Abylaı han: «Eshqandaı Baraby tatarlaryn estigen emespin, bilmeımin. Jer bizdiki!»

Abylaı han – 300 Abylaı daryndy han, asa iri qaı­ratker, qolbasshy boldy. Ábilmámbet hannyń tiri kezinde qazaq halqy ony óziniń qorǵaýshysy, kósemi sanady. Ol patsha ókimetiniń gýbernatorlarynyń yńǵaıyna júrmedi. Eliniń erkindigin, bostandyǵyn qorǵaı bildi. Árıne, bir maqalanyń kóleminde Abylaı hannyń qazaq halqyna sińir­gen eńbegin tolyq qamtý múmkin emes. Degenmen de naqty qujattarǵa súıene otyryp, biraz ómir jolyna sholý jasap kórelik. Abylaı sultan óziniń aqyldy, sa­byrly minezi men adamgershiliginiń arqasynda tek bir orda emes, úsh or­danyń syıly hany atandy. Árıne, biraz tarıhshylar, jazýshylar Abylaı sultandy Ábilmámbettiń tiri kezinde han boldy deıdi. Olaı emes. Ábil­mámbet 1765 jyly qaıtys boldy. Ol Túrkistannyń (Qaldan Seren­niń qol astynda 1743 jyldan), ári Orta Ordanyń hany bolyp esepteldi. Ol ólgennen keıin onyń ulyn saılady. Shyndyǵynda basqarý tizginin Aby­laıǵa berdi. Qytaı jazba­la­rynda ony 1742 jyldan han boldy deýi osydan. Olar eshqandaı qujatqa súıenip han boldy dep júrgen joq. Halyq ara­syndaǵy áńgimege súıendi. Reseımen odaqtasýdan keıin kóp ke­shikpeı Abylaı eldiń ishki syrtqy jumysynan eki jyldaı qol úzdi. Ol týraly Máskeý muraǵatynan tabylǵan (qor 122, tizim 1, is 2) hatqa júgineıik. Bul hatta Abylaı sultannyń Qal­dan Serenniń tutqynynda ekeni ja­zylypty. Biraq qalaı qolǵa túskeni jazylmaǵan. Halyqtyń aıtýy boıyn­sha, jońǵarlardyń qolyna túsý sebebin eki túrli túsindiredi. Birinshisi, Qal­dan Seren tutqıyldan Abylaıdyń aýy­lyna shabýyl jasap, batyr­la­ry­men qapylysta qolǵa túsirdi dese, ekinshisinde, Abylaı sultan nókerle­rimen ań aýlap júrgende tutqyndaldy deıdi. Al onyń tutqynnan shyǵýy týraly da eki túrli joramal aıtady. Birinshisi, Reseıdiń elshisi maıor Mıýllerdiń Qaldan Serenge aparyp bergen general-gýbernator Neplıýevtiń hatynan keıin bosatty dese, ekinshileri qazaq­tyń bı-batyrlary talap etip bosa­typ aldy deıdi. Men tanysqan hattarǵa súıenip, Abylaı hannyń tutqynnan bosap shy­ǵýyna úsh túrli sebep boldy deımin. Eń bastysy, Abylaıdyń óziniń aqyl­dylyǵy, tapqyrlyǵy, dıplomattyǵy. Ony halqynyń syılaıtyndyǵy Qal­dan Serendi oılandyrdy. Ekinshi sebep – shyn máninde oǵan arashashy bolǵan bedeldi bı-starshyndar. Úshin­shisi, Mıýllerdiń de ákelgen haty áser etti. 1742 jyly 18 mamyrdaǵy Glady­shevtiń habarynda bylaı delinipti: «Qyrǵyz-qaısaqtar áńgimelerinde Aqshoranyń jońǵarlarǵa kelgenin aı­typ otyrdy. Qyrǵyz-qaısaqtyń ıesi Abylaı sultandy jońǵarlardyń qo­jasy Qaldan Seren tutqynda ustap, onyń aıaq-qolyna kisen salypty. Aq­shora