Fransýzdyń klassık jazýshysy Anrı-Rene-Alber-Gı de Mopassan (1850-1893) – shyǵarmalary álem ádebıetiniń altyn qorynan berik oryn alǵan qalamger. Ony oqyrman qaýymǵa keńinen tanytqan tómende jarııalanyp otyrǵan «Tompysh» povesi boldy. Hıkaıat jaryq kórgen 1880 jyly jazýshy 6 aılyq eńbek demalysyn alyp, birinshi ret ýaqytyn taza tvorchestvoǵa arnady. Osydan bastap ataqty týyndylary jazyla bastady. Bulardyń arasynda «О́mir», «Súıkimdi dos» degen romandary bar. Sol sııaqty Mopassannyń ataqty novellalar da osy ýaqyttary dúnıege keldi.
Jazýshynyń shamadan tys baspen jumys jasaýy ómiriniń sońyn aıanyshty etip bitirdi. Ol 1893 jyly mıdyń paralıchke ushyrap qalýynan qaıtys boldy.
Tompysh
(povest)
Qatarynan birneshe kún boıy qala arqyly qıraǵan armııanyń qaldyqtary ótip jatty. Qazir bular ásker emes, ánsheıin berekesi qashqan qaraqshylar edi. Shegingeli beri soldattardyń qyrylmaǵan saqaly úrpi-túrpi, mýndırleri julym-julym bolyp, týlarynyń da tastap, bet-betimen zorǵa súıretiledi. Qajyǵan, eńseleri túsken, olar oılaýdan da, qımyldaýdan da qalyp, tek daǵdylarymen ilbip kele jatqan sııaqty, toqtaı qalsa boldy, qaljyrap qulaı ketedi. Olardyń eń kóbi qosymsha kúshtegiler -vıntovkalarynyń salmaǵynan janshylǵan beıbit adamdar, zııansyz ósimqorlar men dabyraǵa da, jigerlenýge de birdeı jeńil beriletin, shabýyl men qashýǵa da qashanda ázir turatyn ulttyq gvardııanyń jaýyngerleri bolatyn; olardyń arasynan anda-sanda qyzyl dambaldylar da jylt etip qalatyn, olar shaıqasta byt-shyty shyqqan dıvızııanyń sońǵy shashyrandylary edi; alýan polktyń jaıaý áskerleriniń qatarynda artıllerııashylardyń qara tústi mýndırleri de qarań etip, shapshańyraq qozǵalatyn jaıaý áskerdiń sońynan áreń ilesip kele jatqan aýyr salmaqty dragýnderdiń de qasqalary ilýde bir jarq etip qalady.
Batyrlarǵa laıyq attary bar "Kek qaıtarýshylar", "O dúnıeniń azamattary", "О́limge qatystylar" degen erikti atqyshtardyń qaraqshylar tobyna uqsaıtyn otrıady da ótti.
Osy otrıadtardyń komandırleri burynǵy kezdemeshi, sońǵy kúnderge deıin maı men sabyn satqan, aqshasy men ádemi murtyna bola ofıserlik shen alǵan kezdeısoq jaýyngerler bolatyn, qarý asynyp, oqaly kıim kıgen olar qatty daýystap ózderine senimdi sóıleıdi, joryqtyń josparyn talqylap, baqytsyz Fransııany qoldaıtyn jalǵyz bizbiz dep daýryǵysady, alaıda soǵan qaramastan ózderiniń ójet, jankeshti áskerlerinen-buzyqtardan, tonaýshylar men azǵyndardan - qorqady da.
Jurt prýssaktar áne-mine Rýanǵa da kelip qalady desip júrdi.
Sońǵy eki aıda tóńirektegi ormanda óte-móte saqtyqpen barlaý jasap, áldebir qoıan buta túbinde buqpantaılap júrse de attan salyp, keı-keıde óz kúzetterin de atyp alyp júrgen ulttyq gvardııa úıdi-úıine tarasty. Bertinge deıin úlken joldyń boıyndaǵy úsh shaqyrym aralyqqa deıingi baǵanalardyń záresin alǵan qarýlar, áskerı kıimder, taǵy basqa qaharly dúnıeler kenetten zym-zııa joq boldy.
Aqyrynda fransýzdyń sońǵy soldaty Senadan ótip, Sen-Sever men Býr Ashar arqyly Pont-Odemerge bet aldy; báriniń eń sońynda byt-shyt bolǵan bólimshesine bir áreket jasaýǵa shamasy kelmeı kúızelgen jáne únemi jeńip daǵdylanǵan, al qazir ańyzǵa aınalǵan qaharmandyǵyna qaramastan túgi qalmaı qıraǵan uly halyqtyń basyna túsken sumdyq náýbetten ózi de sasyp qalǵan general eki adıýtantymen birge bara jatty.
Sonan soń qala ústin sózsiz bolatyn báleni únsiz kútken óli tynyshtyq basty. Sóre men dúkenshiktiń ar jaǵynda turyp maılanǵan, ójettiginiń bárinen aıyrylǵan kóptegen býrjýa jeńimpazdardy úıindegi istikteri men úlken et kesetin pyshaqtaryn qarýǵa jatqyzyp júre me degen qorqynyshpen kútti.
