Qazaqtyń qamaly – shekaradaǵy mektep emes pe?
Tórtkil dúnıedegi toǵyzynshy terrıtorııanyń qojasy sanalatyn qazaq halqynyń týabitti jerge kindigi baılanǵan. Jer máselesine kelgende, aıryqsha alańdaıtyny sondyqtan. Atam zamannan solaı, qanǵa sińgen qasıet. Parlament Májilisiniń depýtaty, «Aq jol» QDP fraksııasynyń múshesi Berik Dúısenbınovtiń Premer-Mınıstr Kárim Másimovke joldaǵan depýtattyq saýalyn estigende de osyndaı kúıde boldyq. Sodan soń máseleniń mán-jaıyn suradyq.
– Berik Sálimjanuly, Úkimet basshysyna depýtattyq saýal joldaýyńyzǵa ne túrtki boldy?
– Esin jıyp, etegin qymtaǵan eldiń eń birinshi qolǵa alatyn basty máselesi – shekara shebin bekemdeý. Bul turǵyda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynan-aq ábjil qımyldap, qaırat kórsetip, memlekettik shekarany shegendep, halyqaralyq sharttardy bekitip alǵany belgili. Qazirgi halyqaralyq jaǵdaıdaǵy turaqsyz dúrbeleńder memlekettiń basty nazaryn osy máselelerge aýdarýdy talap etedi.
Meniń depýtattyq saýalyma túrtki bolǵan shalǵaı aýyldardyń negizin saqtap qalýshy mańyzdy faktorlardyń biri – shekaralyq aýyldardaǵy mektepterdiń jaǵdaıy. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimetterine saı, elimizde orta eseppen jylyna 100-ge jýyq mektep jabylady eken. Mektep, bilim ordasy bolýmen birge, búgin aýyldaǵy jumys beretin oryn, aýyldyń qasıetti qara shańyraǵy. Mańyzdylyǵy jaǵynan aýylda ornalasqan birde-bir memlekettik organ aýyldaǵy mektepke teń kele almaıdy.
– Ahýal sonshalyqty alańdatarlyq jaǵdaıda ma?
– Iá. Ásirese, Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar, Aqmola, Batys Qazaqstan oblystaryndaǵy shekaralyq aýyldardyń jaǵdaıy syn kótermeıtindikten, halyqty turaqtandyrý men shoǵyrlandyrý máselelerin memlekettik deńgeıde shuǵyl qolǵa alýymyz qajet. Almaty oblysynyń shekaralyq aýdandaryndaǵy aýyldar ahýaly da alańdatarlyq. Máseleni tótesinen qoıyp otyrǵanymyz, mekteptiń arqasynda aýylǵa jas, bilimdi mamandar tartylyp, bolashaqta sol aýyldyń turǵyny bolýǵa sebep bolady.
Eger jyl saıyn shekara aýmaqtarynda 5-6 mektep jabyla berse, 10 jyldan keıin aýyldardan ne qalatynyn esepteı berińiz. Jyl saıyn jabylǵan mekteppen birge, sol aýyldyń shańyraǵy qulap, oshaǵy óshti dep aıtýǵa bolady. Múmkin sheneýnikterge jabylǵan mektep sany tek qana sıfr bolsa, bizge ol – osy aýyldaǵy adamdardyń taǵdyry, aýyldyń taǵdyry.
– Mektep jabylyp jatyr dep jalpy aıtý bar da, naqty derek bar ǵoı. Bul turǵyda derekter ne deıdi?
