Qazaqstan • 03 Qazan, 2022

Muhtar men Qaıym

802 ret kórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Abaı oblysyna barǵan saparynda Semeıdiń tórinen qazaq kórkemsóz óneriniń alyby Muhtar Áýezov pen shákirti, kórnekti ǵalym Qaıym Muhamedhanovtyń tulǵalary birge somdalǵan «Ustaz ben shákirt» eskertkish-kompozısııasynyń aq jamylǵysyn túsirip, qoladan quıylǵan qońyr júzderin Alash jurtyna áıgiledi. Eńseli eskertkishtiń avtory – Nurbol Qalıev.

Muhańnyń joly sııaqty Qaıym joly da – qııamet jolyndaı, soǵan ba­ra­bar soqpaq. Endi she, Alash arys­taryn aıamaǵandar, Abaıǵa kúıe jaqqy­sy kelgender, Muhtardy muqatýǵa tyrys­qandardyń bári Qaıymǵa qaıyryla soq­tyqty. Jastaıynan jaý kórdi, oqý­dan qýdy, elýinshi jyldardaǵy repres­sııamen 25 jylǵa sottady. Esil ǵumyr­dy kókteı soldyrmaq boldy. Ǵylym­daǵy izdenisterin maıshammen qarap, ilik izdedi. О́zi ómirden ótken soń da osy bir súrginniń ınersııasy biraz jerge barǵandaı.

Ánebir jyldary Se­meıdegi keýdemúsini degen aty ǵana, áıt­pese talǵamsyz jasalǵan, orta ǵasyrlar­daǵy syryqqa ilgen kesilgen bastaı Qaıym eskertkishi semeılikterdiń, jalpy qoǵamnyń ashý-yzasyna tıgen, bul az bolǵandaı, sol bir jartykesh músinniń ózine tasadan tas atyp, búldir­gender bolǵan. Tipti elordadaǵy jańa kóshelerdiń birine esimi berilgende de eń joǵary minberden eldiń kóńiline kirbiń túsirerlikteı sóz aıtylǵan...

Dese de ýaqyttan sabyrly eshnárse joq ekenine taǵy da kóz jetti. Ár istiń qaıyry bar. Ornynda bar dúnıe ońaldy. Uly Muhańmen birge Qaıymdaı qaıyspas erdiń, qazaq ádebıeti iliminiń qara narynyń esimi ardaqtalyp jatyr. Qazaqtyń «ólgeni tirildi, óshkeni jandy» degeni osy ǵoı. Hakim Abaı «Ádilet, shapqat kimde bar» deıdi. «Ádiletti Qazaqstan» dep jatqan osy bir tusta olqylyǵymyzdy túzep, ádildik qaıta saltanat quratynyna ılandyq.

«Bul – ustaz ben shákirt, aǵa men ini arasyndaǵy rýhanı birliktiń sımvoly. Shyn máninde, qos alypty bóle jaryp qaraý múmkin emes», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ádilin aıtty. Rasynda, Qaıym tulǵasyn uly Muhańnan bólek qaraýǵa bolmaıdy. Bul – Abaı ıdeıa­sy biriktirgen Alash múddesi. Sol jolǵa ǵumyryn arnaǵan zańǵar jazýshynyń estafetany jas býynǵa ustatýda Qaıymǵa senim artqany beker emes. Bul áńgimeni Qaıymnyń ǵumyrbaıanymen birge tar­qat­saq, oqyrmanǵa anaǵurlym túsinikti bolar.