Qala tirshiligi toqtady: dúkender jabylyp, kósheler qańyrap qaldy. Túnergen tynyshtyqtan qoryqqan birdi-ekili júrginshi qabyrǵaǵa úreılene jabysady.
Kútýdiń azaptaǵany sondaı, odan da jaýdyń jetip kelgeni jeńildik ákeletindeı bolyp kórindi.
Fransýz áskerleri ketken kúnniń ertesi keshke qaraı qaıdan kelgeni belgisiz ulandar qala ishimen shapqylap ótti. Birazdan keıin Sent-Katrınnyń eńisinen qara qorym bolyp qaptasa, qalǵan eki top Darnetal men Býagıom jolymen saý ete qaldy. Úsh áskerdiń saılaýyt toby qala ortalyǵyndaǵy alańda bir mezgilde toǵysty da, qalǵan kórshi kóshelerge jol tabanyn qatty adymdaı nyq basqan german armııasynyń batalondary qaptap ketti.
Úni keńirdekten shyǵatyn jat daýyspen aıqaılap berilgen buıryqtar ıesi qyrylyp qalǵandaı nemese qashyp ketkendeı kóringen mylqaý úılerdiń terezelerine deıin jetip jatty, áıtkenmen sonyń arasynsha jartylaı jabylǵan terezeniń sańylaýlarynan úreıli kózder jeńiske jetken, "soǵystyń zańy boıynsha" qalany, dúnıe-múlikti, adam ómirin bıleýge qaqysy bar jańa qojaıyndarǵa urlana qaraıdy. Búkil aqyl-oı, adamzattyń barsha qudireti onyń aldynda sharasyz bolyp tabylatyn úlken kúıreýge, qaharly tabıǵat apatyna ushyraǵandaı qorqynysh bılegen qala turǵyndary jartylaı qarańǵy bólmelerge tyǵyldy. Ornyqty tártip qulap, qaýipsizdik salasy joǵalyp, tabıǵat zańymen nemese adamzat zańymen qorǵalǵan nárseniń bári maǵynasyz, dóreki jáne qatygez kúshtiń bıligine berilgen kezde qorqynysh sezimi kimdi de bolsa bıleıdi. Qıraǵan úılerge bastyryp búkil qala turǵyndaryn qyryp salatyn jer silkinisi, sýǵa tunshyqqan sharýalardyń denesin ógizderiniń óligimen jáne úı shatyrlarynyń aǵashtarymen qosa aǵyzyp áketetin sý tasqyny nemese qorǵanǵannyń bárin qyryp, qalǵanyn tutqyndap áketetin, Qylyshtyń atymen tonap, zeńbirektiń zirkiliniń astynda óz qudaıyna madaq aıtatyn jeńimpaz armııa -munyń bári adamzattyń ádildikke, aspannyń qorǵan bolatynyna, adamnyń aqyl-oıyna degen bizdiń máńgilik senimimizdi azaıtatyn alapattar.
Áıtkenmen ázirdiń ózinde árbir esikti qaǵyp, sonan soń úıge shaǵyn otrıad kirip shyqty. Shabýyldyń arty basyp alýǵa ulasty. Jeńilgen jaq úshin jeńgenderge qurmet kórsetý deıtin jańa mindeti týyndady.
Biraz ýaqyt ótken soń alǵashqy úreıdiń qyspaǵy basylyp, taǵy da tynyshtyq ornady. Kóp úıde prýssııalyq ofıser otbasy múshelerimen birge bir ústelde tamaqtana bastady. Eger ol durys tárbıelengen adam bolsa, sypaıylyqpen Fransııaǵa jany ashyp, bul soǵysqa qatysý ózi úshin óte aýyr bolǵanyn aıtyp ta jiberetin edi. Onyń ondaı sezimine rıza bolyp jatysty, óıtkeni onyń qamqorlyǵy kún saıyn-aq qajet bolyp qalatyn. Oǵan jaǵyný arqyly úıge jatatyn adamnyń sanyn birer adamǵa azaıtýǵa da bolatyn-dy. Onyń ústine óziń barlyq jaǵynan táýeldi bolyp otyrǵan adamdy renjitýdiń ne qajeti bar? Ol endi batyrlyq emes, aqylsyzdyq qoı. Al Rýan qalasynyń turǵyndary óz qalasyn qorǵaý kezinde erlikpen dańqqa bólengen kezdegideı emes, qazir ondaı aqymaqtyqpen kúnáli bola almaıdy. Eń sońynda árkim fransýzdyq ádeptilikpen týyndaǵan daýsyz dálelge júgindi: jat jerlik soldatpen úı ishinde sypaıy bolýdyń eshqandaı sókettigi joq, tek jurt kózinshe onymen álikeı ekenińdi kórsetpeseń boldy. Kóshede kórse, ony tanymaǵandaı óte shyǵady, esesine úıde onymen ólip-óship áńgimelesedi, sodan nemis kún ótken saıyn keshkisin uzaq otyryp, otbasynyń oshaǵynda uzaq qyzdyrynatyn boldy.
