Aıǵaıqum

Ánshi taý... Shaǵyl tóbeniń beımálim úni. Qalqan taýynyń qoınaýyndaǵy qum tóbe án salady, senesiz be, birde gúrildep, birde aıqaılap, birde ádemi áýenniń qaıyrymyn qaıtala-ǵandaı... Ánshi taý... Aıǵaıqum jumbaq syryn ishke búge túsedi, qyzyq-aı, shaǵyl tóbe án salyp jatyr... Qara jelden butaqtary diril qaqqan tórt túp sekseýildiń janyna jetkende sál kidirdim. Qaraýyta túnergendeı óńirdiń kespiri erte kóktemde suryqsyz boıaýǵa enetinin dáleldeıtindeı, áıtpese, óńmenińnen ótetin qara sýyqtan ábigerge túsken jolaýshy aınalaǵa qarap qara kúz dep te oılaýy múmkin-aý. Aıǵaıqum... Talaıdy óziniń jumbaq syrymen yntyqtyrǵan shaǵyl tóbe, ánsheıinde ýildep, beımálim áýenimen tamsandyra, keıde ón boıyńdy úreıimen titirkendirer qum tóbe únsiz, únsiz, únsiz, sol jyltyldaǵan san túıirshik alaqanymnan sýsyp tógiledi. Aıǵaıqumnyń momaqan minezine de tańyrqaı qaraıdy ekensiz. Qum, qyp-qyzyl qum sýsıdy, sol sýsyp jatyp áldebir muńǵa berilgendeı syńsyp án salady; Qum, qyp-qyzyl qum sýsıdy, sol sýsyp jatyp, áldenege qosyla jarysqandaı gúrildeı aınalany jańǵyryqtyra túsedi; Qum, qyp-qyzyl qum sýsıdy, sol sýsyp jatyp, áldekimge qyrys qabaq tanytqandaı aıqaılap daýys kóteredi... Endi sol syńsyǵan ándi, sol jańǵyryq bolyp maza ketirer gúrildi, sol júrek dúr­sildeter beımálim daýysty saǵynǵandaı elegizı izdep Aıǵaıqumnyń basynda japadan jalǵyz otyrmyn. Aıǵaıqum... Shaǵyl tóbeniń basyna ıreleńdeı kóterilgen oıdym-oıdym izderim saırap jatyr. Ánsheıinde kósep qana bir ýys qum alsań boldy degbiri qasha ýildep alasapyran kúıge túsetin ánshi taý mańǵaz keıipte, túksıgen qalyń bulttyń astynda aǵarańdaǵan qalypta, jeltoqsannyń ortasynda qońyrqaı tartqan óńirge oqshaýlana óń berip, ózgeshelene túskendeı. Ádemi sýretti symbatymen qos úıme qum tóbe aınaladaǵynyń bárin ózine yntyqtyra túskendeı. Alabóten minezine tańyrqaǵanda ne, qos qoldap kóseı aldym da taǵy sýyrdym, nam tartqan shaǵyl jylt-jylt etip marǵaý sýsıdy. Tosyn minez tanytar degen úmit alystaı berdi. Alaqanymdy qaqtym da ornymnan turyp, ilgeri adymdap tóbe basyna qaraı órleı berdim. – Myńbulaqqa ma, ázildiń de jóni bar, –  dedi qaǵilez kelgen aq quba óńdi jigit amandasyp jatyp, kókshil kózderin qadaı bárimizge bajaılaı qarap aldy, – keshe túnde keldim sol jaqtan, onyń ústine Qalqannyń jeli de qutyrynyp tur ... Aleksandrdyń sarǵysh shashyn taraǵysh­taǵan jelge qarsy júzimizdi bere turǵan biz shańdy borannyń yńǵaılanyp kele jatqan keıpin kórip, abyrjyǵanymyz anyq. Shofer jigit sony bilip aıtqandaı, kózine túsken shashyn keıin qaıyra qolymen bastyrtyp únsiz qaldy. – Júrińiz, – dedi álden ýaqytta baryp, – júrińiz, osyndaı kezderge men tap kelemin, sosyn, ótinish aıtqan kisiniń sózin dalaǵa tas­taı almaımyn. Mana ázirde qabaq shytqandaı bolǵan shofer jigit uzaq únsizdikti