Qalamger Shárbaný Qumarova týraly bir úzik syr
Talant táńirdiń syıy. Taǵdyryna taýdaı azap, tarydaı baq buıyrǵan jazýshy bolýdyń abyroıynan jaýapkershiligi basym. Qolymen besik terbetip, bir qolyna qalam ustaǵan Shárbaný Qumarova eki birdeı qıyndyqty erkin eńsergen talassyz talant. Shárbanýdyń jarty ǵasyrdan astam ýaqyt buryn jazylǵan áńgime-novellalary ol Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen sonaý 1961 jyly «Qyz syry» degen atpen «Jazýshy» baspasynan jeke kitap bolyp jaryq kórdi. Qazaq ádebıetiniń tarıhynda dıplommen birge tuńǵysh kitap qýanyshyn toılaǵan úsh qalamger bar. Onyń biri – «Stýdent dápterine» úńildirgen aqyn Tumaǵań-Tumanbaı Moldaǵalıev, ekinshisi – oqýshy qaýymdy «Qyz syryna» ortaqtastyrǵan Shárbaný Qumarova. Ol alǵashqy shyǵarmasynyń izi sýymaı jatyp oqýshy qaýym «Terezelerge» úńildi. «Jazýshy» baspasy 1964 jyly jaryqqa shyǵarǵan bul jınaq ta áńgime-novellalar aýylynan edi. Alǵashqy áńgimeleriniń ózinde-aq áıel janynyń ıirimderin tap basyp, tamasha sýrettegen Qumarovanyń qalam qarymy oqýshylar men ádebıetshiler qaýymyn eleń etkizdi.
Shárbaný Qumarova qazaq ádebıetiniń tarıhynda proza jazǵan alǵashqy qazaq qyzy
Jumaǵalı Saın
Shárbaný Qumarova ózin de, oqýshysyn da aldamaǵan tegeýrindi talant. Budan keıin biriniń izin biri sýytpaı jaryqqa shyqqan «Qos shynar», «Sáýirdiń aq tańy», «Qazbaýyr bulttar», «Qyzyl qaıyń», «Áıel shyraǵy», «Jerdiń tuzy», «Qulja joly» atty kitaptarynda jazýshy qalamyn onan ári ushtap, sheberligin shyńdaı tústi. Sonyń myqty bir dáleli – «Sáýirdiń aq tańy» atty hıkaıat («Jazýshy» baspasy, 1971 jyl). Hıkaıattyń bas keıipkeri Ýálı esimdi sazger. Sol Ýálıdi Kermeqas ta, Aqmaral da súıedi. Bir qaraǵanda, Kermeqastyń ýaıym-qaıǵysy da az emes. О́mirlik qosaǵy munyń jan dúnıesin túsinbeıdi, aqyndyq talantyn baǵalamaıdy. «Janym-aý, sen aqynsyń ǵoı! Mynaýyń romans!» dep onyń talantyn tanyǵan Ýálı ǵana. Alaıda, ekeýin taǵdyr qospady. Qosqanyń ne, anda-sanda kórisip turýdy da kópsindi. Jumajan obkom hatshysy bolyp saılanyp, Almatydan Taldyqorǵanǵa kóship ketti. Kermeqasty umyta almaǵan Ýálı ony izdep, Taldyqorǵanǵa da bardy. Sonda telefonmen tildeskende Kermeqas Ýálıge: «Kóńil de ornynda, ózińe degen syı-qurmet te baıaǵysynsha. Endi ony eshnárse ózgerte almas. Baıaǵy kez bolsa. Jaǵdaı ózgerdi...» dep toqtaý aıtady. Budan soń Ýálı jas ánshi Aqmaralǵa ǵashyq bolady. Ol da Ýálıge ǵashyq. Arada taǵy bir jigit bar. Qadirjan degen. Jazýshy osyndaı san taǵdyrly adamdardyń jan dúnıesin jarqyrata ashady. Solardyń is-áreketi, sózi, portreti arqyly keıipkerlerin sátti daralaıdy. Sonaý bir jyldary, umytpasam, 1961 jyldyń mamyrynda Muhtar Áýezov Shárbaný qalamynyń qarymy jaıly: «...Zertteý, baǵalaý, saralaý qabiletine qaraǵanda Qumarova ózindik synaý, taldaý ádisterine meılinshe tóselgendigin ańǵartady. Ásirese, osy dıplomnyń jazylý tili asa jatyq, oramdy, ylǵaldy kelgen. Oı da bar, ony taratyp nanymdy, qonymdy etip bererlik sóz sýretkerligi, kestesi bar. Kóbinshe durys, uıytqyly oıdy móldir túsinikti