Qala da birte-birte óziniń ádetki qalpyna kele bastady. Fransýzdar úıden shyǵýdan áli qashqaqtaǵanymen, esesine prýssııalyq soldattar kóshe-kóshege syımaı qujynaıdy. Degenmen ózderiniń ajal ákeletin uzyn qarýlaryn aıaqjolda shamdana salańdatqan kógildir gýsar ofıserleri, sirá, bir jyl buryn osy kofehanadan dám tatqan arnaıy fransýz atqyshtarynyń ofıserlerinen góri qarapaıym qalalyqtardy kóbirek jaqtyrmaıtyn sekildi.
Báribir qalada áldebir kózge kórinbeıtin, daǵdyda joq bir nárse seziledi; ony bir bóten, tunshyqtyrǵan aýa men aýyr, adam tózgisiz ıis - jaýlap alý ıisi tumshalap alǵan. Ol turǵyn úıler men qoǵamdyq oryndarǵa ornyǵyp alyp, as-taǵamǵa aıryqsha dám berip, quddy alys bir elde, jabaıy qanisher taıpanyń arasynda júrgendeı áser qaldyrady.
Jeńiske jetkender aqsha talap etti, aqsha bolǵanda da kóp aqsha. Turǵyndar tóleı berdi, tóleı berdi; degenmen olar baı bolatyn. Biraq normandyq kommersant neǵurlym baı bolǵan saıyn óz ıeligindegi dáýlettiń basqa qolǵa azǵantaı túıiriniń aýysýynan tartqan zııanǵa soǵurlym qatty qaıǵyrady.
Áıtkenmen qala syrtyndaǵy ózenniń eki-úsh shaqyrym tómengi jaǵynan, Krýasse, Depdal men Bessar mańynan qaıyqshylar men balyqshylar sý túbinen baýyzdalǵan nemese uryp óltirgen, taspen uryp basy jarylǵan nemese kópirden sýǵa laqtyryp jibergen nemis soldattarynyń isinip ketken óligin talaı ret taýyp alysty. Bul qatygez jáne ádil, ári qupııa kek alýdyń qurbandary men belgisiz batyrlardyń ashyq kúndegi aıqasqa qaraǵanda áldeqaıda qaýipti jáne eshbir ataq-abyroıǵa ıe etpeıtin bul erlikterin ózen baldyrlary bildirmeı jasyryp-jaýyp jatty.
Jat jurttyqqa degen jekkórinish Jaýjúrek, Ideıa úshin jan qııýǵa ázir az topqa atamzamannan beri qolyna qarý alǵyzyp keledi.
Alaıda jeńýshiler óziniń myzǵymas tártibine qalany baǵyndyrǵanmen, báribir, qańqý sózge sensek, jeńimpaz joryǵy kezinde jasaǵan jan shoshyrlyq qatygezdikteriniń birde-birin jasaǵan joq, - aqyrynda turǵyndar batyldanyp, jergilikti tabyskerlerdiń júreginde paıda tabýǵa degen yntyqtyq qaıta tutandy. Olardyń keıbiri iri aqsha tabý maqsatynda áli de Fransýz áskerleri turǵan Gavrmen baılanysty bolatyn, sondyqtan olar áýeli Deppaǵa deıin qurǵaqpen baryp, sol aradan kemege minip Gavrǵa jetip alyp júrdi.
Tanys nemis ofıserleriniń yqpaly da iske qosylyp, sonyń arqasynda qala komendanty shyǵýǵa ruqsat berip jatty.
Sóıtip, on jolaýshy tórt at jekken úlken dılıjans jaldap, seısenbi kúni tańerteń, halyq jınalyp ketpeı turyp, kún shyqpaı júrip ketýge uıǵarysty.
Aıaz qysqaly birneshe kún bolǵan, al dúısenbi kúni kúndiz saǵat úshke taman soltústikten ushy-qıyrsyz qara bult qaptap, qar jaýdy da, sodan keshke deıin tolastamady, túni boıy jaýdy.
Jolaýshylar tańǵy tórt jarymda kúıme arbaǵa miný úshin, "Norman" qonaq úıiniń aýlasyna jınaldy.
Olar áli uıqyly oıaý bolatyn, sýyqtan qaltyrap, tońǵandarynan jyly oramal men shálilerine oranyp alysty. Qarańǵyda bir-birin áreń tanydy, al qysqy aýyr kıim olardyń bárin uzyn shapan kıgen jýan kıýrege uqsatyp jibergen-di. Alaıda eki jolaýshy bir-birin tanyp, olarǵa úshinshisi qosylyp, sodan áńgimelesip ketti.
— Men áıelimmen ketip baram, - dedi olardyń biri.
— Men de.
— Men de solaı.
Alǵashqysy taǵy qosyp qoıdy:
— Biz Rýanǵa qaıtyp oralmaımyz, al eger prýssaktar Gavrǵa jaqyndasa, onda Anglııaǵa ketip qalamyz.
Barlyq jolaýshynyń oılaǵany bir ǵana maqsat bolatyn, sebebi, olardyń bári de tabıǵaty birdeı adamdar-dy.
Kúımege eshkim áli júgin tıegen joq-ty. Atshynyń shamy qarańǵy esiktiń birinen jarq etip jansa, ekinshi birine baryp jalp etip óshedi. Atqoranyń túkpirinen saban tóselgen edenge tunshyqqan at tuıaǵynyń tyqyry men erkektiń shý-shýlegen, atty boqtaǵan daýsy talyp estiledi. Syldyrmaqtardyń aqyryn shyqqan syńǵyryna qarap, arbaǵa jegetin atty jabdyqtap jatqanyn túsiný qıyn emes-ti, kóp uzamaı álgi syńǵyr anyq estilip, at qımylyna qaraı qubylǵan úzdiksiz kúńgirge ulasty; keıde ol tyna qalyp, ile-shala qaıta bastalady, sol kezde taǵanyń tyqyly da estilip qalyp turdy.
