Ǵalym asqan asýlar

HHI ǵasyrda jer sharyndaǵy adamdar sany kóbeıýine baılanys­ty ózekti máseleniń biri halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý bolyp tabylady. Bul oraıda, aýyl­sharýashylyq daqyldary men mal sharýashylyǵy ónimdiligin kóterý maqsaty tur. Osy kúrdeli suraq­tardy sheshýdiń basty joly ósim­dik­ter­diń jańa sorttary men býdandaryn, mal sharýashylyǵynda asyl tuqymdardy shyǵarý bolyp tabylady. Qazaqstanda seleksııamen aınalysyp júrgen ǵalymdardyń ishin­de akademık Meıirman Ǵalıolla Tólen­di­ulynyń malazyqtyq jáne maı­ly daqyldardyń jańa sorttary men býdandaryn shyǵarýda, olar­dyń tuqym sharýashylyǵyn jolǵa qoıýda jáne elimizdiń aımaq­tary­na taratýyndaǵy eńbegi óte zor. Ǵ.Meıirman – aýyl sharýashy­lyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, QR UǴA akademıgi, Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýa­­shylyǵy ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń mal azyqtyq jáne maıly daqyldardyń seleksııa, genetıka, tuqym sharýashylyǵy baǵytyndaǵy keshendi bólimniń meńgerýshisi, ózimizdiń elde de, alys jáne jaqyn shetelderde de ǵylymı ortada, seleksıoner-genetık retinde, seleksııalyq genetıka ǵylymyna úlken úles qosqan kórnekti ǵalym retinde tanymal. Ǵ.Meıirman 1946 jyly 17 mamyrda Almaty oblysy, Qaratal aýdany, Frýnze atyndaǵy aýylda dúnıege keledi. 1964 jyly Qazaq memlekettik aýylsharýashylyq ıns­tıtýtyna túsip, 1969 jyly qyzyl dıplommen bitirip shyǵady. Akademıktiń ǵylymı qyzmeti 1969-1971 jj. Qazaq memlekettik aýylsharýashylyq ınstıtýtynda bastalǵan. Ol ınstıtýttyń tuqym sharýashylyǵy bóliminiń bastyǵy boldy, 1972-1973 jj. aspırantýrada oqydy, al 1974 jyly seleksııa jáne tuqym sharýashylyǵy bóliminiń assıstenti bolyp qyzmet atqardy. 1974 jyldan bastap ol Qazaq jaıylymdyq jáne shabyn­dyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda (keıinirek Qazaq jemshóp óndirisi jáne jaıylymy ǴZI bolyp qaıta quryldy) kishi ǵylymı qyzmetker, aǵa ǵyly­mı qyzmetker, burshaq shópter seleksııasy bóliminiń meńgerýshisi, bas dırektordyń orynbasary – malazyqtyq daqyldar boıynsha seleksııalyq ortalyqtyń jetek­shisi bolyp qyzmet istedi. 1991 jyly Qazaq aýylsharýa­shy­lyq ǵylymdary akademııasynda bastapqyda ǵylymı-uıymdastyrý keńesiniń tóraǵasynyń bas ǵylymı hatshysynyń orynbasary, sodan keıin ósimdik sharýashylyǵy seleksııasy malazyqtyq óndirisi jáne jaıylymdar bólimshesiniń akademık-hatshysy bolyp eńbek etti. 1993-2000 jj. Aral agroekologııa jáne aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, 2000-2002 jj. V.R.Vılıams atyndaǵy Qazaq eginshilik ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda dırektordyń ǵylymı jumys jónindegi orynbasary bolyp qyzmet atqardy. 2002-2004 jj. Qazaq ulttyq agrar­lyq ýnıversıtetinde ósimdik sharýashy­lyǵynyń seleksııasy jáne bıotehnologııasy kafedrasyn­da professory bolyp qyzmet atqardy. 