Qaıymnyń shyn esimi – Ǵabdýlqaıym. Ol 1916 jyly 5 qańtarda Zarechnaıa Slobodka atalatyn qazirgi Jańa Semeı aýmaǵynda dúnıege kelgen. Bul mekenniń 1917 jyldan bastap 1930 jylǵa deıin Alash atalyp kelgeni málim. Iаǵnı Qaıymǵa Alash rýhy týǵan topyraqtan sińgen deýge bolady. Ákesi Muhamedhan aýqatty, musylmansha-oryssha saýatty, «Qazaq» gazetin, «Aıqap», «Saryarqa», «Abaı» jýrnaldaryn úzbeı oqyǵan, jeke kitaphanasy bolǵan óte mádenıetti jan bolǵan. Muhamedhan – Alash azamattarymen qoıan-qoltyq aralasqan adam. Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeıhan, Maǵjan Jumabaev, Muhamedjan Tynyshbaev, Muhtar Áýezov syndy zamanynyń ozyq oıly perzentteri Muhamedhannyń shańyraǵynda jıi meıman bolǵan. Sultanmahmut Toraıǵyrov ta kelip turǵan eken. Mine, osyndaı sanaly azamat balasynyń da bilimdi bolýyn qalaıdy. 1928 jyly Muhamedhan qýdalaýǵa ushyraǵanda, bastaýysh mektepti bitirgen Qaıymnyń da baı balasy retinde ári qaraı oqýyn jalǵastyrýyna tyıym salynady. 1930 jyly ózderi turatyn Ertistiń sol jaǵalaýyndaǵy Jańa Semeıde «Kolhoz jastar mektebi» ashylyp, ony basqarýǵa Turlyqan Qasenuly (áıgili balýan Dáýlet Turlyqanovtyń atasy) taǵaıyndalady. Aıagózden qalaǵa qyzmetke kelip, páter izdegen ony jaqyn dosy retinde Muhamedhan úıine turǵyzady. Dombyrashy, ánshi, Abaı men Árip aqynnyń óleń-jyrlaryn jatqa aıtatyn Turlyqan Qasenuly Qaıymnyń da ustazy bolyp, oqý-bilimge baýlyp qana qoımaı, júregine jyr uıalatyp, sanasyna sáýle túsiredi.

Muǵalimder daıarlaıtyn eki jyldyq kýrsta oqyp júrgeninde buryn semınarııada oqyǵan kezinde-aq Muhamedhannyń inisindeı bolyp jaqyn aralasyp ketken Muhtar da jas Qaıymdy baýyryna jaqyn tartady.

Otyz jetiniń dúrbeleńi týyp, astań-kesteń bolǵan zamanda osy bir zııaly sha­ńyraqqa kelip júrgen Alash arysta­ry­nyń da deni atylyp, aıdalyp ketken edi.

1940 jyly Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtyn úzdik bitirgen Qaıym oqý ornyna oqytýshy bolyp qaldyrylady. Osy ýaqyttan bastap Muhtardyń usynysymen abaıtanýǵa, Abaıdyń aqyndyq mektebin zertteýge den qoıady. Muhań shákirtine 1909 jyly Abaıdyń kitaby baspadan shyqqan soń hakimge eliktep, sonyń óleńderi úlgisinde óleń jazatyn talaı aqynnyń bar ekenin aıta kelip, Abaıdyń tárbıesinde bolǵan, ósıetterin óz aýzynan estip, tálim alǵan, uly ustazdyń aldyn kórgen shákirtteriniń ómiri men shyǵarmashylyq eńbekterin jete zertteýdi mindet etip qoıady. Qaıym Muhamedhanovtyń qazaq ádebıeti ǵylymyndaǵy shoqtyǵy bıik osy eńbegi «Abaıdyń aqyn shákirtteri» ataýymen tórt kitap bolyp jaryq kór­geni málim. Birinshisine – Aqylbaı, Ma­ǵaýııa, Týraǵul, ekinshi kitapqa – Káki­taı Ysqaquly Qunanbaev, Kókbaı Jana­taıuly, Ýáıis Shondybaıuly, úshinshi kitapqa – Árip Táńirbergenuly, Áset Naı­man­baıuly, Muqan Ádilhanuly, Áýbákir Aqylbaıuly, tórtinshi kitapqa – Taıyr Jomartbaıuly, Baımaǵambet Aıtqo­jauly, Imanbazar Qazanǵapuly, Árham Ká­kitaıuly endi. Árıne, budan basqa da Abaı shákirtteri týraly mura qal­dyr­dy. Osy eńbekteri úshin Qaıym Muha­med­hanovqa 1996 jyly Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Memlekettik syılyǵy berildi.