– Bir ǵana Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha alsaq, 1997-2011 jyldar aralyǵynda ǵana shekaralyq aýdandardaǵy 45 eldi meken elimizdiń kartasynan joıylyp, 20-dan astam mektep óz jumysyn toqtatqany aza boıyńdy qaza qylady. 2012 jylǵa deıingi derekke qaraǵanda, 15 jyl ishinde Zaısan, Katonqaraǵaı, Kúrshim, Úrjar aýdandarynan 85,1 myń adam kóship ketken. Bul aýdandardyń barlyǵy – Qazaqstannyń shekaralyq aımaqtary. Shyǵys Qazaqstan oblysynda tek 2009-2010 oqý jylynda balalar sanynyń azaıýyna baılanysty 19 mektep, 2010-2011 oqý jylynda 17 mektep, 2011-2012 oqý jylynda 13 mektep jabylǵan. 2012-2013 oqý jylynda oblys boıynsha 20 jalpy bilim beretin mektep jabylyp, 6 mektep qaıta uıymdastyrylǵan. Jalpy, 2009 jyldan bastap oblysta 69 mektep jabylyp, 48 mektep qaıta uıymdastyrylǵan. Qaıta uıymdastyrýdyń da tıgizer kesiri kóp. О́ıtkeni, 11 jyldyq mektepter toǵyz jyldyq nemese toǵyz jyldyq mektepterdi bastaýysh mektepter mártebesine aýystyrady. Bul da halyqtyń jappaı kóshýine óz áserin tıgizýde. Bul – budan 5-6 jyl burynǵy bir ǵana oblystaǵy derek.
– Shyndyǵynda da alańdatarlyq ahýal eken...
– Shekaralyq aýdandardaǵy mektepterdiń jabylý sebebi – mektep oqýshylarynyń sany tıisti shekti mólsherge saı kelmeýinen týyndaýda. Qoldanystaǵy memlekettik normatıv árbir aýyldyq eldi mekende mektep jasyndaǵy 5 nemese odan kóp bala sanymen bastaýysh mekteptiń, 41 jáne odan kóp bala sanymen negizgi mekteptiń jáne 81 jáne odan kóp bala sanymen orta mekteptiń jumys isteýine kepildik beredi.
Shekaralyq aýmaqtarǵa ornalasqan aýyldardaǵy halyq sanynyń azaıý dınamıkasymen birge, joǵaryda kórsetilgen normatıvter osy aýyldardaǵy mektepterdiń ári qaraı jabylýyna óz yqpalyn tıgizedi.
– Aldyńǵy qatarly elder aýyldar túgili jeke-jarym jandardyń taǵdyryna alańdaýshylyq bildirip, «memlekettiń eń basty qazynasyna» jaǵdaı jasaýǵa umtylady ǵoı?
– Durys aıtasyń. О́rkenıetti qoǵamda adamdardyń sanyna qarap emes, árbir jeke adamnyń taǵdyryna alańdaıdy. Basylym betterinen jaqynda bizge ónege bolar bir jańalyqty oqydym. Japonııadaǵy tramvaı mekemesi shalǵaı aýyldan qalaǵa qatynaıtyn jalǵyz oqýshy úshin toqtatylýy tıis tramvaı baǵytyn eki jyl boıy jumys istetkeni týraly jazylǵan. Shalǵaı aýyldaǵy oqýshy mektebin bitirgenshe, jalǵyz jolaýshy úshin tramvaı qatynasyn toqtatpaý – Japonııanyń jasampaz rýhty el ekenin kórsetedi. Al bizde jalǵyz oqýshynyń taǵdyryn oılamaq túgili, júzdegen mektep jabylyp jatyr.
– Qazirgi kezde shalǵaı aýyldardaǵy halyqtyń qalalarǵa qonys aýdarý úrdisi de tolastamaı otyr emes pe?
– Shekaralyq aýdandardaǵy halyq sanynyń kúrt azaıýy qıyn-qystaý kezdegi ońtaılandyrýdyń ońaı tımegenin bildiredi. Shekaralyq aýdandar taraǵan kezde jyl saıyn kóptegen mektep jabylyp, sol kezeńde 80-ge jýyq aýyl tolyq joıylyp ketkeni baspasózde talaı jazyldy da.
