Astana. Vashıngton. Brıýssel: Baıandy baılanys

Potomak ózeniniń jaǵasynda keńi­nen kósilgen Amerıka astanasyndaǵy elimizdiń Memlekettik hatshysy – Syrt­­­qy ister mınıstri Qanat Saý­da­baevtyń úsh kúndik saparynyń sońǵy kúni de keleli kezdesýlermen órnek­tel­gen qaýyrt jumystarǵa toly boldy. Q.­Saý­dabaev ótkizgen bul ekijaqty kezdesýler mán­diligi men mańyzy tur­ǵysynan da tereńdigimen erekshelendi. Saparynyń úshinshi kúni Qanat Bek­myrzauly AQSh prezıdentiniń arnaýly kómekshisi, Aq úıdiń lań­kes­tik jáne jappaı qyryp-joıatyn qarý­lardy shekteý, qarý-jaraqqa baqylaý jasaý máseleleri jónindegi úıles­ti­rýshisi G.Seımýrmen ótkizgen ekijaq­ty kezdesýi barysynda eki memlekettiń álemdegi ıadrolyq qarý qaýpin tómen­detý aıasyndaǵy áriptestik baılanys­ta­rynyń ártúrli qyrlary tilge tıek etildi. Turaqtylyq pen tynyshtyq­tyń uıyǵan uıasyndaı beıbitshilik-súıgish Qazaqstan úshin bul asa mańyz­dy da kókeıkesti máseleniń biregeıi ekeni belgili. Osy oraıda taraptar Qazaqstan Respýblıkasy men basqa Ortalyq Azııa memleketteriniń óńirdi ıadrolyq qarýdan azat aımaqqa aınal­dyrý jónindegi tájirıbesin jan-jaq­ty talqylady. Bul búgingi kúnge deıin qurylǵan ıadrolyq qarýdan ada bes aımaqtyń biri – ıadrolyq memlekettermen shekaralas jáne soltústik jarty sharda qurylǵan jalǵyz da biregeı aımaq bolyp otyrǵany belgili. Lańkestik, jappaı qyryp-joıatyn qarýlardy shekteý jáne jalpy qarý-jaraqqa baqylaý jasaý máseleleri jónindegi mańyzdy salalardy úıles­ti­retin AQSh prezıdentiniń kómek­shisimen bolǵan ekijaqty kezdesýde burynǵy Semeı polıgony aımaǵyn za­lalsyzdandyrý sharalary sheńberin­degi amerıkalyq kómek kórsetý is-sharalary da tilge tıek etildi. Bul kezdesýde Qazaqstan Prezıdenti N.­Na­zar­baevtyń tarıhta buryn-sońdy bo­lyp kórmegen tuńǵysh Jarlyǵymen Semeı polıgonynyń jabylǵanyna bıyl 20 jyl tolyp otyrǵandyǵy atap kórsetildi. Amerıkalyq áriptes Qa­zaq­stan Prezıdentiniń bul batyl da balamasyz qadamynyń adamzat bola­sha­ǵy úshin mańyzdylyǵyn, planeta­myzdy jappaı qyryp-joıý qarýla­ry­nan tazartý maqsatyndaǵy teńdessiz bastama ekendigin erekshe qanaǵat­tanǵandyq sezimmen jetkizdi. О́z kezeginde Qanat Saýdabaev osy bir aıtýly dataǵa baılanysty elimizde birqatar mańyzdy sharalar belgilenip otyrǵan­dyǵyn habarlady. Bul aýqymdy sha­ralarǵa amerıkalyq sarapshylar da keńinen qatysatyn bolady. Ekijaqty kezdesý barysynda taraptar Aqtaý qalasyndaǵy BN-350 reak­torynyń paıdalanýdan shyǵary­lýy oıdaǵydaı is júzine asyryl­ǵandy­ǵynyń mańyzdylyǵyn atap kór­setti. Uzaq jyldar boıy reaktorǵa paı­dalanylǵan ıadrolyq otyn AQSh-tyń qatysýymen oıdaǵydaı syrtqa shyǵarylyp, zalalsyzdandyryldy. Sodan keıin Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Memlekettik hatshysy – Syrt­qy ister