tilmen sheber tarata bilý jaqsy ónerdi ańdatady» – dep jazǵan eken. Uly ustazdyń sol bir ulaǵatty sóziniń údesinen shyǵa bilgen talantty jazýshynyń taǵy bir sátti týyndysy dep «Hanym kúz» atty roman-tolǵaýyn aıtar ek. «Soǵys jáne mahabbat», «Suńqar men tulpar», «Qaıta oralmaǵan aqqýlar», «Alǵashqy mahabbat týraly elegııa», «Kerbez tolǵaý», «Qara torǵaı ushyp keldi», «Jaz nege qysqa boldy eken?» atty jeti taraý – jeti novella. Sol novellalardy bir jelige kógendep, shaǵyn janrlardyń basyn biriktirip, kúrmeýi qatty kúrdeli janr – roman bıigine kótergen Zeınehan-Myrzataı-Aqjoltaı lınııasy. О́ziniń jaqyn qurbysy Aqjoltaıdan Myrzahandy tartyp alǵan Zeınehannyń jan dúnıesin jazýshy qapysyz beınelegen. «Sergeldeńdegi» eki otbasynyń ekeýiniń de oıran bolýy alǵashynda oqýshyǵa ersileý kóringenmen, motıvırovkanyń myqtylyǵy arqasynda senimdi beınelengen. «Bıshi» hıkaıatynyń bas keıipkeri Ásemqaıshanyń kúıeýi Nysan perzent úshin Qatıraǵa úılenedi, bala súıedi. Áıtse de, onyń kóz aldynan Ásemqaısha beınesi ketpeı qoıady. «Eń sulý qyzdaǵy» Ásemtaı on segizde. Saýynshy qyzdyń óner qýyp, Almatyǵa kelgeni, nebir kúlkili jaǵdaıǵa tap bolyp aqyry kınoaktrısa bolǵany qurǵaq baıandalmaı, onyń jan dúnıesiniń jan-jaqty beınelenip, keıipkerdiń is-áreketi arqyly jaqsy daralanýy – jazýshy sheberligin tanytady. Ásirese, Ásemtaıdyń alǵashqy mahabbaty – Qadirjanǵa nebir qıturqylyqpen tıip alǵan sylqym kelinshek – Bazaraıym obrazy keremet ashylǵan. Shárbaný Qumarovanyń «Áıel shyraǵy» romany, «Kıik oty», «Kók juldyzy», «Qulja joly» hıkaıattary, «Orkestrge ánshi kerek», «Hatshy», «Bozqyraý», «Kelin bop túsken jyly» áńgimeleri kórkemdik qazanynda qaınap, kemel oımen qorytylyp, kesteli tilmen kómkerilgen, aıtary anyq, boıaýy qanyq shyraıly shyǵarmalar desek, artyq baǵalanǵandyq emes. Kóziqaraqty oqýshy shyǵarmadaǵy sátti jasalǵan beınelerden jazýshynyń qalam qarymyn, Shárbanýdyń ózine ǵana tán aıshyqty qoltańbasyn jazbaı tanıdy. Ásirese, «Adamǵa adam kerek» atty áńgimedegi Naǵıma beınesi áserli. Batys ádebıetindegi Kafka, orys ádebıetindegi Chehov, qazaq ádebıetindegi Maılın mektebiniń ozyq úlgisinde jazylǵan bul áńgimeniń eń basty qasıeti adam janynyń ıirimderin tap basyp, tamasha sýretteýinde. «Áıel shyraǵy» romanyndaǵy Ábdiqaıym men Aqteńge, «Kıik oty» hıkaıatyndaǵy Ásem men Bátıma taǵdyrlaryn sýrettegende jazýshy júrektiń názik qylyn shertetin sezim pernelerin tap basqan. Kórkemsózdiń kórnekti sheberi Shárbaný Qumarovanyń jazýshylyq ereksheligin bir sózben aıtar bolsaq, men ony sezimder padıshasy der edim. Onyń qaı shyǵarmasyn oqysań da tańǵy shyqtaı taza, áıeldiń kóz jasyndaı ashy, baldaı tátti san qıly sezimderge ortaqtasasyń. Adam janynyń qatpary qalyń qaltarystaryn qalt jibermeı qapysyz qalam silteıtin jazýshynyń alǵyrlyǵy men alymyna tánti bolasyń. Sonyń myqty bir dáleli – «Sezim patshalyǵy» atty eńbegi. Kóp jyldyq kórkemdik izdenisterdiń jemisi bolyp tabylatyn romanǵa búgingi kúnniń oqıǵalary ózek bolǵan. Shyǵarmanyń bas keıipkeri – Jánibek tis