Kenet esik ashyldy. Bári tyna qaldy. Jaýraǵan jolaýshylar jym boldy; sýyqtan qatyp qalǵan olar qozǵalmaı tura berdi.
Jylt-jylt etken aq japalaq aspannan jerge túsip jatyr, túsip jatyr; muzdy múk barlyq nárseni súmireıtip, eńselerin basyp, keıipterin buzyp jiberdi; qys kórpesin jamylyp, uly tynyshtyqtyń qushaǵynda múlgigen qalada tek jaýǵan qardyń qubylǵan, kómeski, túsindirýge kelmeıtin syryly ǵana estiledi, - durysy ol dybystyń ózi emes, dybysty seziný ǵana, búkil keńistikti kómkerip, búkil jer betin orap alǵan appaq túıirshikterdiń jeńil dybyry ǵana.
Qolyna sham ustaǵan adam aıaǵyn áreń alyp, basy salbyraǵan atty jetektep taǵy kórindi. Ol atty arbanyń tártesine jaqyndatyp qoıdy da, qamyttyń qulaqbaýlaryn baılady. Sonan soń bir qolymen shamdy ustap turǵandyqtan, qalǵan bir qolymen aıyl-turmandardy jóndep uzaq aınaldy. Ekinshi atty ákelýge bara jatqanynda, aq qar jamylyp, oryndarynan qozǵalmaı turǵan jolaýshylardyń sulbasyn baıqap qaldy da:
— Nege dılıjansqa otyryp almaısyńdar? - dedi. - Tym qurysa, qardan qorǵanasyńdar ǵoı.
Olar, sirá, ony oılamaǵan bolý kerek, endi dılıjansqa qaraı lap qoıdy. Úsh erkek óz áıelderin artqy orynǵa otyrǵyzdy da, artynan ózderi kirdi; sonan soń oranyp alǵa, túr-túsi buldyr basqalar da qalǵan oryndarǵa kelip ornalasty.
"Aıaqtyń astyna saban tóselgen eken, báriniń aıaǵy kómildi de ketti. Túkpirde otyrǵan áıelder ala kelgen hımııalyq kómiri bar kúmis jylytqyshtaryn jaqty da, onyń árqaısysy baıaǵyda bilip alǵan artyqshylyqtaryn bir-birine sybyrlaı sanamalap jatty.
Joldyń qıyndyǵyna baılanysty, ádetki tórt attyń ornyna aqyrynda dılıjansqa alty at jegilip bitken soń, syrttan áldekim:
— Báriń otyrdyńdar ma? - dep surady.
— Iá, - dedi ishten bireý.
Dılıjans jolǵa shyqty. Olar baıaý, óte baıaý, jaıaý júrgenmen birdeı derlik dárejede júrip otyrdy. Dóńgelekter qarǵa batyp, kúımeniń shanaǵy yńyrsyp, tunshyǵa shyqyrlaıdy; attar taıǵanaqtap, pysqyryp, burqyrap býlary aspanǵa shyǵyp keledi; aıdaýshynyń uzyn shybyrtqysy damylsyz shartyldap, jińishke jylansha birese ıreleńdep, birese jazylyp jan-jaqqa siltenedi, jyldamdata júrsin dep, birese ana attyń, birese myna attyń jon arqasyna shıratyla shúıligedi.
Sol arada jerge de jaryq túse bastady. Jolaýshylardyń biri Rýan qalasynyń taza qandy turǵyny qańǵalaqtaǵan qardy teńep aıtqandaı, aq maqta da jerge jaýýyn toqtatty. Birde shyq jamylǵan uzyn aǵashtar, keıde qar kepkiniń astyndaǵy lashyqtar kórinip qalatyn appaq dalanyń appaqtyǵyn odan beter aıqyndap, qap-qara, aýyr bulttyń arasynan býaldyr sáýle syzyqtaıdy.
Sol jabyrqaý shuǵylanyń jaryǵynda jolaýshylar bir-birine qyzyǵýshylyqpen qaraı bastady.
Dılıjanstyń eń túkpirindegi eń jaıly orynǵa ornalasqan Gran-Pon kóshesiniń kóterme saýdamen sharap satýshylary erli-zaıypty Lýazo bir-birine qarama-qarsy otyrǵan qalpy qalǵyp kele jatty.
Buryn bireýge qyzmet jasaǵan Lýazo óziniń bankrot bolǵan bastyǵynan barlyq isti satyp alyp, sodan baılyq jınaǵan. Ol shet aımaqtaǵy usaq saýdagerlerge naǵyz nashar sharapty arzanǵa satyp qýlyǵy men emen-jarqyn júretindiginiń arqasynda dostary men tanystarynyń arasynda aty shýly sýaıt, naǵyz normandyq atalǵan.
