TÝRIZM: irkilister men izdenister

Dúnıejúzilik týrıstik uıymnyń (IýNVTO) málimetteri boıynsha týrızm álemdik ekonomıkanyń joǵary tabysty jáne yrǵaqty damýshy salalarynyń biri bolyp tabylady. Osylaısha, týrızm salasy álemdik IJО́-niń 9 paıyzyn, álemdik eksporttyń 6 paıyzyn qalyptastyrady jáne árbir 11-shi jańa jumys orny týrıstik salada ashylady. Qazaqstan sapaly týrıstik salany damytý jáne onyń ulttyq ekonomıkaǵa qosar úlesin ulǵaıtý úshin joǵa­ry tabıǵı-klımat­tyq, tarı­hı, mádenı áleýet pen múmkin­dikterge ıe. Bes ınstıtýttyq reforma­ny júzege asyrý jónindegi «100 naq­ty qadam» Ult Jospary sheń­berinde elimizde týrıstik ındýst­rııany damytýǵa jaǵ­daı ja­saıtyn birneshe jobalar qaras­tyrylǵan. 57-shi qadamǵa sáı­kes týrıstik kla­s­­terler qurý­­da tabysty táji­rıbesi bar stra­tegııalyq ınves­tor­lar tartý kóz­­destirilgen. Osy atalǵan qadam sheńberindegi is-qı­myl­dar Qazaqstan Respýb­lıka­synda 2020 jylǵa deıin týrıstik salany damytý tujy­rym­damasyn júzege asyrý min­det­terine sáıkes keledi.  Onda osy salany damytý tetik­terin qalyptastyrý qarastyrylǵan. Olardyń qatarynda saıası turaq­tylyq ornaǵan eldermen aradaǵy vızany joıý, arnaıy týrıstik aımaqtar men klasterler qurý, ishki tasymal rynogyn damytý úshin jaǵdaılar týǵyzý sharalary bar. Alǵa qoıylǵan mindetter men eldiń ishki áleýetiniń arqasynda Qazaqstan týrıstik rynokta belgili bir taýashany ıelenýge qabiletti. Týrıstik klasterde týrıstik ónimdi ázirleýmen, óndirýmen, ilgeriletýmen jáne satýmen, sondaı-aq, kómekshi qyzmetpen aınalysatyn kásiporyndar men uıymdardyń shoǵyrlanýy júzege asatynyn atap ótý qajet. Týrızm salasyna klasterlik tásildi qoldaný oǵan kiretin kásiporyndar men uıymdar jumysynyń tıimdiligin arttyrý, ınnovasııalardy yntalandyrý jáne jańa týrıstik baǵyttardy damytý esebinen salanyń joǵary básekege qabilettiligin qamtamasyz etedi. Tujyrymdamaǵa sáıkes Qazaq­standa Astana, Almaty, Shyǵys Qa­zaqstan, Ońtústik Qazaqstan jáne Batys Qazaqstan sııaqty 5 týrıstik klasterdi damytý qarastyrylǵan. Astana – iskerlik týrızm orta­lyǵy, Almaty – iskerlik jáne haly­qaralyq taý shańǵysy týrızmi ortalyǵy, Shyǵys Qazaqstan – ekologııalyq týrızmdi damytý ortalyǵy, Ońtústik Qazaqstan – má­denı týrızm ortalyǵy, Ba­tys Qa­zaqstan mádenı jáne jaǵa­jaı týrızmi ortalyǵy retinde belgilengen. Atalǵan klasterler sheńberinde ulttyq jobalardy júzege asyrý qarastyrylǵan. Máselen, Mańǵystaýda «Ken­dirli» kýrortty demalys aımaǵyn qurý josparlanyp otyr. Ult Jos­parynyń 57-qadamyna sáıkes, bul jobany júzege asyrýǵa sheteldik ınvestorlar tartylatyn bolady. 