Muny maqtanshylyq úshin emes, atalǵan óńirdiń burynǵysy men búgingisin birshama zerttegen, kóp jaǵdaılarǵa kóz jetkizgen adam retinde aıtyp otyrmyn. Keń-baıtaq Narynnyń oı-shuńqyryn qaldyrmaı armansyz araladym, kezinde talaı-talaı jazbalarymdy oqyrmanǵa usynǵanmyn. Narynnyń tutastaı jer kólemi 40 000 sharshy shaqyrym. Al, onyń batys bóligin ustaıtyn Azǵyr óńiriniń aýmaǵy 12 000 sharshy shaqyrymǵa jetedi. 1952 jyly Azǵyrǵa áskerı polıgon ornalasqanda Narynnyń 1 mln. 36 000 gektar jerin baýyryna basty. 1993 jyly (41 jyldan keıin) polıgon taratylyp, áskerıler taptaǵan jerler dalanyń baıyrǵy turǵyndaryna qaıtaryldy. Biraq, oǵan eshkim qaıta qonystanbaı qulazyǵan dala qý meken elsizge aınalýda. Jalpy, Naryn dalasy yzǵyndaı qalyń eldiń ortasyndaǵy jomart jer. Ol shyǵysynda Atyraý oblysynyń Isataı, Mahambet aýdandarymen, teristiginde Batys Qazaqstan oblysynyń Janǵala, Bókeı ordasy, batysynda kórshi Astrahan oblysynyń Aqtoba, Qarabaıly, Krasnyı Iаr aýdandarymen shektesedi. Al tústiginde Kaspıı teńiziniń batys qoltyǵyna jaıǵasqan Qurmanǵazy aýdany bar. Bul aýdannyń jer kólemi 2.070373 gektarǵa jalǵasady. Onyń 1.713382 gektary jaıylymdyq, 85836 gektary shabyndyq, 4286 gektary eginshilikke paıdalanylatyn alqaptar bolyp esepteledi. 1848 jyly Bókeı handyǵy taratylǵanda bul óńir bes ýezd ben eki okrýgke bólindi. Keıin, 1920-1925 jyldary tutastaı Bókeı gýbernııasy ataldy. Osylaısha, Naryn dalasy halyqtyń qalyń qonystanǵan qut mekenine aınalǵan berekeli óńir edi. Qolymyzdaǵy qujattardy sóıletsek, Edil-Jaıyq arasyndaǵy keń dalaǵa bolashaq Bókeı handyǵy shańyraq kóterýiniń bastamasy bolǵan 1801 jyldyń jeltoqsan aıynda, Jaıyqtyń oń jaq betine (ózende muz qatqan kezde) birden 5000 tútin men 23000 adam kóship shyqqan eken. Jeri shuraıly, kez kelgen qonysy qaptatyp mal ósirýge qolaıly keń Narynǵa irge tósegen otbasylar quramy tez ósedi. 1823 jyly jas Jáńgir Bókeı handyǵynyń taǵyna otyrǵanda onyń qaramaǵynda 330000-nan astam turǵyn halyq bolǵan. Olardyń menshigindegi mal basyna kelsek, qoı men eshki 1 mln. 200 myń, iri qara 400000, jylqy 378000, túıe 120000 basqa jetken. Odan keıingi jyldarda da Ishki Orda kólemindegi mal sany tórt túlikti qosqanda 2 mıllıon 434000 basqa kóbeıgen. Batys óńirde Bókeı handyǵy qurylǵanynyń 200 jyldyǵyna oraı (1812-2012 jyldar) oraldyq kınoáýesqoı Murat Jákibaevtyń «Eger Bókeı han bolmaǵanda» degen derekti kınotaspalary jergilikti telearnalardan kórsetildi. Mundaǵy eleń etkizer bir derek 1812 jylǵy Fransııa-Reseı soǵysyna Bókeı handyǵynan belgili mólsherde qazaqtardyń da qatystyrylýy, maıdannyń qajeti úshin Naryn dalasynan 50000 jylqy jınap berilýi edi. Bas-aıaǵy onshaqty jyldyń (1801-1812) ishinde bul óńirde mal basy kúrt ósip, anaý-mynaý degenshe elý myń jylqynyń sanap berilýi quıqaly qonystyń berer yryzdyǵy qısapsyz bolǵanyna kózimizdi jetkizse kerek. Bul taqyrypta burynǵylardan qalǵan aýyzsha áńgimeler de az emes. 1828 jyly Jáńgir han Reseı patshasynyń maquldaýymen Han ordasyn Narynnyń teristik-batysyndaǵy eń shuraıly alqap – Jasqus atalǵan qonysqa (qazirgi Bókeı ordasy aýdanyndaǵy Orda selosy) kóshirgende, Narynnyń belortasyn qonystanyp otyrǵan adaı rýynyń Elqońdy tarmaǵynan shyqqan bıi Shalqar esimdi abyz aı múıizdi, arqar músindi, asyl tuqymdy 100 qoshqardy shashýǵa aparǵan eken (Qazaq halqynyń dástúrinde syıǵa erkek mal usynǵan ǵoı). Keıin bıdiń atajurtynda Shalqar aýyly paıda boldy, keńes zamanynda №25 Shalqar aýyldyq keńesi atalyp, onyń qaramaǵynda 3 ujymshar bolǵan. Shalqarda endi turǵyndar joq, jer kólemi Qurmanǵazy aýdanynyń esebinde. Onymen irgeles Beketaı, Taýbuırat, Myńtóbe, Dyńǵyzyl aýyldyq keńesteriniń orny da, «jurty-aı jatyr, ózi joq qalqataıdyń» deıtindeı kúı keshýde. Isataı aýdanyna qaraıtyn Aıbas, Baban, Orpa, Begaıdar aýyldyq