Alaıaq degen attyń oǵan berik ornyqqany sonshalyq, jergilikti jerge tanymal shaqpa tildi, ótkir oıly, mysaldar men taqpaqtar qurastyrǵysh Týrnel degen myrza sheneýnikter jınalǵan bir keshte ishteri pysyp otyrǵan áıelderge "ushty-ushty" oıyny, ıaǵnı "Lýazo vole" oınaıyq degen usynys jasaıdy, onysy ári "qus ushty", ári "Lýazo urlaıdy" degen maǵyna beretin-di, onyń bul ázili lezde sheneýnikterge tarap, odan soń qalanyń búkil qonaq úılerine jetip, sodan bir aı boıy búkil aımaq kúlkige batqan-dy.
Onyń ústine Lýazo óziniń qyzyqty qylyqtarymen, birde sátti, birde sátsiz ázilkeshtigimen de ataǵy shyqqan adamdy, ol týraly áńgime bola qalsa-aq: "Á, álgi Lýazo ma, ol bir teńdesi joq adam", - desetin.
Ol onsha uzyn boıly emes-ti, onyń usqyny quddy shar tárizdi qarynnan, onyń ústine ornyqqan aq bas kómkergen qyp-qyzyl deneden turatyndaı edi.
Onyń áıeli uzyn boıly, tolyq deneli, óz bilgenimen júretin, ashy daýysty, qatal minezdi adam bolatyn, Lýazo óziniń emen-jarqyndyǵymen, qaınaǵan qat-qabat jumysymen jandandyryp júrse, al áıeli olardyń saýda úıindegi tártip pen eseptiń úlgisi edi.
Olardyń qasyna óz orny men joǵary dárejesin jaqsy sezingen keıippen fabrıkant, maqta-mata óndirisiniń mańyzdy shikirási, úsh jip ıirý ornynyń ıesi, Qurmetti legıonnyń ofıseri jáne Bas keńestiń múshesi Karre-Lamadon myrza jaıǵasypty. Imperııa tusynda ol keıin oǵan qosylǵany úshin, óz sózimen aıtqanda, ıgi qarýmen ózi soǵysqan lagerden kóbirek qamtyp qalam degen bir ǵana maqsatpen ıgi nıettegi oppozısııany basqarǵan bolatyn. О́z kúıeýinen áldeqaıda jas Karre-Lamadon hanym rýan garnızonyna taǵaıyndalǵan jaqsy otbasynan shyqqan ofıserlerdiń naǵyz aldanyshy bolǵan-dy.
Kúıeýiniń qarama-qarsysyndaǵy úrip aýyzǵa salǵandaı áp-ádemi, jyly tonǵa oranǵan áıeli dılıjanstyń suryqsyz ishine túńile kóz sap otyr.
Olardyń kórshisi graf jáne grafınıa Iýber de Brevıl ejelgi jáne ataqty norman teginen taraıtyn. Graf, asa kelbetti egde tartqan dvorıanın, óziniń kıinip-taraný aılasymen korol Genrıh Tórtinshimen tabıǵı týys ekendigin áıgileı júrýge tyrysady, otbasylyq madaq shejire boıynsha, bulardyń bir arǵy ájesi korolden júkti bolyp qalady, al onyń kúıeýi soǵan baılanysty graf ataǵyn alyp jáne gýbernator bolady.
Graf Iýber Bas keńestik jaǵynan Karre-Lamadon myrzanyń áriptesi, departamenttiń orlean partııasynyń ókili edi. Onyń Nanttaǵy usaq keme ustaýshynyń qyzyna qalaı úılengeni birjola jumbaq bolyp qaldy. Alaıda grafınıa aqsúıektik mánerdi jaqsy meńgergendikten, onyń ústine tamasha qabyldaýlar uıymdastyra bilgendikten, tipti, buryn Lýı-Fılıpp balalarynyń birimen ashyna bolypty degen de áńgime bar bolǵandyqtan, búkil betke ustarlar sonyń tóńireginde úıiriletin jáne ejelgi izettilikti saqtaǵan birden-bir oryn bolǵandyqtan, onyń salony departamenttegi eń birinshi sanalatyn ári oǵan kirý de ońaı bolmaıtyn.
Al Brevılderdiń tutastaı múlik túrinde jınaǵan baılyǵynyń jyldyq túsimi, qaýesetke qaraǵanda, bes júz myń lıvrge jetetin kórinedi.
Kúımeniń tórinde otyrǵan osy alty adam qoǵamnyń aýqatty, ózine-ózi senimdi, qudiretti tobyn beınelese, al adamdardyń yqpaldy, dindar ári tuǵyry berik toby sanalady.
Tańǵalarlyq kezdeısoqtyqpen barlyq áıel bir iskámeıkege otyrypty; grafınıanyń qasyna "O, bizdiń jaratýshymyz" ben "Qudaı anasyn" sybyrlap aıtyp, uzyn táspıhterin termelegen eki monahına ornalasypty. Onyń biri - quddy taqap turyp bytyramen atqandaı betin sheshek shubarlaǵan egdeleý áıel. Ekinshi óte áljýaz áıeldiń bet álpeti ádemi, aýrýshań kórindi, keýdesi azaptanýshylar men taqýalardy týdyryp, bárin ózine baǵyndyryp alatyn din jolynda sharshap, qurt aýrýyna shaldyqqan adamdykindeı.