ózi buzdy. Joq, áńgimeshil eken. Aýyldyń jaı-kúıin tanys­tyryp jatyr. Sharýashylyqtyń «1 mamyr» bólimshesinen Myńbulaqqa qaraı burylǵanda jel qarsy aldymyzdan ysqyryna údeı túsken edi. Jeldiń yzyńy kúsheıgen tusta áńgime de úzildi. Jańbyr men jel aıǵyzdaǵan qara jolda mashına selkildegen qalpy teńselip alǵa qaraı yshqynady. – Búgin kún batqansha Aıǵaıqumǵa ilige almaımyz, – dedi Aleksandr joldan kóz almaǵan kúıi, – qoryqshynyń úıine túndeletip jetsek te jarady, jol tilimdenip ketipti, jyldamdyqqa múmkindik bermeıtin de sol. – Byltyr jazda ǵoı Myńbulaq jaqtaǵy kardonda otyrǵan shopan aýylyna bara jatyp, Altynemeldiń bir jotasynda arqalaryna jolqapshyq asynǵan birneshe kisini kezdestirdim, latysh ǵalymdary eken. Qoldarynda karta, jaıaýlap tartyp barady. Jón surasqanda bildim, osy Aıǵaıqumdy izdep taý asyp ketetin shamasy bar. Sosyn, mán-jaıdy aıtyp Aıǵaıqumnyń oń qabatta qalyp qoıǵanyn túsindirip edim, álgi kartalaryna shuqshııa uzaq úńilip, sońynan jymııa bas shulǵyp arqamnan qaqty. Endi, mine, araǵa biraz ýaqyt salyp ózińmen kele jatyrmyn, sonda deımin-aý, Aıǵaıqumnyń ne qasıeti bar. Jer túbinen izdeıtindeı áldebir qupııasy boldy ma, shamasy. Men osy Aıǵaıqum, Aı­ǵaıqum degennen basqa eshteńe estimeppin. Bireýler aıtady, Aıǵaıqum quddy adamǵa uqsap aıqaılaıdy dep, sonda onyń boıyndaǵy nendeı sıqyr eken?! – Ýildegen jelge mashı­nanyń mańdaıyn berip, shoqalaq joldan ábigerge túsip ábden sharshady ma Aleksandr bir ýaqytta osy saýaldy qoıdy. Al men áli kórmegen Aıǵaıqum jaıynda ne deıin. Tek biletinim, sankt-peterbýrgtik ǵalym-geolog B.S.Rýsınovtyń qum tóbeni zertteý barysynda kezdesken oqıǵany kóz aldyma ákeldim. Jer men aýa arasyndaǵy elektr potensıalynyń aıyrmasyn zerttep júrgen ǵalym shaǵyl án salǵanda qandaı ózgeris paıda bolatynyn anyqtaýdy maqsat tutyp osynda keledi. Kele salysymen jumysqa kirisken zertteýshiler bir-eki kún kútedi, áıtse de qum óziniń qupııa minezin bildirmeı, jumbaq kúıinde jal-jal qalpy jata beredi. Ánshi qum degenimen áldeneshe kún boıy ózgerissiz, daýys kóterip ne bolmasa gúrildemeıtinine tańdanyp, bir jaǵy taǵatsyzdana otyryp, aqyry mynaý tóbeniń basyna shyǵyp kóreıik dep shaǵyldy jiti qımylmen betke alady. Eshqandaı ózgeris joq, ún qatpaıdy. Bolmaǵan soń Rýsınov shaǵyl tóbeniń betkeıindegi qumdy qolmen kóseı sýsytyp kóredi. Sýsyta bastaǵany sol, qum tóbede sony kútkendeı eken. Shaǵyldyń betindegi túıirshikter tómen qaraı sýsyp, gúrildeı jónelgende tájirıbe jasaýdy asyǵa kútip júrgen mamandar abdyrap, ne isterin bilmeı sasqalaqtaıdy. Tosyn qubylys olar úshin de úreı ushyrardaı edi. Ańtarylyp qaıda qasharyn bilmegen, jan-jaǵyn bajaılaı almaı, tym-tyraqaı júgire jóneledi. Qum gúrildegen sát tóbe basynda shaǵyldy qolmen sýsytyp jatqan geolog aınalada ne bolǵanyn ańǵarmaı qalady. Dúnıe astan-kesten, aınala alapat gúrilge kómildi. Qulaǵy shyńyldaǵandaı ma degen, tós súıegi men asqazanynyń úshtasqan tusy shymyldaı aýyryp, shydatpaı bara jatady. Osy oqıǵadan keıin laboranttardyń biri «tula boıymnyń ne bolǵanyn bilmeı qaldym», – dep tańdanǵan. Saýal tastaǵanymen jaýabyn kútpegen Aleksandrǵa jol boıy osy áńgimeni baıan­daǵanymda oılanyp qaldy. Aıǵaıqumdy kóz jumyp tabamyn dep kele jatqan jolserigim barankany únsiz qysymdaı ustaǵan kúıi maǵan jańa kórgendeı aýyq-aýyq qarap qoıdy. Qas qaraıyp kele jatyr. Manadan jetkizbeı qoıǵan Qalqan taýy alystan qaraýytty. Al­dy­myzdaǵy jol aǵarańdap qalypty, Alek­sandr jaryqty jaqty. Qalqannyń borany ýildeı soǵady. Oıdym-oıdym jolda terbetilgen mashınanyń ishinde ekeýden ekeý – ózimizben ózimiz boldyq. San tarmaqtalǵan oı jeteleıdi. Qalqannyń borany ýildep tur, jol jetkizer emes. Qulaqqa ánshi taýdyń daýysy yzyńdap jetkendeı. Bálkim, jeldiń yzyńy ma, joq álde mynadaı aıqush-uıqysh jolda teńselip kele jatqan mashınanyń gúrili me – ajyrata almadym. Aıǵaıqum – ánshi taýdyń únindeı bolyp bir áýen qulaq túbinde turdy. Jumyr jerde óz jumbaǵymen qupııalanyp ón boıyna syr búkken, sol syrdy ashýǵa shaqyrǵandaı ún qatqan ánshi taýlar, shaǵyl tóbeler, qumdy qolattar kóp. Árqaısysy jaıly árqalaı áńgime tyńdaýshysyn jalyqtyrmaıdy, aıtylar ańyzdar jelisi de san-saqqa júgirtiledi. Qumtóbege kóterilgendeı aıaǵyńnyń astyn­daǵy shaǵyl sýsyp, ysqyrady, gúrildeıdi... áıteýir túrli dybys shyǵarady. Qabýl mańyn­daǵy dirildek taý Reg-Revannyń qa­sıeti qyzyq, sýsyma qumdarǵa tabanyń tıse boldy, áldekim baraban soqqandaı aınala jańǵyryǵa jóneledi. Aıaq astyndaǵy qum sýsyǵan saıyn Reg-Revan dirildegendeı. Dirildep turǵandaı áserdi jańǵyryq baıyta túsedi. Jergilikti turǵyndardyń dirildek taý dep ataýy da sondyqtan bolar. Al, Chılı jerindegi Koppano ańǵarynda ulyǵandaı dybys shyǵaratyn shoqy El-Bramodor dep atalady. Qyzyl teńiz jaǵalaýyndaǵy Sınaı túbeginde Djebel-Nakýg jotasy bar. Onyń dybys shyǵarý ózgesheligine qaraı jurtshylyq Qońyraýly taý dep ataǵan. Jotaǵa kóterilgende bóltiriktiń qyńsylyndaı bir ún estiledi. Oǵan tóbe basynan qońyraýdyń syldyry qosylady. Sóıtip Djebel-Nakýg – Qońyraýly taý syńǵyrlata qońyraý shalyp turady. Ony arabtar astynda erteden qalǵan kóne ǵıbadathana jasyryn jatyr dep túsindiredi. Jota basynan estilgen beımálim ún sol ǵıbadathananyń adamdar tóbege aıaq basqan sátten terbelip dybys shyǵa­ratyn qońyraýlarynyń jańǵyryǵy eke­nin aıtyp, dáleldeı túsedi. Bul áńgimeden keıin tóbe basyna shyǵyp kór. Atalmysh sha­ǵyl tóbelerdiń qupııa syryn ǵalymdar ázirge tek san alýan joramaldarmen uqtyrǵan bolady. – Myńbulaqqa taıaý jerdegi qoryqshynyń úıine tastaımyn, erteń sol qoryqshy Ánshi taýǵa ózi alyp barar, – degen Aleksandr. Men bas shulǵydym. Áıtkenmen