2015 jyly «Djemını Holdıng» toby atyndaǵy mysyrlyq ınves­tor Mańǵystaýda kýrorttyq aımaq­ty damytý jobasyna qatysý­ǵa qy­zyǵýshylyq tanytty. Onyń syr­tynda joba túrkııalyq ınvestor­lar­dyń da qyzyǵýshylyǵyn týǵy­zýda. Qazirgi ýaqytta Rixos Group atyn­daǵy sheteldik ınvestor «Sa­muryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorymen yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıdy. Birlesken joba aıasynda Kendirlide tórt jáne bes juldyzdy qonaqúı, sý parki, akvapark jáne kottedjder qurylysy josparlanǵan. Mań­ǵystaýda kýrort­ty aımaq qurý jobasy sonymen bir mezgil­de ınfra­qurylym men kommý­nıka­­sııalardyń túrli nysan­daryn salýdy jáne damytý­dy qaras­tyrady. Búkil ınvestı­sııalardyń jartysyna jýyǵy sol jumystarǵa jumsalmaq. Al «Kendirli» kýrorty úshin jeke áýejaı salý jónindegi jobaǵa qy­taılyq ınvestorlar qyzyǵýshylyq tanytýda. Klasterlik kózqarastyń Qazaq­stannyń týrıstik salasynyń bá­sekege qabilettiligin arttyryp, sol arqyly týrıstik qyzmetten túsetin tabystardyń turaqty túrde ósip otyrýyna jaǵdaı jasaı­tynyn da atap kórsetý qajet. Al ol osy iske tartylǵan memleket úshin de, sheteldik ınvestorlar men qyzmetshilerdi qosa alǵanda, bıznes úshin de tıimdi. Bel­gilen­gen klasterlerge sáıkes týrızm ındýstrııasyn damytý ekono­mıkany ártaraptandyrýǵa jáne el tur­ǵyndarynyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan ulttyq maqsattarǵa qol jetkizýdi qamta­masyz etedi. Klasterlik kózqaraspen birge Qazaqstanda týrızmdi sapa­ly damytý úshin birqatar ulttyq jo­balardy júzege asyrý qarasty­rylǵan. Ult Josparynyń 86-qada­myna sáıkes, Qazaqstan halqy Assamb­leıasynyń 2016-2018 jyldarǵa arnalǵan «Úlken el – úlken otbasy» keń aýqymdy jalpyulttyq jobasyn júzege asyrý boıynsha jumystar júrgizilýde. Bul joba maqsaty qazaqstandyq birtektilik pen qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý bolyp tabylatyn jalpy memlekettik aýqymdaǵy 35 is-sharany qamtıdy. Qazaqstan halqy Assambleıa­sy men onyń qoǵamdyq ınstıtýt­tarynyń syrtynda memlekettik organdar (ortalyq jáne jergi­likti), sondaı-aq, azamattyq qoǵam ınstıtýttary da osynaý erekshe aýqymdy jobanyń negizgi oryndaýshylary bolyp tabylady. Joba jańa qazaqstandyq patrıo­­tızmdi qalyptastyrýǵa baǵyt­talǵan túrli deńgeıler men baǵyt­tardaǵy, máselen, bilim berý, qaıyrymdylyq baǵdarlamalaryn júzege asyrýdy qarastyrady. Memleket basshysynyń «Máńgilik El» jalpyulttyq ıdeıa­sy búkil is-sharalarǵa bazalyq tuǵyr­nama retinde qyzmet etedi. Is-sharalar tizimine eki aıryqsha joba engizilgen, Assambleıa olar boıynsha birneshe jyldan beri jumystar júrgizip keledi. Olardyń alǵashqysy – «Jibek jolyndaǵy áńgimeler», ıaǵnı Qazaqstan men Or­talyq Azııa elderi ǵalymdarynyń, aqyndarynyń, jazýshylarynyń, kompozıtorlarynyń kezdesýleri. Shyǵarmashylyq ıntellıgensııa ókilderi mádenı damý, shyǵarma­shylyq turǵyda óz-ózin kórsetý, patrıotızm jáne ultaralyq kelisim máselelerin talqylaıtyn bolady. Mundaı «áńgimeler» tarıhy 8 jyldy quraıdy. Jalpyulttyq formatta óziniń qaıta órkendeýin bastan ótkizip otyrǵan ekinshi joba – ulttyq teatrlar festıvali. «Úlken el – úlken otbasy» jal­pyulttyq jobasynyń ereksheligi men mańyzy onyń kóp ultty qoǵam­nyń aıryqsha qazaqstandyq modelin ilgeriletýde, Qazaqstan tarıhynyń búkil astarlaryn oqyp-bilýde jáne ultaralyq, kon­fessııaaralyq keli­sim men Qazaq­stan halyqtarynyń birligi sııaq­ty basty qazaqstandyq qundy­lyq­tardy