Báriniń nazaryn monahınalardyń qarsysynda otyrǵan áıel men erkek aýdardy.
Erkek demokrat, barlyq ataqty adamnyń qorqytýshysy belgili Kornıýde bolatyn. Ol óziniń uzyn sary saqalyn tabany kúrekteı jıyrma jyl boıy barlyq demokratııalyq kafege batyryp shyqqan-dy. Ol óziniń baýyrlarymen jáne dostarymen birge kondıter bolǵan ákesinen qalǵan aıtarlyqtaı mol dáýletti shashyp bitip, endi sonshama yntamen jasalǵan revolıýsııalyq sharap qurbandyǵynan soń, aqyrynda eńbek sińirgen ornyn alý úshin, respýblıkanyń ornaýyn shydamsyzdana kútip júrgen-di. Áldekimniń ázili arandatqan bolý kerek, tórtinshi qyrkúıekte ol ózin joǵary dárejedegi sheneýniktikke taǵaıyndaldym dep esepteıdi, sodan óz qyzmetine kiriseıin dep kelse, sheneýnikter keńesiniń birden-bir qojasy bolyp qalǵan hatshylar ony moıyndamaı qoıady, sodan taıyp turýyna týra keledi. Tabıǵatynan adal kóńildi, qııanatqa barmaıtyn, elgezek adam bolǵandyqtan, ol aıryqsha jigermen qorǵaný sharalaryn uıymdastyrýǵa kirisedi. Onyń tapsyrmasy boıynsha, dalalarda qasqyrdyń apany sııaqty orlar qazylyp, tóńirektegi ormandardan jas aǵashtardy kesip, barlyq jolǵa bógesinder jasaldy; sol áreketterge kóńili tolǵan ol, jaý jaqyndap kelgen kezde, asyǵys qalaǵa sheginip ketti. Endi onyń óz oıynsha, ol Gavrda asa zor paıda keltirmek, ol arada da or qazyp, bógesinder jasatýyna týra keledi.
Al jeńil minezdiler qataryna jatatyn áıel óziniń erekshe tolyqtyǵymen dańqy shyqqan, sodan "Tompysh" degen atqa ıe bolǵan adam-dy. Alasa boıly, dop-domalaq, denesin maı basqan, borbıǵan saýsaqtarynyń býyn-býyny emshekke uqsap údireıgen, terisi jaltyraǵan jumsaq, kóılegin shirep turǵan tósi qushaq jetpesteı shalqar bul áıel qalaı degenmen de kóz tartarlyqtaı kelisti edi jáne suranysy da jaqsy bolatyn, ásirese onyń jap-jas ekendigi kóz qýantatyn. Almanyń qyzylyndaı bet ushy shuǵynyq gúldiń jarylaıyn dep turǵan qaýyzyn elestetedi; óte ádemi qara kózi uzyn jıi kirpikterdiń qorshaýynda tipti qap-qara bop kórinedi, al usaq appaq tisteri jarqyrap kóringen súıkimdi, dymqyl oımaq aýzy dáp bir súıgenińdi kútip turǵandaı tipti.
Eger qaýesetke sensek, onyń basqa da baǵa jetpes artyqshylyǵy tolyp jatyr.
Ony tanyǵan sátten bastap ádepti áıelderdiń arasynda sybyr-kúbir bastaldy da ketti; "masqara", "buzylǵan qyz" degen sózderdiń anyq sybyrlap aıtylǵany sonshalyq, Tompysh basyn kóterip aldy. Ol óziniń jolaýshy joldastaryn shamdanǵan, ótkir janarymen bir sholyp ótip edi, sol sátte-aq qolma-qol tynyshtyq ornap, bári jerge qarady, tek Lýazo ǵana oǵan oınaqylana kóz tastady.
Alaıda kóp uzamaı úsh áıeldiń arasynda áńgime qaıta tutandy: anandaı áıeldiń ortalarynda otyrýy olardy oıda joqta biriktirip, tipti týysqanǵa aınaldyryp jiberdi. Zańdy mahabbat ejelden óziniń erkindikti ańsaǵan sińlisine jekkórinishpen qarap kele jatqandyqtan, myna uıaty joq maqulyqtyń aldynda ózderiniń birigýi qajet ekenin adal jandy jubaılar sezdi.
Kornıýdeniń kózqarasyna qaraǵanda konservatıvti daǵdylary bılep ketken úsh erkek is jaǵdaıyn áńgime etip ketti jáne olardyń sóz yńǵaıynan kedeılerge degen jekkórinishi baıqalyp-aq turdy. Graf Iýber ózin prýssaktar dýshar etken qyrǵyn-joıqyn týraly, mal urlaýmen egindi qıratýdan tapqan úlken shyǵyny jaıynda sóz etti, áıtkenmen ondaı zııan ózi sııaqty aýqatty, mıllıoner adamdy myqtaǵanda bir jyl ǵana qyspaǵyna alady degen baısaldy senimdilik sóz arasynan sezilip turdy. Kapıtalıst Karre-Lamadon myrza maqta-mata óndirisiniń turaqsyz jaǵdaıyna baılanysty, qıyn kúnderge dep saqtaǵan alty júz myń frank aqshasyn aman-esen Anglııaǵa aýdaryp úlgeripti. Al Lýazo bolsa fransýz áskerleriniń jabdyqtaý bólimine amalyn taýyp búkil saqtaýly sharabyn satyp jiberipti, endi oǵan memleket mol aqsha qaryz bolyp otyr, ol sony Gavrǵa baryp alyp alsam degen oıda.
