Foto: Egemen.kz / ChatGPT
DataReportal analıtıkalyq platformasynyń dereginshe, elimizde Instagram áleýmettik jelisiniń 13,1 mln, Facebook-tiń – 2,50 mln, al TikTok jelisiniń 18 jastan asqan 16,9 mln paıdalanýshysy bar. Mıllıondaǵan halyq kúnige smartfonnyń betin syrǵytyp, shegi men sheti joq jeliniń shyrmaýynda otyr. Osy oraıda, buryn Google kompanııasynda jumys istegen, qazir amerıkandyq tehnologııa etıkasynyń mamany Trıstan Harrıstiń keń taraǵan pikiri eske túsedi.
«Áleýmettik jeliler bizdiń nazarymyz úshin básekelesedi. Olar psıhologııadaǵy osal tustardy paıdalanyp, ekran aldynda kóbirek ýaqyt ótkizýge ıtermeleıdi», degen edi.
Ol sondaı-aq sheksiz lenta, laık, habarlama sııaqty fýnksııalar adamnyń mıyndaǵy marapattaý mehanızmin iske qosatynyn birneshe ret aıtqan.
Google kompanııasynyń agenti Nurjol Tabıǵat ta osy pikirmen kelisedi. Onyń aıtýynsha, ǵalamtordy sanaly túrde, ýaqytymen paıdalaný ár adamnyń ózine baılanysty.
«Meniń oıymsha, ınternetke táýeldilik kezdeısoq paıda bolmaıdy. Qazir barlyq saıttar men qosymshalar adamnyń nazaryn múmkindiginshe uzaq ustap turý úshin ózara básekelesedi. Olar qoldanýshynyń áreketterin taldap, qyzyǵýshylyǵyna saı túrli kontent usynyp otyrady, sondyqtan adam baıqamaı kóp ýaqytyn jelide ótkizip qoıýy múmkin. Biraq sońǵy sheshim báribir adamnyń ózinde, sondyqtan ınternetti sanaly túrde paıdalaný mańyzdy», deıdi Nurjol Tabıǵat.
Ádette, telefonǵa telmirip, ishindegi jelilerdi aqtaryp otyra berý jaı qyzyǵýshylyq nemese ýaqyt ótkizý bolyp kóringenimen mamandar onyń bizge bilinbeıtin táýeldilik ekenin aıtady. Máselen sheksiz jańalyqtar taspasyn oılap tapqan baǵdarlamashynyń biri Aza Raskınniń aıtýynsha, bul – psıhologııalyq mehanızm.
«Eger siz ekrandy tómen syrǵyta berseńiz, keleside ne shyǵatynyn bilmeısiz. Bul kazıno avtomattaryna uqsas psıhologııalyq mehanızm», deıdi ol.
Bul pikirdi psıholog Anargúl Ibraıymbekova da quptaıdy. Maman ınternetke táýeldilik pen lýdomanııanyń uqsastyǵy kóp ekenin aıtady. Máselen, lýdoman utys kútse, ınternetke táýeldi adam jańa vıdeo, habarlama nemese jańa oıyn deńgeıin kútedi. Ekeýinde de mı únemi jańa áser men marapat izdeıdi.
«Lýdomanııa aqshany urlaıdy, al ınternetke táýeldilik ýaqytty, zeıindi jáne shynaıy ómirdi urlaıdy. Bul – kózge kórinbeıtin táýeldilik. Ol alkogol, temeki nemese lýdomanııa sııaqty adamnyń mıyndaǵy lázzat alý júıesine áser etedi. Internetke táýeldilik pen lýdomanııanyń uqsastyǵy óte kóp, sebebi ekeýi de mıdy marapattaý (dofamın) júıesine áser etedi», deıdi psıholog.
Qazaqstandaǵy lýdomanııa men oıyn bıznesi: Otandyq ǵalymdardyń ǵylymı eńbekteri tanystyryldy
Onyń aıtýynsha, ekeýinde toqtatý qıyn.