Qaıym men Muhtar arasyndaǵy názıra baılanys munymen shektelmeıdi. Abaıtaný máselesi tóńireginde ádeıi, qasaqana uıymdastyrylǵan aıtysta keńestik ádebıettiń ókili sanalatyn múıizi qaraǵaıdaı jazýshylar bastap, sodyr saıasattyń soıylyn soqqan ǵalymdar qostap, shabýyldy údetken tusta ustaz Áýezov pen shákirt Muhamedhanov birge shamyrqanǵan-dy. Olar Áýezovti áshkerelemek maqsatta Muhamedhanovtyń eńbekterin saıası ıdeıalyq turǵydan taldap, oǵan jaýlyq pıǵyldaǵy dıssertasııa retinde baǵa berdi. Áýezovti asa aýyr qatelikteri men búldirýshiligi úshin ǵana emes, sonymen birge osy pıǵylynyń nasıhatshysy bolǵany úshin de aıypty dep tanıdy. Bul qujat týraly ǵalym Tursyn Jurtbaıdyń zertteý eńbeginde egjeı-tegjeı jazylǵan. Osylaısha, Abaı mýzeıiniń negizin salǵan, mýzeıdiń sol kezdegi alǵashqy dırektory Qaıym Muhamedhanov 1951 jyly qarashada Semeı oblystyq partııa komıtetiniń plenýmynda býrjýazııa­shyl ultshyl kózqarasy taǵy da synalyp, segiz aıdan soń «antısovettik ultshyldyq qyzmeti úshin» tutqynǵa alynyp, 25 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Qaıym Muhamedhanovpen qatar Ermuhan Bekmahanov, Esmaǵambet Ysmaıylov, Bekejan Súleımenov birge aıdalady. Olardyń sońynan Qajym Jumalıev te sottalady.

Uzaq jyl Shyǵys Qazaqstan ob­lys­tyq «Dıdar» gazetiniń bas redak­tory bolǵan, belgili kósemsózshi, baspa­sóz­degi ustazdarymyzdyń biri Ýálıhan Toqpataevqa ómiriniń sońǵy sátterinde bergen suhbatynda Qaıym aqsaqal sol bir aýyr kezeń týraly bylaı dep eske alǵan eken: «Segiz aı tergeýde jatqanda jeti tergeýshini aýystyrdym. Alǵan betimnen qaıtpaı qoıdym. «Muhtardy sat, ol saǵan dıssertasııany zorlap jazǵyzdy, ǵylymı eńbekterińnen bas tart, jazań jeńildeıdi», deıdi olar. Odan da ólgenim artyq emes pe, jalǵan aıtyp, qaıtip jer basyp júremin. Olar meni syndyrǵysy keldi. Bir kúni ystyq karserge qamady. Jalańash kúıimde oımaqtaı tesikten sáýle sebezgilegen qara túnek kameraǵa engizdi. Tas edenniń sýyǵy mıyńa jetedi. Ortada jez tabaq qaǵylǵan dińgek-oryndyqtan basqa eshteńe joq. Bir sátte tabanym jylyna bastady. Jylý kúsheıdi, tabanyń kúıgende shydaı almaı bıleısiń. Janymdy qoıarǵa jer taba almaı, dińgek-oryndyqqa atyp shyqtym. Jez tabaǵyń odan beter jalyndap tur eken. Qabyrǵanyń bári jalyn sha­shady. Tynysym tarylyp, tamaǵym qur­ǵady, tilim aýzyma syımaıdy. Osy sát temir esik syqyrlaı ashyldy da, eki ezýi eki qulaǵyna jetken kúzetshi jyr­tyq aıaqqa quıylǵan sý usyndy. Bir urt­tam sýdy jóndep ishe almadym, aǵyp ketti. O dúnıedegi naǵyz tamuq osy eken ǵoı dep oıladym. Arǵy jaǵyn bilmeı­min. Bul men basymnan keshirgen qorlyq-zor­lyqtyń bir-aq kórinisi ǵoı, qaraǵym...».

