Jeri baıdyń – eli baı

Almatydaǵy «Dostyq» úıinde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Jer kodeksiniń birqatar túzetýlerine moratorıı jarııalaýyna baılanysty zııaly qaýymnyń alqaly jıyny ótti О́tken senbi kúni elordamyz – Astanada Jer reformasy bo­ıynsha jańadan qurylǵan komıs­sııa­nyń alǵashqy otyrysy 7 sa­ǵatqa sozyldy. О́zekti máselege qatysty alǵashqy otyrystyń is-barysy boıynsha tabysty ótkeni málim. Naǵyz mamandar, ǵalymdar, depýtat­tar, qoǵamdyq qozǵalystyń bel­sen­dileri óz oılaryn búkpesiz aı­typ, kelesi otyrysqa da tas-tú­ıin keletin­dikterine sendirip qaıt­ty. Al Almatydaǵy dóńgelek ús­tel­diń Astanadaǵy jıynnan bir aıyr­mashylyǵy – alqaly jıynǵa negizinen aýylda týyp-ósken, aýyldan kindigin úzbegen zııaly qaýym ókilderi qatysty. Bul da osynaý ózi kún tártibindegi máseleniń ózekti ekendiginen habar berse kerek. Alqaly jıyndy uıym­das­tyrýshy «Nur Otan» partııasy bol­ǵandyqtan da Almatyǵa ar­naıy atbasyn burǵan partııa Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Muhtar Qul-Muhammed «Dostyq» úıindegi dóńgelek ús­tel­ge merziminde ári belsendilik tany­typ atsalysqan halqymyzdyń qadirli ul-qyzdaryna alǵysyn bildirdi. Jıynnyń qazaqy dástúr boıynsha el aǵalarymen, halyqtyń arasynan shyqqan kórnekti azamattarmen aqyldasý, keńesý úshin ótip otyrǵanyn qaıtalaı eske saldy. Elbasymyz el táýelsizdiginiń barlyq kezeńderinde árdaıym zııaly qaýym ókilderimen aqyldasyp, keńesip otyratynyn sizder jaqsy bilesizder. Sizder de árdaıym elimizdiń saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵynan jańǵyrtý isine únemi atsalysyp kelesizder. Osy jyldar ishinde el ómirindegi eń mańyzdy máselelerdiń barlyǵy derlik sizderdiń qatysýlaryńyzben júzege asty. Qazaqta «el aǵasyz, ton jaǵasyz bolmaıdy» degen qanatty sóz bar. Elimizdiń aqyl aıtar aǵasy da, sút betine shyǵar qaımaǵy da sizder. Sondyqtan sizderge Elbasynyń sálemin jet­kizý jáne tapsyrmanyń oryndalýyn baıandaý úshin arnaıy kelip otyrmyn, dedi M.Qul-Muhammed. Sodan keıin ol áýeli jer refor­masynyń maqsatyna toq­taldy. Keıbir azamattar: «Eko­nomıka daǵdarysqa ushyrady. Bıýdjetke túsetin qarjy azaıdy. Sonyń ornyn toltyrý úshin jer satý bas­taldy», degen alyp­qash­pa áńgime taratýda. Bul – múl­de shyndyqqa janaspaıtyn pikir. Álem halqy jyl saıyn ósip, órkendep keledi. Tehnıka men tehnologııa damyǵan saıyn áýeli kómir, odan keıin munaı men gaz sııaqty dástúrli energetıka kózderin jańa energııa kózderi almastyra bastady. Al adamzat qoǵamy úshin qajettiligi eshqashan ózgermeıtin, taýsylmaıtyn bir ǵana sala bar. Ol – azyq-túlik, ıaǵnı aýyl sharýashylyǵy ónimderi. Endeshe, Qazaqstan sııaqty jer kólemi 9-shy oryndaǵy memleket óziniń jer resýrstaryn