kelgen soń kisenderdi alyp, Aqshoranyń adamdaryn kisendepti. Aqshora ketkennen keıin Abylaıdyń aıaq qolyndaǵy kisenderdi alyp tastap, Abylaıdyń inisin qyrǵyz-qaısaq eline qaıtardy. Aqshorany qalmaqtyń úsh adamymen jiberdi. Eger de 10 otbasyn jáne Qarasaqaldy ákelip berse, sonda ǵana jońǵarlyqtar tut­qyndardy qaıtaramyz» deıdi. Aq­sho­ra jáne úsh qalmaq qyrǵyz-qaı­saqtardan áli qaıtyp kelmedi». 1744 jylǵy 23 qańtardaǵy Kırıl­lovtyń hatynda: «...Abylaı sultan Qaldan Serende eki jyldaı tutqynda boldy. Onymen birge Jolbarys sultan otyrdy. Ol Qal­dan Serenmen til tabysty. Osy jylǵy kúzde olardy (30 qyrkúıekte) óz elderine jiberdi. Tutqynda 35 adam boldy. Barlyǵy da qaıtaryldy. О́z ulys­taryna aman-esen jetti. Olar tut­qynda bolǵan kezde sol jazda qoń­taıshylarda kóp adamdar sheshek aý­rýy­men aýyryp, qaıtys boldy. Qal­dan Seren qaısaqtarmen beıbitshilikte». Jońǵarlardyń tutqynynan kelgennen soń Abylaıdyń abyroıy tipti joǵary dárejege kóterildi. Endi úsh ordanyń handary, bıleri de onymen sanasty. Ol Reseıden qol úzgen joq. Biraq gýbernatorlarǵa bas ıgen emes. Olardy ózinen ara qashyqtyqta ustady. Abylaı han Orynborǵa 1740 jyly barǵannan keıin gýbernatorlardyń oǵan ózderine kelip ketýin suraǵan birneshe shaqyrýlaryn qabyldamady. Keı­­bir tarıhshylar Abylaıdyń tut­qyn­nan kelýi ony Reseıge baılady, oǵan mindetti boldy degendeı oı bildiredi. Joq. Olaı emes. Reseıge táýeldi bolǵan joq. Mine, osyndaı hattyń birin 1745 jyly 16 sáýirde Orynbordan gýbernator, qupııa keńesshi Ivan Neplıýev Abylaı sultanǵa jiberipti: «...Biz sizden kópten habar ala alǵan joqpyz, kóp ýaqyt ótkendigi sebepti sizden ótken kezder týraly habarlardy estigenimiz durys bolar edi. Sizdiń jáne qol astyńyz­da­ǵy­lardyń bir belgisi bolsyn. Eger múm­kindigińiz bolsa, ýaqyt taýyp, siz ma­ǵan kelseńiz, maǵan unaǵan bolar edi. Men osy aldaǵy kúzge deıin basqa jaqqa barýyma baılanysty ornymda bol­maýym múmkin. Ekeýmiz kezdesip, betpe-bet áńgimelesip kóp jaǵ­daı­larǵa keńeskenimiz durys bolar edi. ...Sizdiń qoıǵan talabyńyzǵa baı­lanysty Sibir jaǵynda ustalǵan adam­daryńyz ben maldaryńyzdyń bira­zy qaıtaryldy. Basqasyna ol general kúsh salyp kómektesemin dep senim bildirdi», depti. 1745 jyly 7 mamyrda júzbasy Iаkov Erofeev arqyly polkovnık Pavlýskııge Abylaı han mynadaı hat jiberipti: «Sizdiń maǵan jibergen hatyńyzdan estip otyrmyn: «Bizge densaýshylyq tileı otyryp, bizdiń qol astymyzda jaýlap aldy degen jylqylar jáne tut­qyndar bar depsiz». Ondaı jaǵdaı bol­ǵan joq. Tutqynda eshkim joq. Eger ondaı bolsa, onda qandaı odaqtastyq bolady. О́tken jyly sizdiń adamdar 42 adamdy tutqynǵa aldy. 24 adam, 1300 jylqyny, 13 baıdyń úı-múlik­te­rinen 382 jylqyny bizge qaıtardy. Endi 918-i sizderde qaldy». Bul hattaǵy: «Onda qandaı odaq­tas­tyq bolady», degen sózge kóńil bólý kerek. Ol – Abylaı Reseıge bergen sertin odaqtastyq dep túsinetini. 