Úsh erkek bir-birine jyly dostyq shyraımen qarasady. Qoǵamdyq jaǵdaılarynyń árqılylyǵyna qaramastan, olar ózderin baılyq jóninen baýyrlastar sanap, barlyq aýqatty, qaltalarynda altyn syńǵyrlaıtyn adamdy túgel biriktiretin uly franko-masson ordeniniń múshelerindeı sezindi.
Dılıjanstyń baıaý qozǵalǵany sonshama, tańǵy onǵa deıin tym qurysa tórt mıl de júrmedi, Asýǵa órlegen kezde, erkekterge úsh ret jerge túsip, shyǵýǵa týra keldi. Totege jetip tańǵy tamaǵymyzdy ishermiz degen jolaýshylar qobaljı bastady, myna júrispen ol araǵa túnde áreń jetetin túrleri bar. Jol boıynan áldebir as ishetin birdemeni kóremiz be degen úmitpen bári terezeden syrtqa úńilip kele jatqanda, kenet kúıme qasat qarǵa tyǵyldy da qaldy; ony ol aradan shyǵaryp alýǵa artyq-kemi joq eki saǵat ketti.
Ashtyq býyp, aqyl-oı tumandana bastady, al kele jatqan prýssaktar, sheginip kele jatqan fransýzdyń ash áskeri saýda oryndarynyń ıelerine úreı týǵyzǵandyqtan, jol boıynan birde-bir ashana, birde-bir qabaq kózge túser emes.
Erkekter jol boıyndaǵy fermalarǵa jeıtin birdeme izdep júgirip barǵanmen, eń quryǵanda nan da satyp ala almaı oraldy, sebebi eshkimge senbeıtin sharýalar kózge kóringenniń bárin tartyp ala beretin ash áskerlerden qorqyp, ózderiniń artyq qorlaryn tyǵyp tastaǵan bolatyn.
Tústen keıingi saǵat bir shamasynda Lýazo tós shemirshegimniń astyn shydatpaı tyrnap barady dedi. Qalǵandary da odan kem qınalyp kele jatqan joq-ty, aıaýsyz, birte-birte kúsheıip bara jatqan ashtyq olardyń áńgimege degen yqylasyn baıaǵyda byt-shyt qylǵan bolatyn.
Anda-sanda jolaýshylardyń biri esineı bastaıdy; onyń artynan ile-shala taǵy bireýi qostaı jóneledi; árkim óziniń minezine, tárbıesi men qoǵamdyq jaǵdaıyna oraı biri shýyldatyp, biri únin shyǵarmaı kezek-kezegimen aýzyn ashady da, burqyrap bý shyǵyp jatqan tesikti tez alaqanymen jaba qoıady.
Tompysh jerden birdeme izdegendeı, birneshe ret eńkeıip beldemshesiniń astyna qolyn júgirtti. Qasyndaǵylarǵa batylsyzdaý kóz tastap, qaıtadan túzelip otyrdy. Betiniń qany qashyp, báriniń jaǵy sýalyp ketken edi. Lýazo shoshqanyń tıtimdeı san eti úshin myń frank tóleýge daıyn ekenin aıtyp saldy. Onyń áıeli eriksiz narazy qımyl jasap qaldy da, biraq sol sátte-aq sabasyna túse qoıdy. Aqshany jelge shashqandaı kóringen jaı sózdiń ózi de onyń jynyna tıetin, ol tipti ondaı ázildi de kótere almaıtyn.
— Shyndyǵyna kelgende, maǵan bir túrli yńǵaısyz bolyp otyr, - dedi graf. -Qalaısha men tamaq alyp shyǵýdy oılamaǵam?
Árkim de ózin oısha solaı sógip otyrǵan bolatyn.
Alaıda Kornıýdeniń bir quty tola romy bar eken; kim ishkisi keledi dep aınala usynyp kórip edi, bári salqyn ǵana bastaryn shaıqady. Tek Lýazo ǵana bir jutýǵa qarsy bolmady, alǵysyn aıtyp qutysyn qaıtaryp jatyp:
— Degenmen jaqsy eken! Qyzdyrady ári ashtyǵyńdy umyttyrady, - dedi.
Rom ony kóńildi kúıge túsirdi de, ol endi kemedegilerdiń ash qalǵanda jolaýshylardyń ishindegi eń semizin jeıtini jaıyndaǵy óleńdi eske alyp, biz de sóıteıik degen usynys jasady. Tompyshqa qarata astarlap aıtylǵan álgi sózge tárbıeli jolaýshynyń bári tyjyryndy. Lýazo myrzaǵa eshkim jaýap bermedi, tek Kornıýde ǵana jymıdy da qoıdy. Monahınalar duǵa oqýyn doǵara salyp, qoldaryn keń mol jeńderine tyǵyp, kózderin jerden almaı tesile qaraǵan kúıi qozǵalmastan otyra berdi, ózderine jiberilgen tekserýge azapty tózimdilikpen shydap baqty.