keńesteri oryndary da osylaı qulazyp jatyr. Aıbasta qazan tóńkerisine deıin Muqambetjan degen dáýletti adam turǵan eken. Sol kisi bir joly Han bazary saparyna 60 ógizdi aıdatyp, 8 túıege jún men teri artqyzyp Janǵalaǵa jetkizgenin bala kezinde kózimen kórgen qarııalardyń áńgimesin tyńdaǵanbyz. Biz bir saparymyzda Baban aýyldyq keńesiniń jurtyn aralaǵanbyz. Qadaý-qadaý jylqyshylar otbasylary qalypty. Jylqy men túıe qaptap júr, aralarynda jabaıy qabandary da az emes. Qalyń shalǵynnyń ortasyndaǵy qyzyl dóńge toqtaldyq. Bul bir kezdegi Stalın atyndaǵy orta mekteptiń eki qabatty ǵımaratynyń qulaǵan orny eken. 1942 jyly osy orta mektepti bitirgen jigitter men qyzdar toptaryn jazbastan Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qan maıdandaryna attanǵandary Naryn tarıhynda otanshyldyq urannyń bolǵanynan bir úzik syr qozǵaıdy. Aıta bersek, mundaı mysaldar sarqylmaıdy. Olardyń barlyǵy keń Narynnyń eki ǵasyr boıyna jarty mıllıon halyqtyń berekeli de bazarly qonysy bolǵanyn aıqyndaı túsedi. Jeriniń baılyǵy zerttelmeı jatyr. Narynda jerasty sý qory óte mol. Munda jer betindegi ashyq sý kózi joq, qudyqtary jarty metr tereńdikten sarqylmas mol sý beredi. Joǵaryda atalǵandaı, jarty mıllıon halyq pen eki mıllıonnan asyp jyǵylatyn tórt túlik mal jerasty sýymen tirshilik etken. Barshaqum, Jamanqum atalatyn telimderde bıiktigi úsh metrge jetip qalatyn solqyldaǵan syryqtaı kók taldar ıin tiresedi. Narynda 1646-1770 jyldarda qalmaqtar da qonystanǵanyn tarıhshylar jazyp júr. Sonda qazaq pen qalmaqtyń barlyq baspanalary jańaǵy kók taldardan jasap alatyn kıiz úıler bolǵan. 1836-1838 jyldardaǵy Isataı-Mahambet kóterilisi kezinde myńdaǵan sarbazdaryn 180 kıiz úılerge panalatqanyn bertindegi qarııalar da aıtyp otyrǵanyn estigenbiz. Keshegi keńestik basqarý tusynda da bul óńirde mal sharýashylyǵy halyqtyq qazynaǵa aınalyp turdy. Naryndaǵy áskerı aımaq deıtinniń aıaq bastyrmaıtyn qysymyna qaramastan osy óńirdegi «Súıindik», «Balqudyq» keńsharlarynyń shopandary kóktemde asyl tuqymdy etti, maıly Edilbaı qoılaryn qozylarymen qosqanda 230000-ǵa deıin jetkizip ósirdi. «Súıindik» keńshary «Qurmet belgisi» ordenimen marapattalyp, sharýashylyqta 9 adam Sosıalıstik Eńbek Eri atandy. Azǵyr óńirinde bes orynda komsomol jastardyń shopan brıgadalary uıymdastyrylyp, olardyń jyl saıynǵy eren tabystaryn respýblıkalyq gazet-jýrnaldar men keıbir kitaptarǵa jazǵan avtorlardyń birimiz. Daýylpaz aqyn Mahambettiń HIH ǵasyrdyń ózinde-aq «Ádire qalǵan Narynda bas paıdanyń bári bar», dep aqıqatyn ashyna aıtqany talas týdyrmaıtyn tórelik ekenin tarıh joqqa shyǵarmaıdy. Tipti, keshegi keńestik dáýirdiń ózinde Uly dala – keń Narynnyń Qurmanǵazy, Isataı aýdandarynyń enshisindegi jer kóleminde 24 ujymshar bolǵany qujattarda saqtalǵan. Sol Mahambet aıtqan «Jatyp qalǵan taılaǵy jardaı atan bolǵan jer», dep naqty ereksheligin kórsetken keń Narynnyń qudyǵy men qumynda, qonysy men órisinde qaptaǵan tórt túlik mal ósip-ónip jatatyn edi. Atalyp otyrǵan Uly Dalanyń baıyrǵy baılyǵy men bazaryna qaıta qol jeter kún keler-aý degen úmit shýaǵy sezile bastady. О́ńir turǵyndary Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń el damýynyń negizgi baǵyttaryna, jer reformasyna arnalǵan sheshimderi men usynystaryn asa qanaǵattanǵan yqylaspen qarsy alǵandary tanylyp otyr. Árıne, 40 myń sharshy shaqyrymǵa shalǵaıyn jımaı jatqan qaıran Naryndy qapelimde tolyq ıgerý múmkin de bolmas. Degenmen, Naryndy tolyq ıgerýdiń baǵdarlamasy men jobasy jasalyp, ózekti máselelerdiń ómirsheń sheshimderi júzege asyrylsa, qalǵanyn halyqtyń ózi damytady ǵoı deıtin turǵyndar tilegin jetkizsek dedik.
Rahmet IMANǴALIEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri, Qurmanǵazy jáne Isataı aýdandarynyń qurmetti azamaty
Atyraý oblysy