2005 jyldan bastap qazirgi tańǵa deıin Ǵ.Meıirman Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵyly­mı-zertteý ınstıtýtynda malazyqtyq jáne maıly daqyldar bóliminiń meńgerýshisi bolyp eńbek etýde. Ǵalym­nyń adal qyzmeti men eren eńbeginiń arqasynda qazirgi tańda seleksııa, genetıka, fızıologııa, ımmýnıtet, bıohımııa, sıtologııa jáne dándi, dándi burshaq, jarma, mal­azyqtyq daqyldardy býdandastyrý jumystary jaqsy jalǵasyp keledi. Bıologııa ǵylymdarynyń kan­dı­dattyq dárejesin alý úshin «Genetıka» mamandyǵy boıynsha 1974 jyly dıssertasııa qorǵady. Kópjyldyq zertteýlerdiń bastaýy, kóptegen jańa sorttar shyǵarý men aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń doktory dárejesin alý maqsatynda 1990 jyly «Seleksııa jáne tuqym sharýashylyǵy» mamandyǵy bo­ıynsha Novosibir memlekettik aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda dıssertasııasyn sátti qorǵady. 1992 jyly Qazaq aýylsharýashylyq akademııasynyń korrespondent-múshesi bolyp saılandy, keıinnen Qazaqstan Respýblıkasynyń Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi men «Qazaqstan Respýblı­ka­sy Ulttyq ǵylym akademııasy» res­pýblıkalyq qoǵamdyq birles­tigi­niń akademıgi boldy. 1995 jy­ly agronomııa professory ǵy­lymı ataǵy berildi. Respýblıka bo­ıyn­sha barlyq malazyqtyq jáne maı­ly daqyldar sharýashylyǵy jumystaryn basqarady. О́simdik sharýashylyǵy, seleksııa, malazyq­tyq daqyldar, eginshilik sharýa­shylyǵy salasyndaǵy máselelerdiń sheshimin taýyp otyrdy. Seleksııa, genetıka, fızıologııa, malazyqtyq jáne maıly daqyldar, ósimdik sharýashylyǵyndaǵy eren eńbegi úshin akademık Ǵ.Meıirman Qazaq KSR-niń Búkilodaqtyq aýyl sharýashylyǵy jetistikteri kór­mesiniń qurmet gramotalarymen, Ulttyq agrarlyq zertteýler orta­lyǵynyń qurmet gramotalary­men, Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi­niń Qurmet gramotasy men «Eńbek dańqy» medalimen, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Qurmet gra­mo­tasymen jáne «Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń ǵylymyn damy­týǵa sińirgen eńbegi úshin» medali­men marapattaldy. Seleksııa sala­syn­daǵy zor eńbekteri úshin 1-oryn­dy marapatqa jáne akademık­ter V.N.Remeslo, A.I.Baraev, I.Sınıa­gın atyndaǵy laýreat ataǵy berildi. Qazirgi tańda Ǵ.Meıirman Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrl­i­gi­­­niń agroónerkásiptik keshen sa­la­syn­daǵy qoldanbaly ǵy­ly­mı-zert­teý­ler atty 212-shi baǵdar­la­ma­sy aıasynda «Genetı­kalyq áralýan­­­dyqtardy jáne tıimdi tási­l­­derdi paıdalaný negizinde ósirý­­­diń ártúrli sharttaryna beıim­­­delingen malazyqtyq shóp­terdiń joǵary ónimdi jańa sor­ttaryn shyǵarý» ǵylymı-teh­nı­kalyq baǵdarlamasynyń ǵylymı jetekshisi jáne negizgi atqarýshysy bolyp tabylady. Bul jobany Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń jáne Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń 12 ǵylymı-zertteý uıym­dary, táji­rı­be-óndiristik sharýashylyq­ta­ry jáne joǵary oqý oryndary qosa atqarýda. Budan ózge ol Bilim jáne ǵy­lym mınıstrliginiń 055-shi baǵ­dar­lamasy aıasynda eki grant­tyq jobanyń jetekshisi bolyp taby­lady. Bul jobalar aýyl sharýa­shylyǵynyń ónimdiligi men turaq­tylyǵyn arttyrýǵa, jalpy alǵa­n­da eldiń aýylsharýashylyq qaýip­sizdigin sheshýge baǵyttalyp otyr. Sonymen qatar, búgingi kúni Ǵ.Meıirman