Afrıkada jańa memleket paıda bolmaq

Búginge deıin qurlyqtaǵy kólemi jóninde eń úlken el sanalatyn Sýdan endi óziniń bul mártebesinen aıyrylady. Ol «kishireıedi». Eldiń ońtústiginde ótken referendým boıynsha, bul aımaq endi bólinip, jeke memleketke aınalady. Bir aptaǵa sozylǵan daýys berýde oǵan qatysqandardyń 99 paıyzy bólinýdi jaqtap daýys berdi. Jalpy, Afrıka qurlyǵynda sońǵy kezde kút­pe­gen jaǵdaılar bolyp jatyr. Eń turaqty jáne hal­qynyń ál-aý­qaty basqa­lar­dan áldeqaıda jo­ǵary degen Týnıste revolıýsııa júzege asty. Egıpet dúrligý ús­tinde. Bólinýdi talap etken separatısterge qatań sharalar qolda­nyp kelgen Sýdan da yń-shyńsyz referendým ótkizýge kelisim berip qana qoıǵan joq, tipti oǵan bar jaǵdaıdy jasady dese de bolady. Sol referendýmnyń aldynda Sýdan prezıdenti, álemdegi eń bir qatal dıktator sanalatyn Omar ál-Bashır halyqtyń qalaýy bó­li­ný bolsa, oǵan qarsylyq joqty­ǵyn aıtyp, tek sol ońtústik aı­maq­ta táýelsiz memleket qurýdyń qıynǵa soǵatynyn, onda turaq­tylyq bol­maı­tynyn aıtyp, jany ashyǵan­dyq kóńil bildirgeni de tańdan­dyrǵan. Kóp adam bul aımaqtyń tap osylaı beıbit jolmen bólinýi­niń júzege asatynyna senbeıtin. Osy jerde Sýdan jaıynda azyn-aýlaq málimet aıta ketken jón bolar. Jer kólemi jaǵynan qurlyqtaǵy eń úlken (2,5 mıllıon sharshy shaqyrym) memlekettegi 40 mıllıondaı halyqtyń 49 paıyzy arabtar, 30 paıyzy qara násildiler, sondaı-aq bedje, nýba deıtin ha­lyqtar bolsa, dinı senimi jaǵynan 70 paıyzy ıslamdy ustanady, 25 paıyzy jergilikti dindegiler de, 5 paıyzy – hrıstıandar. Negizgi qaıshylyq osy dinge baılanysty. Musylman qaýym, kópshilik bolýmen qatar, eldiń soltústigin mekendeıdi de, dinı qaıshylyq sol­tústik pen ońtústik aımaq ara­synda órbip jatady. Basym kóp­shilik ıslamdy ustanǵandyqtan da el basshylyǵynyń búkil elde, onyń ishinde basqa dindi ustana­tyn ońtústik aımaqta da sharıǵat tártibin ornatpaq áreketteri úl­ken narazylyq týdyrdy. Sol na­ra­zylyq azamat soǵysyna aınal­dy. Ol, mine, jıyrma jyl boıy sozylyp keledi. Odan eki mıllıondaı adam qaza tapty. Mundaı qur­bandyq úlken álemdik soǵys­tarda ǵana bolýy múmkin. Qandy qaq­ty­ǵys eldiń sol­tús­tigi men ońtústigi arasynda ǵana emes, ortalyq bılik pen eldiń batysyndaǵy Darfýr provınsııasy arasynda da boldy. Sondaǵy ortalyq bıliktiń qanquıly jazalaýshylyq áreketi úshin Halyqaralyq sot el prezıdenti ál-Bashırdi tutqyndaýǵa order de bergen. О́z eliniń aýma­ǵy­nan shyqsa, qamaýǵa da alynýy múm­kin. Biraz saıasatshylar men sarapshylar Sýdannyń ońtústi­gi­niń bólinýi jóninde ál-Bashırdiń beıbit joldy qalaýyn da ózi jaı­yndaǵy álemdik pikirdi ózgertýge umtylysy dep tujyrymdaıdy. Ońtústiktiń bólinýi Sýdanǵa aı­tarlyqtaı soqqy. Elge qarjy tú­siretin munaı kózi de sol aımaq­ta. Bálkim, bitpeı kele jatqan soǵys toqtasa, soǵan jumsalǵan shy­ǵynnan qutylyp, onyń esesi qaıtar. Buǵan qarama-qarsy oń­tús­tiktegiler munaıdyń paıdasy­nyń bári ózderi­ne qalsa, jaǵdaıymyz kúrt jaq­sarar dep oılaıdy. Biraq ońtús­tiktiń ózinde tutastyq joq. Túrli taıpalar tabysqa talasyp, qyryq­pyshaq bolady degen qaýip bar. Taǵy bir atap kórsetetin jaı – ońtústik aımaqta halyqtyń tur­mys jaǵdaıy ǵana emes, jalpy keń maǵynadaǵy áleýmettik jaǵ­daıy óte tómen. Halyqtyń 95 paıyzy saýatsyz kórinedi. Jurt keshegi saılaý kezinde saýatsyz bolǵandyqtan, bıýlletendi oqyp daýys bergen joq, sýretine qarap daýys beripti. Ondaı halyqqa arqa súıep táýelsiz memleket qurý da ońaıǵa soqpas. Qysqasy, endi Ońtústik Sýdan­dy resmı túrde táýelsiz memleket dep jarııalaý ǵana qalyp otyr­ǵandaı. Al sarapshylar bul bóli­ný­diń ónege-tájirıbesine kóbirek nazar aýdarýda. Talaı elde bólin­gisi keletin aımaqtar bar. Olar Sýdannyń tájirıbesin alǵa tosatyny anyq. Mamadııar JAQYP.