nasıhattaýda bolyp tabylady. Qazaqstan halqy Assambleıa­synyń «Úlken el – úlken otbasy» jobasynyń Týrıstik salany damytý tujyrymdamasyn júzege asyrýmen jáne «Astana – Eýrazııa júregi», «Almaty – Qazaqstannyń erkin mádenı aımaǵy», «Tabıǵat pen kóshpeliler mádenıetiniń birligi», «Altaı injý-marjany», «Uly Jibek jolyn qaıta túletý», «Kaspıı qaqpalary» sııaqty óńirlik mádenı-týrıstik klasterlerdi qurýmen tike­leı baılanysty ekenin de atap kórsetý qajet. Onyń syrtynda Astana EKSPO-2017 halyqaralyq maman­­dan­­­dy­rylǵan kórmesin ótkizý de she­shýshi ulttyq jobalar­dyń biri bolyp tabylady. «Bola­shaq­tyń ener­gııasy» atty kórme taqy­ryby ener­gııanyń bala­maly «jasyl» túrleri men «ja­syl» tehnologııalardy da­mytý­ǵa arnalǵany belgili. Kórme ener­­­gııa únemdeý, energııanyń jań­­­ǵyrmaly kózderin (jel, sý jáne kún) paıdalaný, turaq­ty ýrba­nızasııa salasyna úz­dik álem­dik taldamalar men tehno­logııa­lardy tartýǵa jaǵdaı jasaıdy dep kútilýde. EKSPO kórmesi ult­tyq ekonomıkany júıeli ártarap­tandyrý jáne eldiń óndiristik qýattary men ǵylymı bazalaryn tehnologııalyq jaǵynan jańǵyrtý úshin qýatty serpin beretin bolady. Joǵary sapaly jáne damy­ǵan kólik júıesinsiz týrızm ındý­s­­trııasyn tabysty damytý múm­kin emes. Elge keletin týrızm basym baǵyttardyń biri ekenin basshylyqqa alǵanda týrızmniń osy túriniń ne­gizgi kóligi retinde áýe kóligi mańyz­dy ról atqaratyn bolady. Osyǵan baılanysty EKSPO-2017 qarsa­ńynda Asta­nanyń kólik ınfra­qu­ry­lymyn jańǵyrtý júzege asyrylýda. Sol sııaqty, 2015-2019 jyl­darǵa arnalǵan «Nurly Jol» mem­­lekettik ınfraqurylymdyq damý baǵ­darlamasyna sáıkes elge kele­tin jáne ishki týrızmdi odan ári damytýǵa baǵyttalǵan týrızm ınfra­qurylymyn qurý boıynsha shara­lar júzege asyry­lýda. Týrıstik klasterlerdiń ınfra­qurylymyn damytý úshin tabı­ǵattyń kórikti jerleri men tarıhı-mádenı mura­lar nysandaryna aparatyn avto­mobıl joldaryn jóndeý jáne qaıta jańartý, qazirgi bar temirjol ınfraqurylymyn jańǵyrtý, qazirgi bar áýejaılardy jańǵyrtý jáne jańalaryn salý, shaǵyn avıasııany damytý úshin jaǵdaılar jasaý, sondaı-aq, qazirde bastalyp ketken jobalardy júzege asyrý máseleleri qaras­tyrylýda. Kóptegen jumys oryn­daryn qurý múmkindigi týrıstik ınfraqurylymdy damytýdyń negizgi artyqshylyǵy bolyp taby­lady. Sonymen birge, týrızmde bir ju­mys ornyn ashýǵa ketetin shyǵyn óner­kásiptegige qaraǵanda 10 ese az. Osylaısha, Qazaqstannyń týrıs­tik klasterin damytý týrızmniń IJО́-degi úlesin ulǵaıtýǵa, týrızm salasynda da, sondaı-aq, kómekshi salalarda da jańa ári zamanaýı jumys oryndaryn qurýǵa, qyzmet kórsetýdiń álemdik standarttaryn engizýge, ınfraqurylym nysan­da­ryn salýǵa, týrıstik sala qyzmet­­shileriniń qyzmet kórsetý máde­­nıetin, bilik­tiligi men kási­bı daıar­lyǵyn art­tyrýǵa, shetel­dik ınves­tısııalar men jańa tehnologııalardy tartýǵa, sondaı-aq, Qazaqstan men onyń jetis­tikterin keńinen tanymal etýge jaǵdaı jasaıtyn bolady. Mánshúk KÁRIMOVA, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri