nemese betperdesi joq terrorızm bolmaıdy
Sońǵy jyldary álemdik qoǵamdastyq aldynda jańa syn-qaterler anyq kórine bastady. Sonyń biri – halyqaralyq terrorızm.
Osy oraıda taıaýda Astanada ótetin «Dinder terrorızmge qarsy» halyqaralyq konferensııanyń alatyn orny aıtarlyqtaı bolmaq. Al búginde bul qanquıly is-qımyldar dúnıejúzi boıynsha órshı túsip otyr. Jáne sol lańkester oshaǵyn sóndirmekke álemniń iri degen memleketteriniń aralasýy jaǵdaıdyń kez kelgen ýaqytta ýshyǵyp ketýi múmkindigin joqqa shyǵarmaıdy.Al búginde bul qanquıly is-qımyldar dúnıejúzi boıynsha órshı túsip otyr. Jáne sol lańkester oshaǵyn sóndirmekke álemniń iri degen memleketteriniń aralasýy jaǵdaıdyń kez kelgen ýaqytta ýshyǵyp ketýi múmkindigin joqqa shyǵarmaıdy.
Eger tarıhqa kóz júgirtsek, árbir júzjyldyqta álemde iri qaqtyǵystar oryn alady eken. Onyń ústine, sarapshylardyń, tipti, keıbir elderdiń joǵary saıası jáne áskerı laýazymdy tulǵalarynyń aýzynan «soǵysqa daıyndalý» degen sózderdiń jıi estilip qalyp jatýy jaǵdaıdyń aıtarlyqtaı kúrdeli ekendigin baıqatady. Túrli dinder atyn jamylǵan lańkester álemde álek salýda. Buǵan Batys ta, Shyǵys ta tegeýrindi tosqaýyl qoıa almaı otyr.
Qanquıly is-áreketter saldary aýyr
Jyldan-jylǵa terrorlyq áreketter údeı túspese kemigen joq. Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev BUU Bas Assambleıasynyń 70-sessııasynyń jalpy debatynda sóılegen sózinde osy másele týraly bylaı dedi: «Terrorızm men dinı ekstremızmniń qaýpi jahandyq aýqymǵa jaıylyp barady. Birikken Ulttar Uıymynyń qoldaýymen halyqaralyq terrorızm men ekstremızmge qarsy tura alatyn biryńǵaı álemdik jeli qurýdy usynamyn. Bul mindetti júzege asyrý úshin Birikken Ulttar Uıymynyń terrorızmmen kúres jónindegi máseleniń bárin qamtıtyn qujatyn ázirlep, qabyldaý qajet».
Álem jáne ekonomıka ınstıtýtynyń zertteýinen belgili bolǵandaı, 2015 jylǵy «terrorızmniń jahandyq reıtıngisi» boıynsha qarýly qaqtyǵystar 2014 jyly onyń arǵy jylymen salystyrǵanda 80 paıyzǵa artqan. Planeta halqynyń 99,6 paıyzy ómir súrip kele jatqan 162 eldegi jaǵdaıdy saralaǵanda, ótken jyly terrorısterdiń qolynan 32 myń 658 adamnyń qurban bolǵandyǵy anyqtalypty. Bul HHI ǵasyrdyń basyndaǵy jaǵdaımen salystyrǵanda, 9 esege artyq. 2000 jyly álemde terrorıster qolynan 3 myń 329 adam qaza tapqandyǵyn qaperge alsaq, qazirgi tańda lańkestiktiń qanshalyqty qanat jaıǵandyǵyna kóz jetkizý qıyn emes. Eń joǵary terrorlyq belsendilik bes elde: Irak, Nıgerııa, Aýǵanstan, Pákistan jáne Sırııada baıqalǵan.
Zertteýler kórsetkendeı, 2014 jyly álemde terrorlyq áreketterge ushyrǵandardyń 78 paıyzy osy joǵaryda atalǵan bes elde oryn alǵan eken. Sonymen qatar, «terrorızmniń jahandyq reıtıngisiniń» alǵashqy ondyǵyna Úndistan, Iemen, Somalı, Lıvııa jáne Taıland kirip otyr. Esesine ınstıtýt sarapshylary sońǵy 15 jyldyń ishinde teraktilerdiń 0,5 paıyzy ǵana Batysta júzege asqandyǵyn anyqtaǵan. Al terrorızmnen kelgen ekonomıkalyq shyǵynnyń kólemi 52,9 mıllıard dollarǵa baǵalanýda. Álemdegi eń iri terrorıstik uıymdardyń qanquıly áreketterinen bolǵan adam shyǵynyna keler bolsaq, 2014 jyly nıgerııalyq «Boko haram» uıymy sodyrlarynyń qolynan 6 644 adam ajal qushsa, bul onyń arǵy jylymen salystyrǵanda 317 paıyzǵa kóp. Al Taıaý Shyǵysta halıfat ornatýdy maqsat etken DAISh Qazaqstanda tyıym salynǵan terrorıstik uıymy ekstremısteri jasaǵan ártúrli teraktilerden 6 073 adam kóz jumypty.
Qarjy kózi jáne ıdeologııa
Reseı tarapynan Sırııa basshysy Bashar Asadtyń suraýy boıynsha 2015 jyldyń 30 qyrkúıeginen 2016 jyldyń 14 naýryzy aralyǵynda júrgizilgen áskerı is-qımyldary nátıjesinde DAISh terrorıstik uıymy sodyrlarynyń ekpini biraz basylyp qaldy. Áýeden jáne jerden jasalǵan soqqylardan keıin Irak pen Sırııanyń soltústigindegi aýmaqty ustap qalý úshin bolǵan soǵysta júzdegen sodyrlar ajal tapqany málim. Sondaı-aq, atalǵan uıym kóptegen áskerı tehnıka shyǵynyna ushyrap, qatary sıreı tústi. Onyń ústine, áskerı koalısııa kúshteri lańkester shebin 2014 jyldan beri áýeden bombalap keledi. Árıne, áskerı is-qımyldardy sátimen júzege asyryp, sodyrlardyń pozısııasyn sógip bergen reseılik áskerılerdiń róli týraly áli eshbir el málimdegen emes. Tıisinshe AQSh memlekettik hatshysy Djon Kerrı bul oraıda Taıaý Shyǵystaǵy jańa urpaq lıderleri DAISh jáne «Ál-Kaıdamen» kúresti nyǵaıtý úshin barlyq sharalardy qolǵa alyp, aımaqtyń saıası jáne ekonomıkalyq klımatyn ózgertedi degen nyq senimin bildirdi. Al Saýd Arabııasynyń hanzadasy Mohammed bın Salmannyń róline qatysty sózinde bylaı dedi: «Bizdiń odaqtasymyz óte kóp jumys jasaýda. DAISh-ke qarsy kúresip jatqan 66 memleket bolsa, sonyń ishinde Taıaý Shyǵys elderi belsene qatysýda. Biz DAISh-ti qarjylandyrýdyń jolyn kesý úshin jumys isteýdemiz. Jastardyń radıkaldy kúshterge qosylyp ketýiniń aldyn alýdamyz».
Pentagonda ótken bir jıynda Irak pen Sırııadaǵy «Islam memleketi» (Qazaqstanda tyıym salynǵan) uıymynyń qataryna qosylǵandar sany byltyr kúrt kemigendigi týraly málimet aıtylǵany da belgili boldy. Oǵan sodyrlardyń 800 mıllıon dollary joıylyp, jaldamalylarǵa tóleıtin qarjysy jetpegendigi sebep bolypty. Demek, atalǵan uıym sodyrlary zańsyz munaı saýdasynan aıtarlyqtaı paıda taýyp kele jatqany eshkimge de jasyryn emes. Ony kimderge satady deısizder ǵoı, ıá, sol «qara altynnyń» basym bóligin ózderi qarsy soǵysyp júrgen sırııalyq úkimetke, qalǵanyn kúrdterge jáne az bóligin Túrkııaǵa ótkizedi eken. Reseı prezıdenti bul rette munaı tıelgen avtokólikterdiń qatary 4-5 shaqyrymǵa sozylyp jatatynyn G20 jıynyna qatysqannan keıin ashyq málimdegen-di. Qalaı bolǵanda da áskerı koalısııa DAISh terrorıstik uıymynyń qarjylyq múmkindikterin shektegenimen, olardyń jańa memleket qurý ıdeıasynyń adamdar sanasynda saqtalyp qalýyna yqpal etkendigin sarapshylar ashyq aıtyp júr. Olaı bolsa, bul teketires uzaqqa sozylady dep boljam jasaýǵa bolatyndaı.