mınıstri Q.Saýdabaev AQSh prezıdentiniń ulttyq qaýipsizdik jónindegi arnaýly kómekshisi, AQSh ulttyq qaýipsizdik qyzmetiniń Reseı já­ne Eýrazııa isteri jónindegi aǵa dırek­tory M.Makfolmen kezdesip, keshegi ke­ńestik keńistik aýmaǵynda qurylǵan já­ne olarǵa jaqyn ornalasqan memleketterdegi búgingi saıası jáne áleýmettik-eko­nomıkalyq ahýal, osy óńirlerde qa­ýip­sizdik jáne turaqtylyqty qamta­ma­syz etýge baılanysty eki memleket ara­syndaǵy ekijaqty jáne kóp pishindi yn­tymaqtastyq baılanystar sóz boldy. So­ny­men birge,  taraptar búgingi tańda osy aımaqta oryn alyp otyrǵan pro­blemalarǵa, onyń ishinde Aýǵanstan máselesine jan-jaqty toqtaldy. Aý­ǵans­tan Islam Respýblıkasyndaǵy qa­ýip­siz­dikti qamtamasyz etýge járdem­desý maqsatyndaǵy halyqaralyq kúsh­tiń Ortalyq Azııa memleketterine qaýip tóndiretin lańkestik qaýipti tómende­týge de eleýli yqpal etkendigi aıtyldy. Bul operasııa bastalǵanǵa deıin halyq­ara­lyq lańkestik uıymdardyń bólimshe­leri keıbir ortalyqazııalyq memleket­ter­diń astanasyna deıin taqap, memle­ket­teriniń turaqtylyǵyna qaýip tóndir­di. Búginde bul lańkestik qımyldardyń qaýpi seıildi. Sonymen qatar, qazir aý­ǵan problemalaryn sheshý maqsatynda áskerı emes tásilderdi qoldanýǵa ba­sym­dyq berilýde. Atap aıtqanda, bıyl­ǵy jyly Qazaqstannyń bastamasy jáne belsendi atsalysýymen halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń Aýǵanstan Islam Res­pýblı­kasyn áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵynan ońaltý máselesi belsendi túr­de qolǵa alynyp otyr. Osy rette M. Makfol  EQYU-ǵa Qazaqstannyń ná­tı­je­li de tıimdi tóraǵalyq etkendigin atap kórsetti. Qanat Saýdabaev sondaı-aq AQSh Kongre­sinde birqatar mańyzdy kezdesýler ótkizdi. Atap aıtqanda, Helsınkı komıssııasynyń tóraǵasy, senator B.Kardın, kongressmender  komıssııa­sy­nyń teń tóraǵasy E.Hastıngs, senator Dj.Lıberman, Kongrestiń О́kilder pala­tasynyń úkimettik reforma jáne qada­ǵalaý jónindegi komıtetiniń tóraǵasy D.Aıss jáne onyń áriptesi E.Faleomavaegamen kezdesýler ótkizdi. Bul kezdesýler barysynda Ortalyq Azııadaǵy damý jáne turaqtylyq máseleleri jáne Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy eki­jaqty baılanystardyń damý bolasha­ǵy áńgime ózegine aınaldy. Vashıngtondaǵy qar tosqaýylynan tosylǵan ushaǵymyz 10 saǵat úzilisten keıin ǵana Brıýssel qalasyna bet aldy. Belgııa astanasy Brıýsselde Qanat Saýdabaev Eýropalyq komıssııa tór­aǵa­sy­nyń orynbasary, Eýroodaqtyń syrt­qy saıasat jónindegi joǵarǵy  ókili Ketrın Eshtonmen ekijaqty kezdesý ót­kiz­di. Kezdesý barysynda taraptar sońǵy jyldary Qazaqstan Respýblı­kasy men Eýropalyq Odaq arasynda qa­lyp­tasqan nátıjeli  de aýqymdy ekijaqty baılanystarǵa joǵary baǵa berdi. Pikir alysý 2010 jylǵy áriptestik baılanystar qory­tyndy­syn saralaýdan bastalyp, Qazaq­stan jáne Eýropalyq Odaq arasyndaǵy árip­testik baılanystyń keń kólemdi bolashaǵyna oıysty. Ketrın Eshton Qazaqstan Respýblıkasynyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵyn asa joǵary baǵalap, Astana Sammıtiniń qorytyndylaryna erekshe qanaǵattanǵandyq sezimin jetkizdi. Sonymen birge, taraptar ekono­mı­ka salasyndaǵy ekijaqty baılanys­tar­dyń jańa sapalyq deńgeıge kóterilgenin jetkizdi. Atap aıtqanda, Qazaqstan syrtqy saıasat vedomstvo­synyń basshysy eli­mizdiń Eýroodaq elderimen taýar aına­ly­my Ortalyq Azııanyń tórt memleketin jáne Ázir­baı­jan, Grýzııa, Armenııany qosa al­ǵan­daǵydan asyp ketkendigin atap kórsetti. Taraptar bolashaqtaǵy baı­lanys­tar sheńberindegi kelisimder má­selesin jan-jaqty talqylady. Sebebi, áriptestik týraly burynǵy ja­salǵan kelisimderdiń merzimi bitti. Son­dyqtan jedel merzimde jańa tolyq­qandy kelisimder jasasý máse­lesi kún tártibine qo­ıylyp otyr. Bul rette taraptardyń qazaq­standyq áýe kompanııalaryn Eýro­odaqtyń «qara tiziminen» shyǵarý máselesi erekshe sóz boldy. О́tken jyly ózara tú­sinistik kelisimder barysynda Qazaq­stannyń 9 áýe kompanııasy bul «qara tizimnen» shyǵarylǵan bolatyn. Endi osy kezdesý barysynda taraptardyń tıisti ve­domstvolary qalǵan otandyq áýe kom­panııalaryn osy tizimnen shyǵarý maq­sa­tynda shuǵyl jumystar júrgize­tin­digi kelisildi. Ekijaqty kezdesýdegi áńgime óze­gine aınalǵan taǵy bir mańyzdy máse­le – aımaqtyq qaýipsizdik jáne Qazaq­stan bastamasymen ómirge kelgen Aý­ǵans­tan memleketin áleýmettik-ekono­mıkalyq ońaltý jaǵdaıy boldy. Qyr­ǵyz Respýblıkasynda oryn alǵan belgili oqıǵalarǵa baılanysty  Eýro­palyq komıssııa tóraǵasynyń oryn­basary, Eýroodaqtyń syrtqy saıasat jó­nindegi joǵary ókili Qazaqstan ta­ra­pynan jasalynǵan tıimdi sharalar­ǵa joǵary baǵa berdi. О́z kezeginde Qanat Saýdabaev Qyrǵyz Respýblı­ka­synyń ekonomıkalyq jaǵdaıyn qal­pyna keltirý maqsatynda Qazaq­stan tarapynan áli de aýqymdy kómekter jasalatyndyǵyn jetkizdi. Jeke kóz­qarastaryn naqtylaı otyryp, taraptar Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna qatysty problemany retteý salasyn­daǵy óz ustanymdaryn belgiledi. K.Eshtonmen bolǵan kezdesý bary­synda EQYU sheńberindegi ynty­maq­tastyq jónindegi mańyzdy másele de nazardan tys qalmady. Uıymnyń bu­rynǵy tóraǵasy retinde Qazaqstan EQYU úshtigindegi qyzmetin jalǵas­ty­rady. Osyǵan oraı Q.Saýdabaev res­mı Astananyń qalyptasqan ózara tyǵyz áriptestikti jalǵastyrýǵa da­ıyn ekendigin jetkizdi. Taraptar Qa­zaqstan Respýblıkasy men Eýropalyq Odaq arasyndaǵy qalyptasqan osy jo­ǵary nátıjeli áriptestik baı­la­nys­tardyń aldaǵy ýaqytta da barynsha da­mıtyndyǵyna tolyq senim bildirdi. Jylqybaı JAǴYPARULY.