dárigeri. Alǵashqy áıelinen opa tappaǵan onyń ekinshi áıeli Rızat ta ońyp turǵan joq. Jánibek – kesh kelgen kóktemdeı keshikken mahabbaty – Gúlmıra-Lıramen de birden baqytty bolyp kete almaıdy. Odan perzent súıip, jańa ómir bastaı bergende sal bolyp múgedekter arbasyna tańylady. Gúlmıranyń sińlisi Qyzǵaldaqty da taǵdyr tolqyny dopsha domalatady. Ony súıgen mılısııa maıory Saǵyndyqtyń da ómir joly buralań. Shetelde júrgen armıan kúıeýiniń arqasynda «Taverna» atty kafe ashyp, sheteldik jeńil kólik minip, óliara kezdiń ózinde biraz shalqyǵan Aıda Aıdarhanqyzy da shyǵarma sońynda sátsizdikterge tap bolady. О́rmekshiniń toryndaı san shyrmaýyqqa shatylǵan adamdardyń kúrdeli ómirin, taıǵaq taǵdyryn kórkem tilmen kestelegen shyǵarma shynshyldyǵymen baýraıdy. Romandaǵy Slanbek, Raıhan О́teýlına, Kámeshtaı, Taýasar, Almas beıneleri de minsiz músindelgen. Qarshadaı qyz Gúlmıranyń taǵdyrdyń aýyr soqqylaryn kótere júrip qaıyspaǵan qaıratyna, asqan adamgershiligine tánti bolasyz. О́zge de shyǵarmalaryndaǵydaı bul romanynda da jazýshy óz keıipkerleriniń san túrli sezimderin ózine tán alǵyrlyqpen sheber sýrettegen. Jazýshy sheberligine bir syn – keıipker portreti bolsa, taǵy bir syn – tabıǵat sýreti. Bul tusta da jazýshy sheberligi aıqyn tanylyp tur. Bir ǵana mysal «...sylyńǵyr suńǵaq kelgen, ker mańdaı, aqshyl júz, qońyr jibek shashy qyr jelkeden quıyla tógilgen, symbatty da kerbeziń naǵyz. Salaly saýsaqtary dombyra saǵaǵynda jorǵalaǵanda qandaı!» («Sezim patshalyǵy» 1-kitap, 11-bet). Bul Jánibektiń portreti. Qyzǵaldaq portreti budan da sheber salynǵan. Izabella Rosselını bir suhbatynda: «Menıa provozglasılı samoı ıntellektýalnoı aktrısoı kıno. Vy sprashıvaete, v chem sekret? A prosto pered semkamı ılı fotografırovanıem ıa nepremenno chıtalo horoshýıý, ýmnýıý knıgý», depti. Shárbaný Qumarovanyń «Sezim patshalyǵy» atty qos romanyn sondaı jaqsy kitap dep batyl aıtýǵa bolady. Jazýshynyń basty quraly – til. «Til – sóıleý-sóılesý, oqý-úırený, jazý-syzý arqyly ósedi. Bul úsheýdiń birde-bireýine kóńil aýdarmaý – eń úlken qylmys», depti Ǵabeń-Ǵabıt Músirepov (Ǵ.Músirepov «Kúndelik» 249-bet. «Ana tili» – 1997 j.) Qýanyshqa oraı, Qumarova alyptar tobynyń sońǵy tuıaǵy aıtqan sol ósıetke árdaıym adal. Sodan da bolar, onyń shyǵarmalarynyń tili qunarly. Shárbaný sózben sýret te salady, adamnyń jan dúnıesin de jarqyratyp asha alady. Bul kez kelgen qalamgerge buıyra bermeıtin sırek baqyt! Jazýshy eńbegi belgili bir josparmen úzdiksiz isteletin is emes. Keıde biraz úzilis jasap, oılanyp-tolǵanatyn kezder de bolady. Ony aıtasyz, shyǵarmashylyq toqyraýǵa ushyraıtyn qalamgerler de bar. Onyń beti ármen. Únemi izdený, ósý ústinde júrgen Qumarova kún qurǵatpaı jaza beretin talǵamsyz talant emes. Onyń da bir kitabyn oqýshyǵa usynyp, jańa shyǵarmasyn bastarda úzilis jasap, uzaq oılanyp qalatyn kezderi bar. Shárbaný Qumarova sońǵy jyldary kóp jyl boıy kókirekke syımaǵan, ómirdiń ózi syılaǵan san alýan sezimderdi saralap, san keıipkerine jan bitirip, oqýshyǵa kóptegen