Qaýip kúsheıýiniń sebebi nede?
Álemde terrorlyq shabýyldardan zardap shekkender qatarynyń ósýine qatysty sózinde Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Erlan Qarın bylaı deıdi: «Radıkaldy kúshterdiń bas kóterýi jáne terrorlyq uıymdardyń belsendiligi 2005 jyldan beri órshýde. Sarapshylar muny AQSh-tyń Aýǵanstan (2001 jyly) men Irakqa (2003 jyly) basa-kóktep kirýimen baılanystyrýda. Sonyń saldarynan Taıaý Shyǵys pen Ońtústik Azııa óńirinde jaǵdaı ýshyǵa túsken. Bul, tutastaı alǵanda, álemdegi geosaıası teketirestiń artýyna da alyp kelgen. Jalpy, ekstremıstik toptardyń artynda geosaıası kúshter turǵandyǵyn aıta ketken oryndy». Osyndaıda Sırııa basshysy Bashar Asadtyń myna bir sózi eske túsedi. «Terrorısterdi ártúrli jolmen qoldap otyrǵan 80-ge tarta el bar. Operasııany toqtatýdan terrorısterdiń paıda taýyp, óz pozısııalaryn nyǵaıtýyna jol berilmeýi kerek...».
Iá, Sırııa basshysynyń basyndaǵy jaǵdaıdy túsinýge de bolady. Biraq Saýd Arabııasy men AQSh Bashar Asad rejimine qarsy soǵysyp jatqan sırııalyq búlikshilerge búıregi bursa, kerisinshe, Reseı men Iran qazirgi sırııalyq bılikti saqtap qalýǵa kúsh salýda. Qalaı bolǵan kúnde de ótken jyldyń jeltoqsanynda Saýd Arabııasynyń bastamasymen Taıaý Shyǵystaǵy terrorızmge qarsy kúresetin áskerı koalısııa qurylǵan-dy. Onyń quramyna Mysyr, Birikken Arab Ámirlikteri, Túrkııa, Malaızııa, Pákistan, sondaı-aq, ózge de afrıkalyq jáne arab memleketteri kirgenimen, bul tizimnen aımaqtaǵy iri memleket – Iran tabylmady. Jaǵdaıdyń bulaısha qalyptasýy ár iri memlekettiń aımaqta ózindik ustanymy barlyǵyn kórsetedi.
Kedeılik pen kemdik
Oraıy kelgende aıta ketý kerek, Batysta «ıslamdyq terrorızm» uǵymy keńinen óris alǵan. Alaıda, bul eki uǵymnyń ózara esh qabyspaıtyny aıtpasa da túsinikti. Islam dini adamzatty ımandylyqty ustanýǵa, bir-birin qurmetteýge jáne súıýge úıretetinin álemniń kózi ashyq bóligi baıaǵyda moıyndap ta qoıǵan. Áıtse de dindegi jikshildik bólip al da bıleı ber saıasatyn júrgizetinderdiń qıturqy áreketi ekeni de jasyryn emes. Degenmen, olar ıslam memleketterindegi dinı arazdyq halyqtyń jappaı kedeılenýi saldarynan oryn alatyndyǵyn bilmeı otyr dep taǵy aıta almaısyz. Jalpy, Islamdaǵy aǵymdar, sektalar, ózge de úrdister dinı kózqarastan emes, ol tek ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik jaǵdaılardan týyndaıtyndyǵyn reseılik ǵalymdar E.Belıaev pen V.Plastýn aıtyp otyr. Sondyqtan ıslam memleketterindegi jaǵdaıdyń turaqsyzdyǵy halyqtyń jappaı kedeılenýinen oryn alyp otyrǵany anyq. Ásirese, bul «qara altyn» óndirýmen shektelgen elderde aıqyn kórinedi. Munyń nege aparyp soqtyratynyn Irak pen Lıvııa memleketterindegi qazirgi qalyptasqan jaǵdaı ashyq kórsetedi.