qoryqshy úıinde bolmaı shyqty. Ekinshi ret Ánshi taýǵa jete almaı joldan qaıtamyn ba?! Osy saýal maza bermedi. Aıdalaǵa tastap ketýge Aleksandr taǵy qıma­dy. Mashınany qaıta ot aldyrdy. – Meıli, Aıǵaıqumdy men de senimen birge kóreıin, otyr, kettik... Aıǵaıqum... Aı astynda aǵarańdap jatqan qos tóbe ózderin kúzetkendeı túnere múlgigen Qalqan taýynan túnde de aıryqshalanyp jatatynyn qarańyz. Mashınanyń motoryn óshirgende jeldiń yzyńymen qabattasa áldebir dybys jetti. Taý ishinde áýezdi áýen jańǵyryqty. Keıde ony beımálim gúril kómip ketip otyrdy. Álden ýaqytta Aleksandr áńgime bastaǵan. – Bizdiń aýyldyń shaldary baıaǵyda, baıaǵyda bizdiń bala kezimizde aıtyp,  Aıǵaıqumǵa barýǵa bolmaıdy, onda shaıtan bar dep otyrýshy edi. Shaıtan kimge unaǵan, sol shaıtannyń minezi unamaı, aqyry qudaı osynda aıdap ákelip qummen kómip tastaǵan eken. Ánshi taýdan estiletin daýys shaıtannyń úni kórinedi deıtin. Bala kezimizde aýzymyzdan silekeıimiz aǵa otyryp tyńdaǵan soń áńgimege bas shulǵı otyryp sendik. Senbeske taǵy bolmaıdy, óıtkeni jata qalyp ertegi oqıtyn bizder qııal-ǵajaıyp oqıǵanyń bir tarmaǵy osy Ánshi taýda jatqandaı kórindi. Al, qazirgi balalardy eshteńege sendirý qıyn, ertegi de oqymaıdy, – temekisin qushyrlana sorǵan Aleksandr únsiz qaldy. Ánshi taý qubyladan soqqan jelmen daýysyn san ózgertip bizge syr aıtqandaı. Áýezdenip, qubylyp turyp aldy da, sálden soń gúrildeı jónelgende deneń titirkenip, aınalaǵa sekemdene qaraısyń. Bir ýaqytta jeldiń, Qalqannyń jeliniń yzyńynan basqa eshteńe estilmeıdi. Ańtarylyp turǵanda jeldiń yzyńyn jańǵyryǵa jetkendeı kúmbirlep álgindegi gúril qaıta kómedi. Ánshi taý týraly taǵy bir ańyz oıǵa oralady. Ol ańyzdy jýrnalıst Saharııa Bozymbekov «Jas qazaq jýrnaly» basylymynda jarııalanǵan «Qyz Maqpaldyń ánshi taýy» maqalasynda áserli jetkizedi: – Baıaǵy zamanda osy mańda senderdiń babalaryń, bipaz el bop turdy bilem. Bip kúni shyǵystan qaptaǵan jaý kelip, eldi shaýyp, túgeldeı tutqynǵa alady. Jaý qarsy kelgen adamdy óltirip tastap otyrǵan. Qudaı degendi bilmegen, tilderi túsiniksiz bip jabaıy jaý bolsa kerek, sol zamanda myna Berikqara jaǵyndaǵy jerdiń bip pushpaǵynda bip shal men kempir turypty. Olardyn bip ul, bip qyzy bolady. Ulynyń aty – Mataı, al qyzynyń aty – Maqpal edi. Jaý timickilep júrip, álgi shal men kempirdi ustap alyp ketedi. Ańnan kelgen Mataı áke-sheshesiniń jaý qolynda ekenin bilip, jaýdan bosatyp almaq bolyp soǵysady. Aqyry, Mataıdyń aty jaralanyp jyǵylǵanda, batyrdy jaýlary tor tastap ustaıdy da, tutqyndap, shyǵystaǵy eline alyp ketedi. Al, Maqpaldy jaý izdep kelgende, aqyldy qyz Berikqara taýynyń bip buryshyndaǵy úńgirge tyǵylyp, ustatpaı qoıady. Sóıtip, jaý ózderi kelgen shyǵys jaqqa qaraı ketedi. Jalǵyz qalǵan Maqpal myna búgingi «Maqpal» atty taýdyń