Qaıym aqsaqal áńgimesin ári qaraı bylaı jalǵaıdy: «Elý altynshy jyly aqtalyp túrmeden bosadym. Moıyn-Shýmen kelip, Almaty vokzalyna tústim de Esmaǵambettiń úıine telefon shaldym. Ol kelip qoıypty. Amandyq-saýlyqtan soń-aq ol: «Oıbaı, baýyrym, Muhtarǵa telefon shal. Báriń kelip, Qaıymdy tastap kettińder dep tóbemizge shaı qaınatyp jatyr, bizben sóıleskendi qoıdy. О́zi Indııaǵa júrgeli jatyr». Muhtarmen sóılestim. Baıqaımyn, telefonnyń ar jaǵynda býlyǵyp tur. «Úıge kel!» deıdi. Ústimde túrmeniń kıimi, qaltamda alty-aq som aqsha bar. Ári poezd úsh saǵattan keıin Semeıge júredi. Muhtar bul kezde keıbir máselelerge baılanysty keshirim de surap qoıǵan. Sol da qıtyǵyma tıip tur».

«Otyrdyq tar qapasta kúndi sanap,

Uıqysyz ótken túndi jylǵa balap», dep Muhańa qamaýdaǵy jyldarynda kórgen qorlyǵyn aıtyp, aqtarylatyny osy kez. Ishteı egilse de ustaz ben shákirt ózara aqyldasa kele alǵan betten qaıtpaı, Qaıym Abaı shyǵarmalarynyń tekstologııasy jaıyndaǵy ǵylymı eńbegin jazýǵa kirisedi.

Mine, osyndaı qıly-qystaý kezeńde ómir súrse de Alash amanatyna adaldyq ta­nytyp, urpaqqa ulan-baıtaq mura qal­dyr­ǵan qaıratker tulǵalardyń ǵu­myry­nyń ár sáti tunǵan ónegeden óriledi eken ǵoı.

Sonyń bir dáleli – Qaıym Muhamed­ha­novtyń Qazaq eliniń alǵashqy gımniniń avtory ekeni. Bul oqıǵada da Muhańnyń tikeleı qatysy bar. 1945 jyly Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy ókili ári Abaıdyń 100 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan úkimettik komıssııanyń múshesi bolyp júrgen kezinde Almatydaǵy Muhańnyń úıinde jıi bolatyn Qaıym bir kúni Ortalyq komıtetten jazýshyǵa telefon soǵyp, keńeske shaqyrǵanyn, Muhań qasyna ózin da ertip alǵanyn áńgimeleıdi. Ár respýblıkanyń óz gımni bolsyn degen Stalınniń nusqaý haty kelip, jabyq konkýrs jarııalanǵan eken. Úıge kelgen soń Muqań memlekettik, áskerı, dinı gımnderdiń bolatynyn aıtyp, saralap, túsindiredi.

«Artymyzdan sóz ilinbegen, shabytty shaǵymyz. Maǵan jaz dep qolqa saldy. Aqyn-jazýshy bitken gımnge bas qoıdy. Muhtardy jaǵalaýshylar kóp, birigip jazaıyq deıdi. Saparǵalı Begalın jaryqtyq úıden shyqpaı qoıdy. Jazyp ákelip oqıdy. Meniń otyrǵanymdy jaqtyrmaıdy. Bir kúni Muhańnyń yzasy keldi. «Sapeke-aý, mynaýyńyz gımn emes, qazaqtyń qara óleńi ǵoı», deıdi. Bolmaǵan soń bir nusqasyna qol qoıyp berdi. Men de oılanyp, tolǵandym. Aqyry «Er qazaq ejelden erkindik ańsaǵan», dep bastalatyn gımn mátini týdy. Muhtarǵa shynymen unady. Al qolyńdy qoı desem, Saparǵalıdan uıat qoı deıdi. Gımn sózin komıssııaǵa qaldyryp kettim. Toǵyz adamnan quralǵan komıssııa eki jyl jumys istedi. Shuǵyl túrde Almatyǵa shaqyryldym. Qonaqúıde edim, Ábdilda taýyp alyp, úıine alyp baryp, erekshe kútim kórsetti. Odan Ǵabıttyń úıine apardy.