1760 jyly 16 sáýirde Orynbor gý­ber­nııasynyń keńsesinen qupııa ekspe­dı­sııa arqyly Orynbor garnızonynyń jaıaý ásker polkynyń porýchıgi, knıaz Ivan Orakov, tilmash Iаkov Gýlıaev Abylaıdy izdep, bes kún júrip star­shyn Baıjigittiń aýylyna keledi. Aby­laı osy jerden 3-4 shaqyrym jerde qonystanǵan eken. Kókshetaýǵa, Áýlıe Petr qamalyna jazda barmaqshy. Orakov pen Gýlıaev ádeptilik, sy­paıylyq kórsetip, Abylaı sultandy taǵy da Orynborǵa, tipti bolmasa Troıskige kelýdi qıylyp suraıdy. Oǵan Abylaı: «Qashqarııa qyrǵyzdary Aı­hod­ja jáne Kúnhodja Jarkent qalala­ryna shabýyl daıyndap jatyr. Bul jerdegi halyqtar Tashkent, Túrkistan, Buqaraǵa kópester jáne tamojnıalyq­tarmen erip kóship jatyr. Ol jerge kómek kórsetýimiz qajet. Sol sebepti Orynborǵa barýǵa ýaqytym joq», dep jaýap beripti. Abylaı osylaısha úsh (Reseı, Joń­ǵar, Qytaı) alyp memleketterdiń or­tasynda dıplomatııalyq sheberlikpen Qa­zaq eliniń bostandyǵyn saqtaı bildi. Qazaq halqynyń asa kórnekti aqyny Maǵjan Jumabaev «Batyr Baıanda» Aby­­laıdyń saıasatkerligin bylaı sýrettepti: «Alystan orys, qytaı – aýyr salmaq. Jaqynnan tynshytpaıdy qalyń qalmaq. Artynda or, aldynda kór, jan-jaǵy jaý Sol kezde elge qorǵan bolǵan  Abylaı, Kóp jaýdyń birin shaýyp, birin arbap». 1759 jyly (qor 122, «Qyrǵyz-qaı­saq isi», tizim 1, is 3) Orynbordyń gý­ber­­na­tory, qupııa keńesshi Davydovqa já­ne general-maıor Tevkelevke, Sibir gý­­ber­na­toryndaǵy áskerı qolbasshy Bre­­gadır Fraýendorfqa ımperator ha­nym­nyń kansleri graf Voronsovtyń joldaǵan hatynda Abylaı hannyń ómi­rin­degi ta­ǵy bir qyrlar ashyp berilipti. Onda Abylaı hannyń Reseıdiń gýbernatorlaryna, tipti hanymǵa, kanslerge de bas ımeıtini habarlanǵan. Birneshe ret ózderine kelip jolyǵýyn 1743 jyldan beri surasa da barmaǵanyn, onyń ústine olardyń aldyna óziniń ta­laptaryn tabandy túrde qoıyp, onyń oryndalýyn mindettegenine kóz jet­kizemiz. Hattyń 74-betinde bylaı depti: «...Siz bıylǵy jylǵy 15 naýryz­daǵy habarlamańyzda taǵy da usynys jazypsyz. Onda Abylaı sultandy jaq­syraq ózimizge tartý maqsatymen erkeletýdi jáne Orynborda kóbirek mara­pattaýdy talap etipsiz. Mundaı jalaqy úshin ol odan ári berilip qyzmet etýge mindetti. Ony joǵaltpas úshin, bizdiń jaǵymyzdy qoldaýy úshin, tipti bolmasa ashyq qarsy shyqpasa da búgingi qy­taılyqtardyń tyrysyp otyrǵanyna berilip ketpeı, óz jaǵymyzǵa shyǵarý