ońtústik bókterindegi shılepdiń túbinen kúnde bip bulaqtyń kózin ashyp, Ileden qumanmen kúnine bip quman qum tasyp, Aıaqqalqan taýynyń qasyna ákelip úıedi. Áke-sheshesi jáne baýyrynan aıyrylǵan kúnnen bastap, aı-kúnnen jańylyp qalmas úshin osylaı isteıdi. Sodan bepi bókterdegi bulaqtardy «Myńbulaq» dep, al myna tómendegi Qumtaýdy «Ánshi qum» dep ataıdy. Maqpal túske deıin qumnyń qasynda birde kúlip, birde muńaıyp otyryp án salady. Sondyqtan da, bul Qumtaýdyń qacıeti taltúske deıin ýildep jylap, qumdy shyǵystan batysqa qaraı úrleıdi, al tús aýa batystan shyǵysqa qaraı úrleıdi; tek eshqaıda kóshpeı ornynda turady. Sóıtip, arý Maqpaldyń jylaǵanyn, kúlkisi men ánin keltiredi, – dep qarııa kózden aqqan jasyn cúptipti.Sál dem alyp kóńilin jınaqtaǵan soń, áńgimesin odan ápi jalǵaı tústi: – Eldi aıdap ketken jaý Mataıdy aparyp zyndanǵa salady, onyń kúshi men qaıratyna tań qalysady. – Kúnderdiń bip kúninde Mataıdyń ákesi men sheshesi óledi. Mataı olardy óz qolymen jerleıdi. Batyr jigit budan bylaı kóp sóılemeıtin tomaǵa-tuıyq bolyp alady. Bip kúni Mataıdyń qolyna júırik at túsedi, sol atqa minip bip túnde «el qaıdasyń», dep kashady. Artynan jetken qýǵynshylarmen birneshe ret soǵysyp, qarý-jaraqtaryn, attaryn tartyp alyp, aldyna salyp aıdaǵan kúıi bip kezdegi ózi bekinip soǵysqan Qalqan taýlaryna keledi. Qalqan taýlaryn aralap qarasa, buryn bolmaǵan úlken Qumtóbe paıda bolypty. Ony kórip tańǵalady. Aınala qarap júrip, kózine adam júrgen bolar-bolmas bip soqpaq túsedi. Ne bolsa da, osy Maqpaldyń izi dep oılap, Myńbulaqty aralap, buryn bolmaǵan kóp bulaqtyń paıda bolǵanyna tańǵalady. Mataıdyń oıyna ózderiniń bala kezinde oınaıtyn Berikqaradaǵy úńgiri túcip, soǵan barady. Úńgirge kelse, Maqpal osynda eken, taýyp alady. Júziniń synyq ekeni, shashynyń aǵarǵany kópinedi. Aǵaıyndy baýyrlar kópicip, jylaıdy, ótken ómirlerin esterine alady. Maqpaldyń bulaqtary men úıgen Qum­taýyn kún sanaý úshin jasaǵanyna Mataı da tańǵalady...» XIII ǵasyrdaǵy ıtalııalyq saıahatshy Marko Polo Venesııadan Hanbalyqqa bara jatyp, jol boıy kezdesken ánshi qum jaıly bylaı dep jazady: «Ol jaqta mynadaı da ǵajaıyp bar: shól dalada túnde kele jatyp, ártúrli sebeppen joldastaryńnan qalyp qoıyp, endi qýyp jetýge asyqsań arýaqtardyń kúbirlesken daýysyn estısiń, dostaryń atyńdy atap shaqyryp jatqandaı bolady, keıbir beımálim dybys ózi estilgen jaqqa qaraı shaqyrady». Aıǵaıqumnyń ǵajaıyby sol, onyń jumbaq syry úlken jazýshymyz Ǵabıden Mustafındi de qyzyqtyrǵan, bul jaıynda professor Dosmuhamed Kishibekov bylaı baıandaıdy: «Bul 1957 jyldyń shildesi bolatyn. Almaty oblysy, Shelek aýdanyna jatatyn Ile ózeni jaǵasyndaǵy «Aıaq qalqan» degen jerde teri, býyn aýrýlaryna emdik qasıeti mol jyly sý tabylyp, soǵan emdelýge el baryp jatatyn. Biz de sol