– Qaıym, seniń óleńińniń ótetin túri bar, – dedi Ǵabıt. – Biz Ábdildá ekeýimiz «Er» degendi «Bizge» túzep qol qoıdyq.

Kelispeıtinimdi birden aıttym. Sóz­ge keldik. Máskeýge bekittirýge Ǵabıt aparǵan eken, degenderin oryndap qaı­typty. Júz myń som qalamaqysyn da ózderi alypty. Bankette Muhtar ekeýine qatty renish bildirip, betterine aıtyp saldy. Sóıtsem, men jas aqynmyn, gımnge qosymsha «avtorıtetter» kerek eken».

Mine, qyryq jyldan astam qazaq kóginde qalyqtaǵan gımn osylaı týǵan eken. Iá, qapasta júrip qanshama tolaıym mura qaldyrsa da aqsaqal ómiriniń sońǵy sátindegi ókinishi de jeterlik. «Densaýlyǵymyz myqty, oıymyz ornynda turǵan shaqta aýzymyz býyldy, aıtaıyn degenimizdi aıta almadyq. Zaman yńǵaıymen suńqyldadyq. Meni qoıshy, Muhtardy, Abaıdy aıaımyn. О́mir boıy Muhtardy ıt tartqan terideı qyldy. Aıtatynyn aıtqyzbady» degen Qaıym aqsaqal sol bir tar kezeńde tartý ete almaǵan úlesin Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıynda taǵy da molynan berip, aqynnyń eki tomdyq akademııalyq jınaǵyn, «Abaı» ensıklopedııasyn shyǵarýǵa qatysty, «Abaı muragerlerin» jaryqqa shyǵardy.

Mine, Alashqa qyzmet etýdiń úzdik úlgisi! Alash demekshi, Alash zııaly­lary­nyń izi qalǵan Semeıdiń HH ǵasyr basyndaǵy bir ataýy Alash ekeni joǵaryda aıtyldy. Iаǵnı Alash qalasynyń ár kóshesinen Alash rýhy kórinip turýǵa tıis. Sondyqtan Prezıdent ashqan Muhań men Qaıymnyń eskertkishi shyn máninde, osy sıpatqa oralyp jatqanymyzdyń aıǵaǵy bolsa kerek. Oǵan dálel, Alash ıdeıasyna azyq, nár bergen Abaı joly desek, eki jyl buryn hakimniń 175 jyl­dyq mereıtoıy aıasynda ómirde túsken fotosýreti negizinde uldary Aqyl­baı jáne Týraǵulmen birge beınelen­gen eskertkishi de Prezıdenttiń qatysýymen ashylǵan edi. Aqynnyń uldary da Alash kósemderimen maqsattas-múddeles serik­teri bolǵany belgili. Kúni keshegi eskert­kish te Muhtar Áýezovtiń 125 jyldyq mereıtoıyna tamasha tartý bolyp otyr. Munyń bári osy ulylar týǵan óńirdiń óz al­dyna otaý tigip, jeke oblys retinde da­mı bastaýynyń jarqyn kórinisi. Pre­zıdent aıtqandaı, bul sheshim – shyn má­ninde, tarıhı ádildiktiń saltanat qurýy!

«Biz jańadan qurylǵan oblysty ulttyń uly tulǵasyna degen erekshe qurmet belgisi retinde Abaı dep atadyq. О́ıtkeni Abaı – ult pen jurttyń sımvolyna aınalǵan uly tulǵa. Semeı men Abaı – bir-birinen eshqashan ajyramaıtyn uǵymdar» degen Qasym-Jomart Kemelulynyń bul sapary semeılikterdi serpiltken rýhanı sapar boldy.