kerek. Bizdiń jaqtan da ony erkeletýimiz qajet. Onymen jeke hat jazysyp turyńyzdar. Ol óte paıdaly. Abylaı sultanǵa ımperator – aq patsha hanym­nyń atynan bıylǵy 1759 jyldyń basynan bastap jalaqy tóleýi durys. Orynbordyń shet el shyǵyny esebinen qyrǵyz-qaısaqtardyń Kishi Ordasynyń Nuraly hanynyń jalaqysyn azaıtyp, árqaısysyna 600 rýblden jalaqy berilsin. Olarda renish bolmaý úshin jy­lyna 300 rýblden taǵaıyndaý kerek. Onyń ústine 100 rýbl basqa qyrǵyz­darǵa berilmeı, Abylaı sultannyń ózi­niń paıdalanýyna beriledi. О́ıtkeni, bizge belgili, ol óziniń 200 rýblimen qyr­ǵyz-qaısaqtyń salty boıynsha jergilikti starshyndarymen bólisedi. Ekinshi, Abylaı sultannyń basqa usynys­taryn alsaq, ol Reseıdiń shekaralyq komandırlerine ókpeli, sondaı-aq bash­qurt­tarǵa jáne belgili Noıan Sherendege. Ol qyrǵyz-qaısaqtardyń jaýy kóp, jyl­qylaryn alyp ketken. Sondaı-aq qa­sıetti shoqynýǵa barǵandar týraly aıtypty, olardyń basym kópshiligi óz erikterimen shoqynýǵa barǵan joq. ...Abylaı sultan qoıǵan máselelerdi sheshý jáne Noıan Sherenniń ustap otyr­ǵan adamdaryn, jylqylaryn da qaı­taryp berý múmkindigine senemin. Aby­laı janjal shyǵarady. Onyń aryzy boıynsha Sibir komandırlerin tynysh­tandyrý kerek. Úshinshi, Abylaı sultan qoıǵan má­selelerin sheshý úshin qabyldanǵan jar­lyqty naqty oryndaıyq. Abylaı sul­tan keıbir jaǵdaıǵa senbeýi múmkin. Onyń talaptary tolyǵymen oryn­dal­ǵan joq». Mine, kórip otyrsyzdar Sankt-Pe­ter­býrgten kansler Voronsov Abylaıdyń talap­taryn oryndaý qajettigine qatty kóńil bólgen. Bul Abylaı sultannyń bedeli joǵary ekenin, ózin Reseıge baǵynysh­tymyn dep moıyndamaıtynyn dálel­deıdi. Osy hattyń jalǵasynda jáne bylaı depti: «...Abylaı búkil Orta Ordada eń bas­ty qojasy bolyp esepteledi, onyń ústine ol basqalardan góri áldeqaıda zerek (tú­sin­gish), ári ıkem­di (epti), ony naǵyz han jasaý kerek. Jer­gilik­ti ha­lyq Orta Or­da­nyń Ábil­mám­bet han­nyń my­sa­lyn­daı jar­­lyq­syz han saı­la­ma­syn. Oǵan qar­sy turý óte qıyn. О́ıt­keni, isine qarap ár jerde búginde Abylaıdy han dep ataıdy». О́zderińiz baıqap otyrǵandaı, Aby­laıdy halyq ádeıilep saılamasa da ony «han» dep esepteıtini quzyret­tilerge de jetken. Abylaı hannyń ǵajap dıplomat ekendigi qalmaqtyń hany Qaldan Seren ólgennen keıin erekshe belgili boldy. Jońǵarlardyń hany Qaldan Seren ólgen soń onyń balalary taqqa tala­syp, birin-biri óltirdi. Eń sońynda kúń­nen týǵan uly Lama Dorchjı qýlyq-sumdyq jolmen taqty basyp aldy. Onyń Davası, Amýrsana atty inileri Aby­laı hannyń ordasyna qashyp keldi. Osy kezde Ábilmámbet han, ataqty Malaısary bıler Abylaıǵa qysym jasap, ol ekeýi Lama Dorchjıge qaıtaryp be­rýdi talap etti. Bul Abylaı hannyń el basqaryp júrgendegi óte aýyr kezeńi edi. Aýyr synnan shyǵý kezindegi Aby­laı­dyń tabandylyǵyn, tapqyrlyǵyn, jigerliligin kórsetetin derekterdi Sankt-Peterbýrgtiń ortalyq kitapha­na­synan alǵan V.