«Lýdoman «sońǵy ret oınaımyn» deıdi, biraq qaıtadan oınaıdy. Internetke táýeldi adam «5 mınýt qaraımyn» dep, birneshe saǵatyn ótkizip alady. Dofamınge táýeldilik joǵary bolyp keledi. Lýdomanııada utys úmiti dofamın bóledi. Al ınternette jańa vıdeo, laık, habarlama nemese oıyn jetistigi beredi. Lýdoman burynǵydaı áser alý úshin kóbirek oınaıdy. Internetke táýeldi adam burynǵydan uzaq ýaqyt ekran aldynda otyrady. Ekeýinde de adam shynaıy ómirden qashady, kúızelis, jalǵyzdyq nemese problemalardy umytý úshin táýeldi áreketke júginedi», deıdi Anargúl Ibraımbekova.
Psıhologtyń aıtýynsha, lýdoman utylystan mazasyzdansa, ǵalamtorǵa baılanǵan jan telefony men ınterneti bolmaǵanda ashýǵa boı aldyrady. Jaqyn adamdaryna kóńil bólýdi azaıtyp, otbasylyq qarym-qatynasy qıyndaı túsedi.
«Internetke táýeldilik – ol adamnyń mıyn tez ári ońaı lázzat alýǵa úıretedi. Sonyń saldarynan uzaq kúsh salýdy qajet etetin ister qyzyqsyz bolyp kórine bastaıdy, deıdi ol.
Qazir týa salyp, telefonnyń «qulaǵynda» oınaıtyn bala kóp. Olar ınternet arqyly oınalatyn oıyndardy meńgerip alǵany sonsha, sol oıynnyń ishinde ózin sýda erkin júzgen balyqtaı sezinedi. Alaıda telefonnyń qýaty taýsylyp nemese jeńilis tapsa, jan-jaǵynyń astań-kesteńin shyǵarady.
«Balalardyń zeıini álsireıdi, tili shyqpaı, qııaly men shyǵarmashylyq oıyny azaıady. Qatarlastarymen qarym-qatynas jasaý daǵdysy álsireıdi. Sabaqta uzaq otyra almaı, nusqaýdy sońyna deıin tyńdamaıdy. Sonymen qatar emosııany basqara almaı, telefondy alyp qoıǵanda ashýlanyp, kúte almaıdy. Qalaýy birden oryndalmaǵan jaǵdaıda jylaıdy nemese agressııa kórsetedi», dep túsindirdi psıholog.
Sondaı-aq balada áleýmettik daǵdylardyń damýy tejelýi múmkin:
- kózbe-kóz sóılesý qıyndaıdy;
- empatııa (basqany túsiný) álsiz damıdy;
- qaqtyǵysty sheshý daǵdylary qalyptaspaıdy.
Al eresekterde:
- Aqparattyq sharshaý;
- kúni boıy aqparat qaraǵan adam ózin demalǵandaı sezingenimen, mıy sharshap turady;
- uıqy buzylady;
- konsentrasııanyń tómendeýi;
- kitap oqý, esep jazý, qujatpen jumys isteý qıyndaıdy;
- jalǵyzdyq sezimi, áleýmettik jelide kóp ýaqyt ótkizý shynaıy qarym-qatynasty almastyra almaıdy.
Mamannan keńes
Psıholog mamannyń aıtýynsha, ınternetke táýeldilik ol adamnyń ishki qajettilgin, ıaǵnı, jalǵyzdyq, stress, mazasyzdyq, ózin baǵalaýdyń tómendigin ýaqytsha basýdyń tásili. Sondyqtan ózimizge ýaqytsha qýanysh syılaımyz dep odan ári tuńǵıyqqa batýdyń keregi joq. Kerisinshe, táýeldilikten arylatyn jol izdeý qajet. Ol úshin eń aldymen telefonnyń ishindegi qajetsiz baǵdarlamalardy óshirip, basqalaryn bir papkaǵa jınap, ár apta saıyn eń az paıdalanatynyn óshirgen abzal. Sonda ózińizge ne keregin naqty biletin bolasyz. Alaıda táýeldilikten qutylamyn dep, bárin birden tyıyp tastamaǵan jón.