Irak, Lıvııa sııaqty elderdiń baılyǵy talan-tarajǵa túsip jatqanda, álem baılyǵynyń 50 paıyzy eń baqýatty degen 1 paıyzdy quraıtyn adamdar qolyna shoǵyrlanǵanyn brıtandyq The Indepedent basylymy Oxfam qaıyrymdylyq qory baıandamasyna silteme jasap jazdy. Ondaǵy málimetke qaraǵanda, Jer sharyndaǵy árbir toǵyzynshy adam ash, al 1 mıllıard turǵyn kúnine 1,25 AQSh dollaryna ǵana kún kórýde. Árıne, munyń barlyǵynan habardar keıbir memleketter, lańkestik uıymdar men toptar ádildik izdep qoldaryna qarý alýǵa májbúr. Olardy geosaıası maqsatta aqshanyń kúshimen bir-birine aıdap salyp, syrttaı baqylap otyrǵan alpaýyt elder de jetkilikti.
Tirshilik qatygezdikke toly
Álem saıasatkerleri DAISh terrorlyq uıymynyń ómirge kelýi zańdylyǵyna ázirshe tolyq ta jan-jaqty jaýap bergen joq. Múmkin ony qajet dep te tappaǵan shyǵar. Osy turǵydan kelgende, Prezıdent Nursultan Nazarbaev Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri V seziniń ashylýynda sóılegen sózinde halyqaralyq terrorızm qateri «ıslam memleketi» dep atalatyn is-qımyldar pishinin qabyldap, ózderine qaratyp alýdyń jahandyq jelisin paıdalaný arqyly álemniń túrli elderindegi jastar onyń qataryna tartylýda ekendigin aıtqan edi. «Jalǵan dinı úndeýlermen búrkemelene otyryp, sodyrlar ózge dinder ókilderin, jýrnalıster men eriktilerdi jappaı ólim qushtyrýdyń jantúrshigerlik aktilerin júzege asyrýda. Biz sizdermen birigip, mundaı kózqarasqa jáne dinniń osyndaı qaskúnemdikterine qarsy ortaq pikirimizdi bildirýimiz kerek. Olar Irak pen Sırııadaǵy san ǵasyrlyq mádenı muralardy qasaqana qıratýda. Munyń bárin izgi nıettilikke jáne adamgershilikke qarsy aktiler demeske laj joq», dedi Nursultan Ábishuly.
Máseleniń mánisin Kolýmbııa ýnıversıteti jer ınstıtýtynyń dırektory Djeffrı Saks tarqatyp berdi. Ǵalym qoǵamǵa qorqynysh uıalatý maqsatynda jasalǵan shabýyldar jaıly bylaı dedi: «Kóbinese bul – memleketter men onyń áskeri uıymdastyra almaıtyn álsizderdiń kúshtilerge qarsy jasaıtyn soǵys aktisi. Bul terrorızm qazirgi Taıaý Shyǵystaǵy soǵystyń kórinisi, tipti, jalǵasy bolyp tabylady. Syrtqy kúshterdiń aralasýymen bul qaqtyǵystar jalpy aımaqtyq soǵysqa aınalýda jáne ýaqyt ótken saıyn kúsheıip barady. Jıhadshylardyń kózqarasynsha (AQSh nemese Fransııa musylmandary ony Aýǵanstan, Sırııa jáne Iemen jattyǵý lagerlerinde úırenetin bolady), kúndelikti ómir qatygezdikke toly. Kúndelikti ajal damyǵan ederdiń bombalarymen, drondarymen jáne áskerlerimen keledi». Týrasyn aıtqan ǵalymnyń bul tujyrymyna bizdiń alyp-qosarymyz joq.
О́ńir lańkestik oshaǵyna aınalmaýy tıis
Osydan biraz buryn AQSh-tyń Kentýkkı shtatynyń senatory Rend Pol «Qaýipsizdik akt» dap atalatyn zań jobasyn ázirlegen. Onda Ortalyq Azııadaǵy biraz elder azamattaryna vıza berýdi 30 kúnge uzartý máselesi kórinis taýypty. Sonymen qatar, «asa qaýipti elder» tizimi jasalǵan. Árıne, munyń barlyǵyn AQSh-tyń qaýipsizdigin saqtaýdan týyndaǵan áreketter dep qarastyrýǵa da bolar edi. Ekinshi qyrynan qaraǵanda, bul Vashıngtonnyń osy elderge qatysty júrgizip kele jatqan saıasatymen de astasyp jatyr. 1997 jyly jaryq kórgen «Uly shahmat taqtasy» eńbeginde ataqty amerıkalyq saıasatker zertteýshi ǵalym Zbıgnev Bjezınskıı óziniń «Eýrazııalyq Balqan» tujyrymynda Soltústik Kavkaz ben Túrkııanyń shyǵysy arqyly Iran men Ortalyq Azııanyń soltústik provınsııalarynan Aýǵanstan men Shyńjańǵa deıingi sozylǵan aýmaqty turaqsyzdyq doǵasy dep basa kórsetedi. Árıne, onyń bul eńbeginde Reseı men Qytaı shekaralaryna jaqyn jerden dinı jáne etnostyq qaqtyǵystardy týdyrýǵa qatysty pıǵyldyń jatqany anyq.