­V.Velıamı­nov-Zer­nov­tyń: «Tarıhı habarlama. Qyrǵyz-qaı­saqtar týraly jáne Ábilqaıyr han ólgennen keıingi Reseıdiń Orta Azııamen qarym-qatynasy» atty kitabynda jaqsy kórsetilgen. Onda bylaı degen: «Lama Dorchjı 1750 jyly mamyr aıynda ókimetti óz qolyna basyp aldy. Bir inisin soqyr qylyp, jer aýdardy. Bademırdiń bes ulyn tunshyqtyryp, óltirdi. Odan basqa da kóptegen týys­taryn sol ádispen qurtty. Urys-keris jáne kelispeýshilikter tez arada onyń sózsiz qurıtyn­dy­ǵynyń belgisi edi. Memleket úshke bólindi. Bir bóligi Lama Dorchjıge qal­dy. Ekinshisi Qytaıǵa kóshti, úshinshisi Sibirge, Ertis ózenine qaraı yǵysty. Endi eldiń ıesi jaýyzdyqtyń jańa túrin qoldanýǵa kóshti. Davası eń ja­qyn taqqa talasatyn izbasar bolǵan­dyqtan, ony baqtalas dep eseptep tun­shyqtyryp ól­tir­mekshi boldy. Oǵan mazasyzdan­ǵan Da­vası óziniń jıenderimen, Amýrsana men Sibir shekarasyna ketýdi oı­lady da Orta Ordanyń qyrǵyz­daryna qashyp bardy. Davası eki ada­myn Aby­­laı sul­tanǵa jiberdi. Odan ruqsat talap etti. Osy jerde qalaıyn ba, joq basqa jaqqa baraıyn ba?» – dedi.Osy eki arada aılaker Abylaı saq­tyq sharasyn qoldanyp úlgergen bo­latyn». Mine, Abylaı osy­laı bolmasa, Abylaı bola ma? 1757 jyly Abylaı 10 myń sarbazben Qashqarııa jerinde (1,0 mln.qal­maqtardy qytaılyqtar qyrǵannan keıin) qalǵan torǵaýyttardy qyrdy (bas­qarǵan batyrlar: Arǵyn – Atyǵaı – Kú­leke batyr – 2000 sarbazben; Kereı Mer­gen batyr – 2000 sarbazben, Kókjal Baraq batyr (Naıman) – 2000 sarbazben; Abylaı sultan – 2000 sarbazben; Qara­kereı Qabanbaı batyr – 2000 sarbazben), qalǵan qal­­­maqtardyń birde-birin qal­­­­dyrmaı tut­qyn­dap, qazaq jerine qul­­dyq­qa taratty. 1760-1764 jyl­dar ara­ly­ǵynda Qa­­ban­baı ba­tyr­dy Aby­laı sul­tan Zengor jerine bas qol­basshy etip taǵaıyndady. Qabanbaı ba­tyr Qara­ke­reı naımandardy, Tó­leń­git Ra­ıym­bek batyr (Alban Raıym­bek­pen shatas­tyr­maıyq) Ýaq, Kereılerdi Zengor jerine kóshirdi. Bul tek qana Abylaı sultan­nyń talabymen iske asty (qor 1, tizbe 1, is 88, 1760 jyl, Omby muraǵaty). 