basqaryp otyrǵan ǵy­lymı bólimde jońyshqa, túıe­jońyshqa, raps, maqsary, t.b. daqyldardyń seleksııasyn, malazyqtyq jáne tuqym sharýa­shy­lyǵyna zertteýler júrgizilýde. Akademıktiń qazirgi tańdaǵy alǵa qoıǵan mindeti – Soltú­s­tik, Shyǵyc jáne Batys Qazaq­stan óńir­lerinde óndiriske ja­ram­­­dy maıly daqyldardyń cýy­q­qa, qys­qa tózimdi sorttary men mal­azyq­tyq daqyldardy zert­teý. Bul zert­teý­lerdiń erek­she­ligi ónimdiliktiń júıe­li tásilin, ekologııalyq tózim­di jáne agroekologııalyq turaq­ty­­lyqty, seleksııa men ósim­dik sharýa­­shylyǵynda agroland­shaft­tardyń múmkindigi men stra­te­gııalyq úılesimdiligin qurý bolyp tabylady. Ǵ.Meıirmannyń basqaryymen áriptesteri jáne tálimgerleri bir­lesip árbir toptaǵy sorttyq tehnologııany damytýda. Jarty ǵasyrlyq ǵylymı eń­be­gin­de akademık Ǵ.Meıirman negizgi bıo­logııalyq júıe qalyptas­tyrdy jáne kóptegen agroekotıpterde maı­ly daqyldardyń ártúrli sortta­ryn damytty. Genetıka, fızıolo­gııa, bıohımııa, ekologııa, bıotehno­lo­gııa ǵylymdaryn negizge ala oty­ryp, maıly daqyldar sort­tary­nyń modeli, prınsıpteri, krı­­te­rıı­leri engizildi. Negizgi ǵy­ly­mı ju­mystary teorııalyq jáne ádis­­t­e­melik máselelerdi sheshý­­de maı­ly daqyldardyń túrara­­lyq jáne túrishilik genetıka­syn, aýrý­ǵa jáne klımattyq fak­tor­l­arǵa tózim­­diligin, genetıkanyń sandyq qa­­sıetterin, cýyqqa-qysqa tózimdi, ta­­bı­ǵı jáne jasan­dy suryptar men se­le­k­sııa­nyń prın­sıpterin paıdalandy. Maıly daqyl­dar­dyń joǵary ónim­­di sorttary­nan mo­r­fo­fızıo­lo­gııa­­lyq jáne foto­hı­mııalyq mar­­ker­ler­­di paı­d­a­laný arqyly synaq­tar jasady. Ǵ.Meıirman tájirıbeli pedagog retinde kóp kúsh-jigerin bilikti mamandar daıyndaýǵa jumsaýda. QazEО́ShǴZI-nyń mártebesin ǵana emes, Qazaqstannyń seleksııa-gene­tı­kalyq mektepterin órkendetý úshin jumys atqarýda. Onyń ǵyly­mı jetekshiligimen 7 tálimgeri kan­dı­dattyq jáne 4-eýi doktorlyq ǵy­ly­mı dáreje aldy. Olarmen birge seleksıonerler, genetıkter, bıo­log­­tar mektebi ashyldy, ol tek Qa­zaq­­stan aýmaǵynda ǵana emes, kóp­te­gen memleketterde jalǵasyn tabýda. Akademık Ǵ.Meıirman aýyl sharýashylyǵy ǵylymyn damytýǵa qomaqty úles qosyp keledi, onyń 140-tan asqan ǵylymı eńbekteri jaryq kórdi, onyń ishinde, «Jońysh­qa» monografııasy bar; 20-dan astam sorttyń túrlerin shyǵa­ryp, memlekettik synaýǵa jiberdi. Qazirgi ýaqytta Ǵalıolla Tólen­di­­uly ǵylymı, pedago­gıkalyq jáne qoǵamdyq qyzmetin jalǵas­tyrý­da. Seleksııa, genetı­ka, bıotehno­lo­gııa, tuqym sharýashylyǵy men tuqymtaný salalary boıynsha aqyl-keńes berip, aqparatpen qam­t­amasyz etý, sonymen qatar, res­pýb­lıkalyq jáne halyqaralyq jobalarǵa jetekshilik etý negizgi jumystarynyń biri. Akademık Ǵ.Meıirmannyń selek­sııa, genetıka jáne tuqym sharýashylyǵy salalaryndaǵy zertteýlerdi damytýǵa qosqan eren eńbegin tek Qazaqstanda ǵana emes, álemdik ǵylymı ortada asa qurmetpen baǵalaıdy. Serik KENENBAEV, Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory, Muhtar QUDAIBERGENOV, Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dándi-burshaq daqyldar bóliminiń meńgerýshisi