Prezıdent Abaı týǵan topyraqta dúnıege kelgen, ilim-bilimge kenelgen ultymyzǵa qyzmet etken uly tulǵalar esimderine ár sóılegen sózinde toqtalyp, olardyń jarqyn isterin úlgi etip otyrdy. Semeıde M.Áýezov, J.Aımaýytov, Q.Sátbaev, Á.Marǵulan, Sh.Aımanov syndy ult zııalylary bilim alǵanyn, osydan 120 jyl buryn elimizdegi alǵashqy muǵalimder daıarlaıtyn semınarııanyń ashylǵanyn, alǵashqy teatr óneriniń bir oshaǵy bolǵanyn, tipti ult fýtbolynyń da irgetasy osy qalada qalanǵanyn, alǵashqy ólketaný mýzeıi, qoǵamdyq kitaphana, telegraf ashylǵany týraly áriden sóz qozǵady. О́zi de atalǵan semı­na­rııanyń qazirgi jalǵasy – M.Áýezov atyn­daǵy pedagogıkalyq kolledjde bolyp, ustazdar qaýymyn tikeleı kezdesýde tól merekelerimen quttyqtady. Budan bólek oblys jurtshylyǵymen júzdesýde kóp jyl boıy nazardan tys qalyp, toqyraǵan shahardyń sharýashylyǵyndaǵy má­se­lelerdi jiti biletinin, barlyǵynyń she­shimi qarastyrylǵanyn, aldaǵy ýaqytta elimizdiń órkendegen óńiriniń biri bolatynyna senim bildirdi.

Osynyń barlyǵy da Abaı, Muhtar men Qaıymdar armandaǵan ádildiktiń ornaı bastaǵanyn kórsetedi. Iá, «Ádiletti Qazaqstan» osylaı qurylady!

Sońǵy jańalyqtar

Pavlodar oblysynyń ákimi taǵaıyndaldy

Taǵaıyndaý • Búgin, 11:59

Almatyda joǵalǵan oqýshy tabyldy

Qoǵam • Búgin, 11:02

Elimizde 33 gradýsqa deıin aıaz bolady

Aýa raıy • Búgin, 10:17

ShQO-da kólik muz astyna túsip ketti

Oqıǵa • Búgin, 10:08

Búgingi valıýta baǵamy qandaı?

Qarjy • Búgin, 09:10

Elimizde 175 adam koronavırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:06

«Aıboz» darabozdary anyqtaldy

Ádebıet • Búgin, 08:55

Prezıdent quttyqtaýy

Prezıdent • Búgin, 08:50

Eldik nıet

Aımaqtar • Búgin, 08:48

Kezekte – jer úıler

Aımaqtar • Búgin, 08:46

Zań jobasy qaraldy

Saıasat • Búgin, 08:42

Taýarlardy baqylaýdyń ulttyq júıesi

Saıasat • Búgin, 08:40

Tıimdi yntymaqtastyq

Saıasat • Búgin, 08:38

Saıası maman daıarlaý baǵdarlamasy

Ekonomıka • Búgin, 08:32

Jeńistiń bastaýy – halyq

Qoǵam • Búgin, 08:27

Asyl tuqymnyń paıdasy

Aımaqtar • Búgin, 08:24

Berekeli aqbas sıyr

Ekonomıka • Búgin, 08:20

Avtojoldyń san alýan máselesi

Ekonomıka • Búgin, 08:18

Ishki jalpy ónim 4 paıyzǵa ósedi

Ekonomıka • Búgin, 08:14

Bazalyq mólsherleme nege kóterildi?

Ekonomıka • Búgin, 08:12

Inflıasııanyń kezekti tolqyny

Ekonomıka • Búgin, 08:10

Aýrýdyń aldyn alaıyq!

Medısına • Búgin, 08:08

Bilim kókjıegin keńeıtken

Ǵylym • Búgin, 08:06

Sapasyz oıynshyqtyń zalaly

Aımaqtar • Búgin, 08:04

Uqsas jańalyqtar