tıimdi paıdalanyp, ózin ǵana asyrap qoımaı, álemdik azyq-túlik naryǵyna ónim shyǵaryp, elimizdiń ekonomıkalyq kúsh-qýatyn eseleýi kerek. Ol úshin «qazaq jeri – keń baıtaq» dep otyra bermeı, onyń ıgiligin kórýimiz kerek. Qazaqta «Jer-Ana» jáne «jerdi emý» degen kıeli uǵymdar bar. Endeshe, biz Jer-Anamyzdy ardaqtap qana qoımaı, meıirimimiz qalǵansha emip, onyń ıgiligin, berekesin kórýi­miz kerek. Ol úshin jerge qyzmet is­teý qajet. Sonda ǵana ol óz ónimin moly­nan berip, halqymyzdy asyraıdy jáne onyń tabysyn molaıtatyn bolady. Reformanyń basty maqsaty – jerdi halqymyzdyń turaqty tabys kózine aınaldyrý dep túsinýimiz kerek, dedi Muhtar Abraruly. Sondaı-aq,  M.Qul-Muhammed endi bir toptyń: «Qazaq jeriniń jar­tysy satylyp ketti. Endi úki­met qalǵan jartysyn satýǵa kiris­ti», dep baıbalam sala bastaǵanyna nazar aýdardy. Bul da shyndyqtyń aýylynan alys jatqan óte ush­qary baılam. Qazaqstandaǵy bar­lyq jer qory 272 mıllıon gektar. Onyń ishindegi aýyl sharýa­shy­lyǵy maqsatyndaǵy jer kólemi 100,8 gektardy quraıdy. Al táýel­sizdigimizdiń 25 jylynda so­nyń 1,3 mıllıon gektary, ıaǵnı 1,3 pa­ıyzǵy jýyǵy ǵana jeke men­shikke berilipti. Aıtyńyzshy, jar­tysy men 1,3 paıyzdyń arasy jer men kókteı emes pe? Úshinshi másele jerdi jalǵa berýge qatysty. Búgingi kúnge deıin respýblıkamyzdaǵy jalǵa berilgen jer teliminiń kólemi 99,5 mıllıon gektardy quraıdy eken. Osynyń tek 0,06 paıyzyn ǵana sheteldikter jalǵa alǵan. Mine, bultartpaıtyn shyndyqqa negizdelgen faktiler osyndaı, dep naqty sóıledi partııa Tóraǵasynyń birinshi orynbasary. Kelesi kezekte jer taǵdyryna alańdaýshylardyń toby: «Jerdi satyp alǵan nemese jalǵa alǵan qazaqstandyq alpaýyttar ony qymbat baǵaǵa sheteldikterge satyp jiberýi múmkin», deıdi. Jerdi satyp alǵan nemese jalǵa alǵan qazaqstandyqtar ony óz betinshe basqa bireýge sata almaıdy. Buǵan zańnamada kóptegen tosqaýyldar qoıylǵan. Eger ol aldaý-arbaý jolymen osyndaı shart jasaıtyn bolsa, ondaı kelisimsharttyń zańdyq kúshi bolmaıdy. Jerdi satyp alyp, jalǵa alyp, ony óńde­mese, ónim óndirmese, jerdi azdyratyn tyıym salynǵan hımıkattar paıdalansa, salyǵyn tólemese, memlekettiń ony qaıtaryp alý mehanızmderi Jer kodeksinde anyq kórsetilgen, deı kelip, M.Qul-Muhammed jer taǵdyryna alańdaýshylardyń kelesi bir tobynyń: «Qazaq jeriniń úlken bóligi paıdaǵa jaratylmaı bos jatyr», degendi alǵa tartatynyn atap kórsetti. Bul – óte durys pikir. Mine, osyny boldyrmaý úshin Elbasy úkimetke jerdi túgendeýdi tapsyrdy. Nátıjesinde elimiz boıynsha aýyl sharýashylyǵy maqsatyna arnalǵan 7,3 mıllıon gektar jerdiń paıdalanylmaı bos jatqany anyqtaldy. Endeshe, eń aldyńǵy kezekte dál osy jerlerdi otandyq aýyl sharýashylyǵy qojalyqtarynyń