Jalpy elimiz boıynsha shekaralyq aýdandardaǵy halyq sany barǵan saıyn azaıyp keledi. О́ıtkeni, jyl saıyn keminde 3-4 myńǵa jýyq turǵyn oblys, aýdan ortalyqtaryna qonys aýdarady. Eger bul eldiń etegin jalańashtap jatqan ekpindi dereý toqtatyp, shuǵyl shara qolǵa alynbasa, shekara shebimiz selkeý tartady degen sóz. Sebebi, shekaranyń myqty bolýy – ondaǵy áskerlerdiń sanyna ǵana emes, shep buzbaı otyratyn halyqtyń sanyna da baılanysty ekeni álimsaqtan áıgili jaıt.
– Shekaralyq aýdandardaǵy halyqty turaqtandyrý úshin Úkimet tarapynan qandaı sharalar qabyldanýy kerek dep oılaısyz?
– Shekaralyq aýdandarda halyqty turaqtandyrýǵa, shoǵyrlandyrýǵa qatysty tıisti baǵdarlama qabyldaýmen qatar, birinshi kezekte, shekaralas aýyldarǵa qatysty orta mekteptiń normatıvterin 81 baladan 41 balaǵa deıin túsirý qajet dep sanaımyn. Eń bastysy, shekaralyq aýyldardaǵy mektepterdi saqtap qalý úshin olardaǵy oqýshylardyń tıisti shekti mólsherin kemitýdi qolǵa alý kerek.
Sonymen qatar, bul aýdandarda kásipkerlikti damytýǵa, jas mamandardyń qııandaǵy alys aýyldarǵa baryp, turaqtap qalýyna, jergilikti turǵyndardyń áleýmettiń jaǵdaıyn kóterýge, sondaı-aq, tabıǵı múmkindikteri bar aýmaqtarda týrızmdi damytýǵa baǵyttalǵan yntalandyrý sharalaryn qabyldaý múmkindikterin qarastyrý qajet.
Áńgimelesken
Ǵabıt ISKENDERULY,
«Egemen Qazaqstan»
Qazaqtyń qamaly – shekaradaǵy mektep emes pe?
Tórtkil dúnıedegi toǵyzynshy terrıtorııanyń qojasy sanalatyn qazaq halqynyń týabitti jerge kindigi baılanǵan. Jer máselesine kelgende, aıryqsha alańdaıtyny sondyqtan. Atam zamannan solaı, qanǵa sińgen qasıet. Parlament Májilisiniń depýtaty, «Aq jol» QDP fraksııasynyń múshesi Berik Dúısenbınovtiń Premer-Mınıstr Kárim Másimovke joldaǵan depýtattyq saýalyn estigende de osyndaı kúıde boldyq. Sodan soń máseleniń mán-jaıyn suradyq.
– Berik Sálimjanuly, Úkimet basshysyna depýtattyq saýal joldaýyńyzǵa ne túrtki boldy?
– Esin jıyp, etegin qymtaǵan eldiń eń birinshi qolǵa alatyn basty máselesi – shekara shebin bekemdeý. Bul turǵyda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynan-aq ábjil qımyldap, qaırat kórsetip, memlekettik shekarany shegendep, halyqaralyq sharttardy bekitip alǵany belgili. Qazirgi halyqaralyq jaǵdaıdaǵy turaqsyz dúrbeleńder memlekettiń basty nazaryn osy máselelerge aýdarýdy talap etedi.
Meniń depýtattyq saýalyma túrtki bolǵan shalǵaı aýyldardyń negizin saqtap qalýshy mańyzdy faktorlardyń biri – shekaralyq aýyldardaǵy mektepterdiń jaǵdaıy. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimetterine saı, elimizde orta eseppen jylyna 100-ge jýyq mektep jabylady eken. Mektep, bilim ordasy bolýmen birge, búgin aýyldaǵy jumys beretin oryn, aýyldyń qasıetti qara shańyraǵy. Mańyzdylyǵy jaǵynan aýylda ornalasqan birde-bir memlekettik organ aýyldaǵy mektepke teń kele almaıdy.
– Ahýal sonshalyqty alańdatarlyq jaǵdaıda ma?