jerde bolyp, azdy-kópti em qabyldap jatqanbyz. Bir kúni keshki salqynmen dem alyp, áńgimelesip otyrǵanymyzda Májiken (M.E. Býtın) degen kisi: «Osy jerden onsha alys emes sonaý «Orta qalqan» mańynda eki qum bar. Ystyq, ashyq kúnde basyna shyqsań bolǵany shýlaıdy. О́zinshe án salyp jatqandaı. Sondyqtan da oryssha ony «Poıýshaıa gora» deıdi. Bul bir tabıǵat ǵajaıyby ǵoı», – degendi aıtty. «Búgin de solaı ma?» – degenimizde, «árıne, búgin de solaı», – dedi. Sodan bizder jatyp qolqa saldyq. «Sol taýǵa ertip baryp, bizge kórset», – dep jalyndyq. Aqyrynda álgi kisi kóndi. Sonymen kúnara motorly qaıyqpen kelip, bizderge balyq satatyn qaıyqshymen de kelistik, baratyn kisiler de irikteledi. Sóıtip, Ǵabıden Mustafın, Ábdilda Tájibaev, Mádelhan Dárishev, men jáne jol bastaýshymyz Májiken Býtın jolǵa shyǵatyn boldyq. ...Baratyn jerimizge áreń jettik. Sóıtsek, álgi taý dep kelgenimiz tip-tik, betinde bir tal shóp shyqpaǵan, qyzyl-surǵylt qatar tigilgen eki kıiz úıdeı qum eken. Qumdy bireý ádeıi shoshaıtyp, úıip qoıǵandaı. Baıqasaq, álgi «Aıaq qalqan» men «Orta qalqan» taýynyń dál ortasy eken. Ol eki taý birimen biri qosylyp, tutas jatqan joq. Arasy pyshaqpen keskendeı bólek. Qumǵa jetkende úsh aǵamyz: «Biz sharshadyq myna sekseýil kóleńkesinde dastarqan jaıyp, otyra turaıyq, sizder jassyzdar ǵoı, qumǵa shyǵatyn shyǵarsyzdar», – dedi... Sodan qumnyń birine qaıyqshy, ekinshisine biz – Mádelhan ekeýmiz shyǵatyn boldyq. Bul kúndizgi eki shamasy edi. Qum tip-tik, shyǵý qandaı qıyn, tóbeden quıylǵan qum qoıyn-qonyshymyzǵa kirip, kúıdirip jatyr. Biz de tyrbańdap jyljyp baramyz. Anda-sanda tyńdap, baıqaımyz. Eshbir shý joq, tek ańyzaq jeldiń yzyńy ǵana qulaǵymyzǵa estiledi. «Dybys bar ma?» – dep jerdegilerden suraımyz, olar «joq», – dep jaýap qatady. Sóıtip, biz jartysynan joǵary kóterildik. Kún shyjyp tur, onyń ústine taýdyń kúngeı betinen shyqtyq, óıtpese de bolmaıdy, kóleńke jaqtan shyqsań qum qyzbaıdy, shýlamaıdy degen. Endi birshama umtylsaq tóbe basyna jetýge jaqyn qaldyq. Kún ótip, qaljyraı bastadyq. Biraq uıat kúshti. Maqsat qaıtsek te tóbege shyǵý. Osy kezde tómende otyrǵan aǵalar: – Jaraıdy, jigitter, túsińder, shaı isheıik, – dep shaqyrdy. Sony estýimiz muń eken, qumǵa órmelep bara jatqan men dereý tez qımyl jasap, ornymnan turmaq bolyp edim, bir nárse dúr ete qaldy. Meniń jasaǵanymdy Mádelhan qaıtalap edi, odan da dúril shyqty. Biz syrǵyp, tómen túspek boldyq. Dúrilge dúril qosylyp, úlken bir shýǵa aınaldy... Biz dastarqan basyna kelip, shólimizdi qandyrdyq, júregimizdi bastyq. Sonda da qum shýlap jatty. Sodan Ǵabeń, bul jaǵdaıdy jazamyn, – dedi...» Ǵabekeńdi tamsandarǵan tabıǵattyń tosyn qubylysy – ánshi taý jaıyndaǵy bir oqıǵany, esten ketpeıtin sol bir kúndi professor Dosmuhamed aǵamyz osylaı áńgimeleıdi. Biz