qolyna berip, onyń ıgiligin, tabysyn kórýimiz kerek, dedi Muhtar Abraruly. Partııa Tóraǵasynyń birinshi orynbasary endigi bir toptyń kózqarasyna da arnaıy toqtaldy: «Keıbir shetel azamattary qazaq­stand­yq qyz-kelinshektermen jal­ǵan nekege turý arqyly jer satyp alý múmkindigine ıe bolýda», dep alańdaýshylyq bildirýde. Mine, bul – durys pikir. Osyndaı keleń­sizdikti boldyrmaý úshin zańda tıisti shekteýler qarastyrylǵan. Atap aıtar bolsaq, jer Qazaqstan azamatyna ǵana beriledi, al eger olar ajyrasa qalǵan jaǵdaıda jer tek Qazaqstan azamatynyń jekemen­shiginde qalady. Taǵy da qaı­ta­lap aıtarym – jer sheteld­ik­terge múl­d­e satylmaıdy. Mundaı bap qol­­­da­nys­taǵy jáne talqylanyp otyr­­ǵan zań jobasynda atymen joq. Al jalǵa berý qarastyrylǵan, dedi. Osylaı degen M.Qul-Muhammed endi osy máselege qysqasha aıaldady. Jerdi sheteldikterge jalǵa berý normasy álemniń kóptegen elderinde bar úrdis. Máselen, Fransııada 25 jylǵa, al Birikken Arab Ámirlikterinde 99 jylǵa jalǵa berý qarastyrylǵan. Ekeýi de gúldengen memleketter emes pe?! Sizderdiń aralaryńyzda Dýbaıǵa barmaǵan adam sırek bolar. Sondaǵy osy zamanǵy keremet ǵımarattardyń basym kópshiligi jerdi jalǵa alǵan sheteldik kom­­pa­nııalardyń ınvestısııasy­na salynǵan. Eger olardyń zań­namasynda tıisti ruqsat bolmasa, olar osyndaı kórki kóz tartatyn qala turǵyza alar ma edi. Eger biz jerdi sheteldikterge jal­ǵa beretin zańdy qabyldap, eli­mizge Ita­lııa­dan – kókónis, Gol­lan­dııadan – gúl­diń alýan túri, Uly­brıtanııadan – nár­­li mal azyǵyn óndiretin, al  Fran­­sııadan túrli kosmetıkalyq preparattarǵa arnalǵan hosh ıisti ósimdikter ósiretin sheteldik ınvestorlar kelip, jerimizdi jaınatyp jiberer bolsa, odan halyq utpasa, utylmaıtyny bárimizge de aıtpasa da túsinikti aqıqat emes pe? Endeshe, jerdi sheteldikterge jalǵa berýden jasqanýdyń esh qajeti joq. Al olardyń jalǵa alǵan jerlerdi azdyrmaı, tozdyrmaı ustaýyna qatań baqylaý ornatatyn zań talaptaryn engizý kerek degen pikirlermen tolyq kelisýge bolady, dedi Partııa Tóraǵasynyń birinshi orynbasary. M.Qul-Muhammed sóziniń sońyna qaraı Elbasymyz zań jobasyna der kezinde toqtam jasap, búkilhalyqtyq talqylaý jasaýǵa tapsyrma bergenine erekshe ekpin túsirdi. Sizder – ǵalymdar úlken mektep qalyptastyrǵan, jastar aldynda jıi dáris oqıtyn ustazdar retinde, óner adamdary, halyq ártisteri jurtshylyq ara­synda óner kórsetý barysyn­da, al jazýshylar men aqyndar ózderińizdiń bas­pasóz betindegi shyǵar­mala­ry­ńyz­­da halyqqa máseleniń mán-ja­ıyn, aqıqatyn túsindirip, eldi sa­byr­ǵa shaqyrý­laryńyzdy ótinemin. «Jer-Ana» deımiz. Endeshe, jerdi biz anamyzdaı aıalap, kútip, saqtap, onyń baılyǵyn urpa­ǵy­myzdyń yryzdyǵyna jaratýymyz