kórkem shyǵarmalar usyndy. Kósh basynda «Sezim patshalyǵy», «Ulylar ulaǵaty» bastaǵan esseler men estelikter bir tóbe. «Áıelder patshalyǵy» syndy kórkem shyǵarmalar qanshama! Onyń bári jazýshy eńbeginiń sany men sapasyn aıqyndap turǵan tulǵaly týyndylar. Shárbaný Qumarova jaıly ataqty adamdar aıtqan anyqtamalar kóp. Baýkeń – Baýyrjan Momyshuly: «Seniń esimiń Shárbaný emes, Shaharbaný – Shahar – qala, al Baný – parsysha Aı» depti 1972 jyly Qumarovaǵa syılaǵan kitabyna jazǵan qoltańbasynda. Al bı Táńirisi Shara 1984 jyly bylaı deıdi: «...Qyzymnyń ózi appaq, eki beti almadaı. Men jalpy ádemi adamdardy jaratam. Máselen, Roza Baǵlanova – ádemi. Al ádemilik – álemniń tutqasy...» Jazýshy shyǵarmasy – óziniń jan dúnıesiniń aınasy ǵoı. Qalamger keıde óz keıipkeriniń ishki, syrtqy sulýlyǵyn sýretteı otyryp, óziniń avtoportretin salatyny da bar. «Sáýirdiń aq tańy» hıkaıatyndaǵy ánshi Aqmaral beınesinen oqýshy belgili bir dárejede jazýshynyń avtoportretin de tanıdy. Shárbaný kúrmeýli janr – dramatýrgııada da jemisti eńbek etip keledi. Ana bir jyly Áýezov teatrynda qoıylǵan «Kimniń toıy», keıinirek jazylǵan «Mahabbat qaıta jańǵyrady» atty lırıkalyq týyndysy sonyń aıqyn aıǵaǵy. Qazaqtyń klassık aqyny Tumanbaı Moldaǵalıev 2011 jyly qaryndasyna arnaǵan ádettegideı syrshyl óleńinde bylaı dep jyrlaǵan: Bala kezden men seni jaqsy kórgem, О́te shyqty-aý basymnan baqsy dáýren. Alamyn dep senderdi kele jatqan, Pálege de bir ózin tosty keýdem. Úlbiregen úniń de bólek edi, Sen júrsin dep baq gúlin jol egedi. Shara apamnan keıingi bıshi ediń sen – Elim ony, qaıteıin, elemedi... Sendeı qustar qonatyn qolyna eldiń, Shynary ediń kún jaýǵan doly beldiń. Bizdiń aýyl uldaryn mensinbediń, Biz bilmeıtin bireýdiń sońyna erdiń... Eı, Shárbaný, Shárbaný, Shákem meniń, Jazýshylyq elińe – jeke eńbegiń. Nege mynaý jelókpe 75-ke, Oty óshpegen jıyrmańdy ákelmediń?.. Senimen arman atty tátti oıandy, Mahabbatty esirkep saqtaı aldy. Bala kezden qýanam seni kórsem – Qyz Jibekti kórgendeı, Aqbaıandy! Bala kúnder qyzyq qoı oınaqtaǵan, Kórgen saıyn ózińdi jaınap qalam. Bılep júrgen Shárbandy kórgen kózdiń – Baqyty da kóp pe dep oılap qalam. О́mir súrdik turatyn dostyq keýde, Jaýǵan oqqa jas kezde tostyq keýde. Qansha júrseń sonsha júr jer betinde Shárban kempir degendi estirtpe elge... Shárbaný Qumarova áý basta-aq óziniń taqyrybyn tapqan baqytty qalamger. Áıelder álemin dál Shárbanýdaı názik te sheber beınelegen jazýshy saýsaqpen sanarlyq desek, onyń alda da talaı tulǵaly týyndylarymen oqýshylaryn qýanta bererine biz kámil senemiz. Sol senimimizdiń ushqynyndaı, qalamgerdiń jańa bir týyndysy jaryq kóripti dep estidik. Ol – «Ǵasyr nury» atty tarıhı roman. Qýanamyz sózsiz, óıtkeni, seksenniń seńgirine shyqqan Shárbaný ápkemizdiń talmaı eńbektený ústinde ekenine tántimiz. Jasaı ber, jaza ber, sezimder patshaıymy, áıel áleminiń akademıgi! Sábıt DOSANOV, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, «Túrki álemine sińirgen eńbegi úshin» halyqaralyq syılyǵynyń ıegeri ALMATY