1760 jyly 20 mamyrda knıaz porýchık Ivan Orakov general-maıor jáne Sibirdiń shekaralyq áskerı bas komandıri Ivan Iovemarnǵa jazǵan hatynda bylaı depti: «19 aqpan kúni Abylaı sultannyń tóleńgit qyrǵyzy Raıymbek bylaı dedi: «О́tken kúzde Abylaı sultan óz atynan meni Ordanyń Qarakereı Naıman rýyna jiberdi. Olar Zvenıgorsk qamalynyń janynda Qarata atty jaılaýdaǵy kósh­termen birge júr». Keıin qaıtar kezde sol rýdyń bas starshyny Qabanbaı Abylaı sultannyń atynan Raıymbekke buıryq beredi. Ol Raıymbekke óziniń ulystaryn túgelimen aldaǵy jazda Zengor handyǵynyń jerine kóshýin, ondaǵy Zengor hany Qaldan Seren Ýrǵanyń turǵan jerine baryp turýyn buıyrdy». Abylaı hannyń batyl ári ǵajap qımylynan keıin Orsk baǵytynyń qol­bas­shysy, polkovnık Rodesten general-maıor Fonveınmarnǵa 1760 jyly 22 qyrkúıekte (№315) mynadaı baıanat kelipti: «...20 shildedegi hatty Abylaıǵa oqyp bergen. Onda Zengordan Tarba­ǵa­taıǵa de­ıingi jerler Baraby tatar­larynyń jeri, Ýranhaevtardyń qonysy degen. Aby­­laı: «Eshqandaı Baraby tatarlaryn estigen emespin, bilmeımin. Jer bizdiki», – dep jaýap beredi. Jer daýyn sheshý úshin Abylaı ózi shildede baryp qaı­tamyn, sodan keıin jaýabyn gene­ral-maıorǵa jazamyn deıdi. Porýchık Gýlıaev Abylaımen kezdeskeni týraly joǵarydaǵy hatyn bylaı jalǵapty: ... «Abylaı meni 22-si kúni jibermekshi boldy. Men jerdiń alystyǵyna baı­lanys­ty ótirik aýyrǵan bolyp, barmaı qaldym. Qytaıdyń elshisi kele jat­qanyn da estidim. Abylaı: «Olarmen taıaý arada kezdese almaımyn. Ýaqytym joq», – depti. Az ýaqyt ótken soń, 23-i kúni Qytaı elshisi Abylaıdyń orda­syna 30 adammen keldi. Olar Abylaıǵa kisi jiberip, búgin kezdesýdi talap etedi. Abylaıdan seskenip, basqa qyrǵyzdar da (qazaq – B.N.) kezdeskileri kelmepti. Qytaı­lyqtar qyrǵyzdardyń aýdarma­shy­syna rıza bolmaı, hatty bermeı, tek aýyzsha ǵana óz talabyn aıtady. Aby­laı men Jolbarys sultan parsy tili aralasqan qalmaq tilinde jazylǵan hatty túsinbeıdi. «Qyrǵyzdar ýranhaı jáne torǵaýyttardyń jerlerin basyp alǵan. Olardyń tutqyndaǵy adamdary men maldaryn qaıtaryp berýge ýáde berińder», – depti qytaı­lyqtar ha­tynda. Eger qaıtarma­sańdar, ásker jiberemin dep qorqytypty. Olar Aby­laıdy syılaǵandyqtan ǵana jibergen joqpyz dedi. Mine, osyndaı júzdegen hattar mura­ǵattarda jatyr. Bul sol zamannyń dıplomatııasy. 1738-1781 jyldar ara­synda Qyzyljar, Kókshetaý, Kereký, Zaısan, Semeı, О́skemen, taǵy basqa da soltústik, shyǵys shekaralaryn qorǵap, elimizdiń búgingi kúnge jetýin qam­tamasyz etip, ońtústikte Tóle bı, Shapyrashty Naýryzbaıdyń sarbaz­dary­men qarym-qatynasta bolyp, olar­ǵa da qorǵan bola bilgendigin dálel­deıtin hattar bar. Abylaı bastap barǵan joryqtar týraly da qujattar jetkilikti. Ábil­qaıyr tiri turǵan kezinde Abylaımen qarym-qatynas jasaǵan. Ábilqaıyrdy óltirgende onyń balalaryn aman alyp qalǵan Aby­laı sultan. Ol týraly Ábilqaıyr­dyń zaıyby Bopaı ha­nym­­nyń kanslerge, ge­ne­ral-gý­ber­na­torǵa jaz­ǵan