Eýrazııada álemniń saıası jaǵynan eń belsendi jáne serpindi memleketteri ornalasqan. Qurama Shtattardan keıingi kelesi eń iri alty ekonomıka jáne qarýlanýǵa eń kóp qarjy jumsaıtyn alty el Eýrazııada ornalasqany málim. Onyń ústine, aımaqtyq gegemonııaǵa jáne jahandyq yqpalǵa eń kóp halqy bar eki úmitker de osy qurlyqta. Zbıgnev Bjezınskııdiń paıymynsha, Amerıkanyń ústemdigine barlyq yqtımal saıası jáne nemese ekonomıkalyq qyr kórsetýler Eýrazııadan shyǵady. Jıyntyǵynda Eýrazııa qudireti Amerıka qudiretinen áldeqaıda asyp túsedi. Amerıkanyń baǵyna qaraı, saıası turǵydan birtutas bolýǵa Eýrazııanyń tym ulan-ǵaıyr jerdi alyp jatqandyǵy kedergi bolýda. Bul rette, Ortalyq Azııa qaı jaǵynan alǵanda da Reseı men Qytaıdyń, Iran men Úndistannyń yqpalyna qarsy áreket jasaı alatyndaı strategııalyq mańyzdy aımaq ekendigin aıta ketý kerek. Qazirgi tańda О́zbekstan men Túrikmenstan tarapy AQSh-tan áskerı tehnıka satyp alýǵa nıet tanytyp otyrǵan elder qatarynda bolsa, Tájikstan reseılik áskerı bazany ornalastyrǵany úshin osy elden 1,23 mıllıard dollar kóleminde áskerı-tehnıkalyq kómek alǵany málim. Munyń barlyǵy da derjavalardyń osy aımaqqa óz yqpaldaryn júrgizý maqsatymen jasalýda. Al mundaı surqııa saıasat lańkester qolymen júzege asyrylsa, sol jaman. Olaı bolsa, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Qaısar-2016» antıterrorlyq oqý-jattyǵýynda aıtqan sózi ómir shyndyǵyn ashyp berdi. Onda Prezıdent óńirdegi jáne álemdegi sońǵy oqıǵalar, jer betiniń ár jerindegi teraktiler, Taıaý Shyǵystaǵy áskerı is-qımyldar yqtımal qaýip-qaterlerge daıyn bolý qajettigin ańǵartatynyn aıtqan edi. Osy turǵydan kelgende, qarýly kúshter el aýmaǵynyń tutastyǵyn saqtaýda erekshe mańyzǵa ıe.
Qoryta aıtqanda, Batys pen Shyǵys órkenıetteri qaqtyǵysynyń tamyry tereńde jatyr. Eger Shyǵysta turaqtylyq pen bereke ornasa, onda Batyspen ıyq tirestirer taǵy bir kúshti ortalyqtyń paıda bolatynyn tarıhtyń ózi talaı dáleldegen. Sondyqtan Taıaý Shyǵysty ýysynda ustap turýdan eshkim de ońaılyqpen bas tarta qoımas. Jaǵdaıdyń áıteýir bir kúni baqylaýdan shyǵyp ketý qaýpi saqtalyp otyrǵandyǵyn adamzat qazirden oılanýy tıis. О́ıtkeni, terrorızm ıadrolyq nemese bıologııalyq qarý qoldanýǵa ulassa, onda onyń saldarynan bolatyn apattyń aýqymyn kózge elestetýdiń ózi qıyn. Sondyqtan da kúrmeýi kóp kúrestiń shıyrmasyn aǵytyp, terrorızmniń betperdesin sheshetin kezdiń kelgeni talassyz.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