– Iá. Ásirese, Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar, Aqmola, Batys Qazaqstan oblystaryndaǵy shekaralyq aýyldardyń jaǵdaıy syn kótermeıtindikten, halyqty turaqtandyrý men shoǵyrlandyrý máselelerin memlekettik deńgeıde shuǵyl qolǵa alýymyz qajet. Almaty oblysynyń shekaralyq aýdandaryndaǵy aýyldar ahýaly da alańdatarlyq. Máseleni tótesinen qoıyp otyrǵanymyz, mekteptiń arqasynda aýylǵa jas, bilimdi mamandar tartylyp, bolashaqta sol aýyldyń turǵyny bolýǵa sebep bolady.
Eger jyl saıyn shekara aýmaqtarynda 5-6 mektep jabyla berse, 10 jyldan keıin aýyldardan ne qalatynyn esepteı berińiz. Jyl saıyn jabylǵan mekteppen birge, sol aýyldyń shańyraǵy qulap, oshaǵy óshti dep aıtýǵa bolady. Múmkin sheneýnikterge jabylǵan mektep sany tek qana sıfr bolsa, bizge ol – osy aýyldaǵy adamdardyń taǵdyry, aýyldyń taǵdyry.
– Mektep jabylyp jatyr dep jalpy aıtý bar da, naqty derek bar ǵoı. Bul turǵyda derekter ne deıdi?
– Bir ǵana Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha alsaq, 1997-2011 jyldar aralyǵynda ǵana shekaralyq aýdandardaǵy 45 eldi meken elimizdiń kartasynan joıylyp, 20-dan astam mektep óz jumysyn toqtatqany aza boıyńdy qaza qylady. 2012 jylǵa deıingi derekke qaraǵanda, 15 jyl ishinde Zaısan, Katonqaraǵaı, Kúrshim, Úrjar aýdandarynan 85,1 myń adam kóship ketken. Bul aýdandardyń barlyǵy – Qazaqstannyń shekaralyq aımaqtary. Shyǵys Qazaqstan oblysynda tek 2009-2010 oqý jylynda balalar sanynyń azaıýyna baılanysty 19 mektep, 2010-2011 oqý jylynda 17 mektep, 2011-2012 oqý jylynda 13 mektep jabylǵan. 2012-2013 oqý jylynda oblys boıynsha 20 jalpy bilim beretin mektep jabylyp, 6 mektep qaıta uıymdastyrylǵan. Jalpy, 2009 jyldan bastap oblysta 69 mektep jabylyp, 48 mektep qaıta uıymdastyrylǵan. Qaıta uıymdastyrýdyń da tıgizer kesiri kóp. О́ıtkeni, 11 jyldyq mektepter toǵyz jyldyq nemese toǵyz jyldyq mektepterdi bastaýysh mektepter mártebesine aýystyrady. Bul da halyqtyń jappaı kóshýine óz áserin tıgizýde. Bul – budan 5-6 jyl burynǵy bir ǵana oblystaǵy derek.
– Shyndyǵynda da alańdatarlyq ahýal eken...
– Shekaralyq aýdandardaǵy mektepterdiń jabylý sebebi – mektep oqýshylarynyń sany tıisti shekti mólsherge saı kelmeýinen týyndaýda. Qoldanystaǵy memlekettik normatıv árbir aýyldyq eldi mekende mektep jasyndaǵy 5 nemese odan kóp bala sanymen bastaýysh mekteptiń, 41 jáne odan kóp bala sanymen negizgi mekteptiń jáne 81 jáne odan kóp bala sanymen orta mekteptiń jumys isteýine kepildik beredi.
Shekaralyq aýmaqtarǵa ornalasqan aýyldardaǵy halyq sanynyń azaıý dınamıkasymen birge, joǵaryda kórsetilgen normatıvter osy aýyldardaǵy mektepterdiń ári qaraı jabylýyna óz yqpalyn tıgizedi.
– Aldyńǵy qatarly elder aýyldar túgili jeke-jarym jandardyń taǵdyryna alańdaýshylyq bildirip, «memlekettiń eń basty qazynasyna» jaǵdaı jasaýǵa umtylady ǵoı?
