatorlar ózekti máselelerdi talqylady

Parlament • Búgin, 14:03

ÁCh 1/8 fınalynda kimder oınaıdy?

Fýtbol • Búgin, 12:40

Bir táýlikte 173 adam koronavırýs juqtyrǵan

Koronavırýs • Búgin, 11:02

Uqsas jańalyqtar