kerek. Ol úshin jerdi uqsata alatyn adamdardyń qolyna berýimiz kerek. Jer reformasynyń basty maqsaty osy, aǵaıyn, dedi Muhtar Abraruly. Alqaly jıynda alǵashy bolyp sóz alǵan Ulttyq ǵylym aka­de­­mııa­synyń prezıdenti akade­mık Murat Jurynov: «Halqy­myz­dyń jer týraly tilegi maǵan unady», – deı kele, jer qadiriniń sonaý Jánibek pen Kereı handyǵy zamanynan arǵy kezeńde de qymbat bolǵanyna toqtaldy. Alypqashpa qı­synsyz ýáj­derge ere bermeı, jer­men ju­mys isteý kerektigi týral­y da aı­­typ ótti. Akademık Qa­zaq­­stan táýel­­sizdiginiń eleń-ala­ńynda tú­rik hal­qyna jer telim­derin ıelik etý­­­ge berýden qaımyqpaǵan Turǵyt О́zal­­dyń kemeńgerligine tánti eken. Túr­­­kııa­­daǵy álem týrısteri rahatta­nyp, demalyp qaıtyp júrgen týrıs­tik oryndar bir kezdegi prezı­dent Turǵyt О́zaldyń erligi sana­lady. Baýyrlas Túrkııada jer 10 jyl­ǵa jalǵa beriledi. Jal­py jer teli­mi­niń 30 paıyzy jeke­men­shikter úlesinde. Kóziqaraqty el azamattarynyń árbir sóılegen bátýaly sózine mem­lekettik turǵydan túsinikteme be­rip otyrǵan Muhtar Qul-Mu­ham­med jıyndy dóńgelete júrgizdi. О́z kezegimen sóz alǵan Par­lament Senatynyń depýtaty Nurlan Orazalın, akademık­ter Tóregeldi Sharmanov, Edil Erǵo­jın, Álııa Beısenova, Naǵıma Aıt­hojına, Dosmuhamed Kishi­bekov, halyq ártisi Asanáli Áshimov, Eńbek Eri, qazaqtyń bul­bul qyzy Bıbigúl Tólegenova, zań ǵylym­darynyń doktory Sultan Sartaev, halyq ártisi Sábıt Oraz­baev, jazýshylar Dýlat Isa­bek pen Sábıt Dosanov, qoǵam qaı­rat­ker­leri Isa Baıtýlın men Talǵat Ma­mashev, jazýshy Beksultan Nur­jeke óz oılaryn ortaǵa saldy. Jer kodeksine qatysty pikir­ta­lastyń jón ekendigine qoldaý bildirdi. Alqaly qaýymǵa memlekettik, halyqt­yq mańyzdy máselede óz oı­laryn bildirip, belsendilik tanytý úshin Almatyda barlyq jaǵ­daı jasaldy. Moderator morato­rıı syryn shynaıy uǵyný úshin barlyq satydaǵy buqaralyq aq­parat quraldary dóńgelek ús­tel­den tys sóıleýshilerge de óz oıyn búkpesiz aıtý úshin múmkin­dik berdi. Muhtar Qul-Muhammed qazaq zııa­­lylarymen bolǵan Almaty­daǵy dóńgelek ústeldegi sózin bylaı aıaqtady: «Halqymyzda jerge baılanysty: «Áýeli táńir jerge beredi, jerge berse elge beredi, elge berse erge beredi» degen qanatty sóz bar eken. Búkil jer reformasynyń barlyq mán-maǵynasy babalardan qalǵan osy asyl sózge sıyp-aq tur. Alla taǵala jerdi adamdardyń ıgiligi úshin jaratty, qazaqtyń keń peıiline qaraı kól-kósir mol jer buıyrtty, endi qazaqtar osynshama baılyqty eselep el ıgiligine aınaldyra alatyn jerdiń qadirin biletin erlerge berýi kerek. Búgin bárimiz jıylyp talqylap otyrǵan jer reformasynyń mán-maǵynasy osy dep bilemin». Talǵat SÚIINBAI, Aınash ESALI, Qanat ESKENDIR, «Egemen Qazaqstan» ALMATY