– Durys aıtasyń. О́rkenıetti qoǵamda adamdardyń sanyna qarap emes, árbir jeke adamnyń taǵdyryna alańdaıdy. Basylym betterinen jaqynda bizge ónege bolar bir jańalyqty oqydym. Japonııadaǵy tramvaı mekemesi shalǵaı aýyldan qalaǵa qatynaıtyn jalǵyz oqýshy úshin toqtatylýy tıis tramvaı baǵytyn eki jyl boıy jumys istetkeni týraly jazylǵan. Shalǵaı aýyldaǵy oqýshy mektebin bitirgenshe, jalǵyz jolaýshy úshin tramvaı qatynasyn toqtatpaý – Japonııanyń jasampaz rýhty el ekenin kórsetedi. Al bizde jalǵyz oqýshynyń taǵdyryn oılamaq túgili, júzdegen mektep jabylyp jatyr.
– Qazirgi kezde shalǵaı aýyldardaǵy halyqtyń qalalarǵa qonys aýdarý úrdisi de tolastamaı otyr emes pe?
– Shekaralyq aýdandardaǵy halyq sanynyń kúrt azaıýy qıyn-qystaý kezdegi ońtaılandyrýdyń ońaı tımegenin bildiredi. Shekaralyq aýdandar taraǵan kezde jyl saıyn kóptegen mektep jabylyp, sol kezeńde 80-ge jýyq aýyl tolyq joıylyp ketkeni baspasózde talaı jazyldy da.
Jalpy elimiz boıynsha shekaralyq aýdandardaǵy halyq sany barǵan saıyn azaıyp keledi. О́ıtkeni, jyl saıyn keminde 3-4 myńǵa jýyq turǵyn oblys, aýdan ortalyqtaryna qonys aýdarady. Eger bul eldiń etegin jalańashtap jatqan ekpindi dereý toqtatyp, shuǵyl shara qolǵa alynbasa, shekara shebimiz selkeý tartady degen sóz. Sebebi, shekaranyń myqty bolýy – ondaǵy áskerlerdiń sanyna ǵana emes, shep buzbaı otyratyn halyqtyń sanyna da baılanysty ekeni álimsaqtan áıgili jaıt.
– Shekaralyq aýdandardaǵy halyqty turaqtandyrý úshin Úkimet tarapynan qandaı sharalar qabyldanýy kerek dep oılaısyz?
– Shekaralyq aýdandarda halyqty turaqtandyrýǵa, shoǵyrlandyrýǵa qatysty tıisti baǵdarlama qabyldaýmen qatar, birinshi kezekte, shekaralas aýyldarǵa qatysty orta mekteptiń normatıvterin 81 baladan 41 balaǵa deıin túsirý qajet dep sanaımyn. Eń bastysy, shekaralyq aýyldardaǵy mektepterdi saqtap qalý úshin olardaǵy oqýshylardyń tıisti shekti mólsherin kemitýdi qolǵa alý kerek.
Sonymen qatar, bul aýdandarda kásipkerlikti damytýǵa, jas mamandardyń qııandaǵy alys aýyldarǵa baryp, turaqtap qalýyna, jergilikti turǵyndardyń áleýmettiń jaǵdaıyn kóterýge, sondaı-aq, tabıǵı múmkindikteri bar aýmaqtarda týrızmdi damytýǵa baǵyttalǵan yntalandyrý sharalaryn qabyldaý múmkindikterin qarastyrý qajet.
Áńgimelesken
Ǵabıt ISKENDERULY,
«Egemen Qazaqstan»
Sońǵy jańalyqtar
Pedagogterdi attestasııalaý júıesi jańartylady
Bilim • Keshe
Atyraý oblysynda jer ýchaskeleri memleketke qaıtaryldy
Aımaqtar • Keshe
Atom energetıkasy salasy: Uzaq merzimdi baǵdar aıqyndaldy
Energetıka • Keshe
Japonııada 7,7 baldyq jer silkinisi tirkeldi
Tabıǵat • Keshe