hat­ta­ryn­da: «Aby­­­­­laı sul­­tanǵa kóp rahmet. Ba­la­la­rym­­dy ajal­­dan qut­qardy», depti. Abylaı han aıtqan­da­ryna kónbegen soń Si­birdiń gý­ber­natory Saı­mo­novtyń Syrtqy ister memlekettik kol­legııa­syna 1763 jyly 5 aqpanda, son­daı-aq 1764 jyly general-maıor Fon­fraýen­dorftyń jazǵan hat­tarynda Aby­laı sultannyń aby­roıyn tógip, jamandap kanslerge jazypty. Onda: «Abylaı sultan birde-bir rýdy bas­qarmaǵan, ha­lyq­tyń arasynda aby­roıy joq», dep, ekinshisi «qytaı­larǵa jal­taqtyq ja­sady» depti. Osy hat­tardy oqyǵan biren-saran «tarıh­shy-ja­zý­shyla­ry­myz» Abylaı han týraly alyp­qashpa áńgime aıtyp júr... Abylaı hannyń Reseıge táýeldi bolmaı, olarmen teń dárejedegi odaqtas memlekettiń hanymyn degenin dálel­deıtin taǵy da general-porýchık Ivan Dekolongke, odan keıin general-porýchık jáne gýbernator Ivan Rennedorfke jazǵan (1772 jyly 19 qyrkúıekte) hatyn mysalǵa keltireıik: «...General myrza, sizge aıtarym, bizdiń Orda sizdiń Reseıdeı emes, óte shashyrańqy jatyr. Urylardy, buzyq­tardy tabý, ustaý tez arada qoldan kelmeıdi. Jerimiz óte úlken. Sol sebepti kimniń qaıda kóship júrgenin bilý múmkin emes. Qytaıdyń Bogdo hanyna men óz talabymdy aıtyp bylaı dedim: «Qan­daı kúshi bar memleket bolsa da eger bizge qarsy shyqsa nemese dórekilik bildirse, onda biz olarǵa qarsy tura alamyz». Eger de Qytaıdan kómek suraı qalsaq, ol eshýaqytta kómek berýge daıyn emestigin bildirdi. Osyǵan baılanysty, eger de bizge bireýler kóz alartyp, soǵys ashý qaýpi bola qalsa, onda siz bizge áskerı kómek be­rýge daıynsyz ba? Osy týraly ımpe­ratorǵa jetkizip, maǵan jaýabyn habar­lasańyz. General myrza, sizden maǵan 1000 nemese 500, bolmasa 300 áskerı adam­dardy ýaqytsha berýińizdi suraımyn. Ol bizdiń ishimizdegi urylardy aýyz­dyqtap, tyıý úshin kerek. Urylardy ustap, jazalasaq, onda olar sizderge de, bizderge de jaman­shylyq jasaı almaýy tıis. Eki generalıtet kelisimge kelýimiz kerek (Baı­qadyńyz ba? Eki memlekettiń generalıteti degen maǵynada – B.N.). Men sizdiń áskerdi alysqa apar­maımyn. Bes kún urylarmen birge bolady. Ol jerge men ózim baramyn nemese balalarymnyń bireýin jiberemin. Sodan keıin olardy qarý-jara­q­tarymen, kıimderimen óz elderine aparyp salamyz. Bul máseleni ımpe­ratorǵa jetkizbeı-aq ózimiz sheshe ala­myz ǵoı (О́z kúshimizben oryndaý múm­kin bolmady. Qaıda barsa da qazaq «qaryn bóle» bolyp shyǵady degendi ańǵartqan sııaqty – B.N.). Ásker berse­ńizder de, bermeseńizder de maǵan habar berińizder. Sońynda sizge kóp jyl densaýshylyq tileýshi – Abylaı han. Senimdi bolý úshin óz mórimmen rastaımyn». Elde tártip ornatpasa, starshyn­dardyń ózara