mashınadan tústik. Jel áli basylǵan joq. Qaıta jeldiń ekpinin ánshi taýdyń gúrili údete túskendeı. Gúril me áıteýir, jańǵyryq pa áıteýir, áýen be áıteýir – alma-kezek syrnaı sazyndaı bolyp qubylady. Oǵan Qalqannyń jeli qosylyp alyp elikkendeı, elikkendeı, elikkendeı ekilene soǵady. Sondaı mynaý ýildep birde, gúrildep birde, áýezdenip birde án salyp jatqan shaǵyl tóbe­niń qupııasy nede degen saýal búıirden túrtedi. Ánshi taý kóp zertteldi, jumbaq jaıttyń syryn ashýǵa yqylastana kirisken ǵalymdar túrli joramalmen, óz sheshimderimen túıindedi. «Qum túıirshekteri birimen biri úıkelip, sonyń nátıjesinde ún shyǵady», – deıdi ǵalymdar. «Sol qum túıirshikteriniń aralyǵyndaǵy aýaǵa baılanysty, qum tómen syrǵyǵanda álgi usaq túıirshikter arasyndaǵy sańylaý keıde azaıyp, keıde kóbeıip otyrady. Aýa osy sańylaýǵa birde kirip, birde shyǵyp jatady. Dybystyń dirildep shyǵý sebebi sonda bolsa kerek», – deıdi ekinshi bir ǵalymdar. Jazýshy Vladımır Mezensev Aıǵaıqumdy zerttegen ǵalymdardyń boljamyn osylaı ekige bóledi. Bundaı boljamdarǵa barǵysy kelmegen Iа.V.Ryjko ózen jaǵasynan qum alyp eksperıment jasaýǵa kirisedi. Qumdy keptirip, shań-tozańnan jaqsylap tazartqannan keıin elektrofor mashınasy arqyly qumǵa toq jiberedi. Sonda qumnan ún estiledi. Degenmen, eliktire túsken tabıǵattyń tosyn qubylysy bar jumbaǵyn aldymyzǵa jaıyp saldy ma?! Saýal qoıyp tańdanatynymyzdaı bar eken. Sebebi, Aıǵaıqumnan ákelingen qum álgindeı tájirıbeni moıynsynbady ma, ún qatqan joq. Jeldiń yzyńyna qosylǵandaı gýildep kep bergende, án salǵandaı bolyp áýezdi qaıyrymdy qaıtalap kep bergende, ushaqtyń ushar aldyndaǵy daýysyna salyp gúrildep kep bergende – shaǵyl tóbeniń jyldar boıǵy jasyryp kelgen qupııa syry ashyldy dep qol shapattap qýanar edi. Shaǵyl tóbeniń shókim qumy ǵylymı zerthanada da tyrs etip syr ashpady. Ǵalymdar bas shaıqaǵan kúıi oıǵa ketti. Ánshi taýdy almatylyq ǵylym professor Pavel Iýstınovıch Marıkovskıı kóp zerttedi. Osy baǵytta nendeı nátıje shyǵar­dy, sony bilgimiz kelgen ǵalymǵa telefon shalǵanymyzda, áńgimege kelgen joq, birden úıine shaqyrdy. Sonda Pavel Iýstınovıchtiń jumys kabınetine ene bergenimde tańdanǵanym bar. Ǵajaıyby sol, Ánshi taý qarsy aldymda turǵandaı tańyrqap, esik aýzynda turyp qalyppyn. Ǵalym kúlimsiregen kúıi tórge shaqyrǵanda baryp, sýret ekenin bildim. Zertteý bir basqa da, Ánshi taýdyń sýretin sol qalpynda polotnoǵa túsirý ekinshi nárse ǵoı. Aıǵaıqum... Shaǵyl tóbeniń basynda turmyn. О́ziniń ózgeshe minezimen yntyqtyrǵan ánshi taý qytymyr sýyqqa moıynsynǵandaı únsiz jatyr. Tabıǵattyń ǵajaıyp qubylysy retinde talaıdyń tańdaıyn qaqtyrǵan qos úıme qum. Taý men dalanyń tósinde ózgeshe sulýlyqty sezdirgendeı ádemi áserde qaldyrar qyzyq bir kórinis. Saparbaı PARMANQULOV, «Egemen Qazaqstan» Almaty oblysy