beıbit ómir súrýleri múmkin emestigin Abylaı han túsindi. Abylaı hanǵa Reseıdiń kansleri, Orynbor jáne Sibir gýbernatorlary senimsizdik bildirip, únemi onyń orda­syna jansyzdaryn jiberip, baqy­lap otyrǵan. Onyń dáleli retinde 1760 jyly qańtar aıynyń 20-sy kúni Omby­dan Bregadır Fonfraýendorftan polkovnık Lestokqa jiberilgen hatpen tanyssaq, kóp qupııaǵa qanyq bolarymyz anyq. «Qupııa hat. Qyrǵyz-qaısaqtyń jerinde myna jaǵdaılardy barlap bilý qajet: 1. Olardyń jasyryn áskerleri qaı jerlerde ornalasqan, qandaı mekende, sany qansha, Reseı jerinen qashyq­tyǵy qansha? 2. Onyń turaqty áskeri bar ma? Qansha, qaı jerde? Onyń bas star­shyn­dary kim? 3. Abylaı sultannyń negizgi maq­saty ne? Negizgi basshylary kim? Meniń jibergen hatyma jaýap bol­mady. Ol hat kimniń qolyna berilgen? 4. Reseıge shabýyl jasaıtyn áskerleri bar ma? Shabýyl jasaý oı­lary bar ma? Eger bolsa, ne úshin? 5. Qytaıdy jaqtaıtyn qyrǵyz-qaısaqtar nemese basqa halyqtar bar ma? Qansha? 6. Qyrǵyzdardyń basqadaı bóten oılary bar ma? Kórshi eldermen qa­rym-qatynastary bar ma? Soǵys qaý­pi týyp turǵan jerleri joq pa? 7. Buqara, Qashǵar, Járkent, Tashkent, Túrkistan, taǵy basqa da jerlermen urys-keristeri bar ma? Olar ózara tatý bolsa, tez arada olarmen ymy­ralasýǵa nıetteri bar ma? 8. Jazda Abylaı sultan syrt jaq­qa, Kókshetaý jaǵyna kóship barmaq­shy. Ol qaıda barady, ári qaraı basqa jerge barmaı ma? 9. Batyrlardy syrtynan baqylaý kerek. 10. Qabylan sultan Orynbordan jiberilgen aýdarmashy Gýlıaevty qysym­ǵa alypty. Reseı týraly oıyn bilý ke­rek. Olar­dyń qýlyqta­ryn eshkim baı­qa­mady ma? Aby­­laı sul­tan, Kúl­­­sa­ry batyr, taǵy bas­­qa­­lar­dy ba­qy­laýdy óte qu­pııa túrde júr­­­gizý kerek». Mine, jo­ǵary­da­ǵy tap­syr­many oqyǵan adam Abylaı hannyń reseı­likterdiń aı­daýymen júrgen adam emestigine kózi jetedi. Abylaı hannyń bılik júrgizý júgi asa aýyr bolǵanyn baıqaıdy. Abylaıdaı dana patsha ár elde bolǵan joq. Kishigirim jaýlardy esepke almaǵanda úsh alyppen (Reseı, Jońǵar, Qytaı) ortaq til tabysý ol zamanda eren sabyrlylyq, bilimdilik, qaırat­tylyq, jigerlilik, parasat­ty­lyq, tereń oıshyldyqty tileıdi. Bir sózben aıt­qanda, aqyldy dıplomat bolý kerek. Abylaıdyń Reseımen karym-qa­tynasynyń san qyryn bir maqalada tolyq ashyp berý múmkin emes. Sol eldiń muraǵattarynda jatqan baǵa jetpes qazynalar negizinde qurasty­rylǵan meniń 2 tomdyq «Abylaı han» atty kitabymnan, bıyl Alla buıyrtsa, baspadan shyǵatyn 3-shi tomynan Aby­laı hannyń, onyń serikteriniń júz­degen hattarymen qalyń jurt tany­sady degen úmittemin. Bolatbek NÁSENOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.