Aqyry saǵat úsh kezinde birde-bir qyltıǵan aǵashy joq shetsiz-sheksiz mıdaı jazyqpen kele jatqanda, Tompysh tez eńkeıdi de, iskámeıkeniń astynan beti aq dastarqanshamen jabylǵan úlken kárzińkeni kóterip shyqty.
Áýeli ol onyń ishinen faıans taqsy men kúmis staqan shyǵardy da, sodan keıin kesektep týralǵan eki balapan taýyqtyń eti salynǵan úlken tabaq alyp shyqty; kárzińkeniń ishinen qaǵazǵa oralǵan basqa da dámdi taǵamdardyń tóbesi kórinip qaldy: qatpar nan, jemister, táttiler men túrli tamaqtar, úsh kún boıy ashanaǵa barmaı-aq tamaqtanýǵa eseptelgen tárizdi. Azyq-túlik túıinshekteriniń arasynan tórt bótelkeniń moıny qyltııady. Tompysh shójeniń qanatyn aldy da, Normandııada "regenttik" dep atalatyn nannan tisteı otyryp, sypaıylap jeı bastady.
Barlyǵynyń nazary soǵan aýdy. Uzamaı dılıjanstyń ishin eliktirgen ıis jaılap ketti de, tanaýlar deldıip, silekeıler toqtamaı aǵyp, jurttyń jaǵy siresip qaldy. Áıelderdiń jezókshege degen jek kórinisi endi ashýǵa aýysty, olar ony óltirýge, dılıjanstan staqanmen, kárzińkesi jáne azyǵymen qosa julyp alyp qarǵa laqtyryp tastaýǵa daıyn edi.
Biraq Lýazo pisken shóje salynǵan tabaqty kózimen iship-jep barady. Aqyrynda ol sóılep qoıa berdi:
— Mine aqyldylyq! Madam bizden góri kóregen bolyp shyqty. Árqashan bárin oılastyryp júretin adamdar bolady!
Tompysh oǵan buryla qarady:
— Tamaq jemeısiz be, sýdar? Tań atqaly túk tatpaý tym aýyr ǵoı.
Lýazo basyn ıdi.
— Iá, uıat bolsa da moıyndaıyn, qarsy emespin. Soǵys kezinde bári de soǵys kezindegideı, madam, solaı emes pe?
О́ziniń saparlastaryn kózimen bir sholyp ótip:
— Mundaı mınýtte óz mindetine jaýapty qaraıtyn áıelmen jolyǵý da óte ǵanıbet, -degendi qosyp qoıdy.
Shalbaryn bylǵap almaý úshin, ol tizesine áýeli gazet tósedi, sonan soń ylǵı da qaltasynan tastamaıtyn bákisiniń ushymen taýyqtyń sanyn tuzdyq-muzdyǵymen qosa shanshyp aldy da, tisimen julqyp sondaı bir raqattana jeı bastap edi, kúımeniń ishin kúrsine dem alǵan ún kernep ketti.
Tompysh jýas, momyn únmen monahınalarǵa da tamaq usyndy. Ekeýi birden kelisip, mińgir etip alǵystaryn bildirdi de, bastaryn kótermesten asyǵys jeı bastady. Kórshisiniń syıapatyna Kornıýde de qarsy bolmady, monahınalarmen birigip tizelerine tósegen gazetten ústelsymaq ta jasap aldy.
Aýyzdar órshelene shaınap, jep, jutyp, damyl tappaı ashylyp-jabyla bastady. Lýazo óz buryshynda baryn sap kirisip, áıelin de sóıtýge sybyrlaı úgittep jatty. Áıeli uzaq qarsylasty, biraq aqyrynda, asqazany jabysyp qalatyn bolǵan soń, kóndi. Kúıeýi eń tárbıeli sózderdiń kómegimen "saparlas arýdan" Lýazo hanymǵa da bir kesim et alyp, berýge bolar ma eken dep surady.
— Árıne, bolady, alyńyz, myrza, - dedi Tompysh. Sóıtti de, yqylas bildire jymıyp, tabaǵyn sozdy.
Bordo sharabynyń birinshi bótelkesin ashqan kezde, biraz abyrjý baıqaldy: bar-joǵy bir-aq staqan bar eken. Aldyn ala erneýin súrtip alyp, ony birinen keıin birine bere bastady. Sirá, sypaıylyq istegeni bolý kerek, tek Kornıýde ǵana kórshisiniń erin izi kórinip turǵan dymqyl jerge óz ernin tıgizdi.
Tamaqty qunyǵa jep jatqan adamdardyń ortasynda onyń ıisin jutyp, erli-zaıypty Karre-Lamadon jáne graf pen grafınıa de Brevıl de "Tantaldyń azaby" atalǵan qııamet azapty bastan keship otyrdy. Kenet fabrıkanttyń jas áıeli qatty kúrsinip qaldy da, jurttyń bári jalt qarady; dılıjans terezesiniń syrtyndaǵy qardaı eki beti appaq bolyp ketipti, kózi jumylyp, basy keýdesine salbyrap túsip ketipti: áıel esinen tanyp qalypty. Qorqyp ketken kúıeýi kómek surap jalbaryndy. Bári sasyp qaldy; monahınanyń egdeleýi aýrýdyń basyn súıep, aýzyna Tompyshtyń staqanyn tosty da, birer tamshy sharapty zorlap jutqyzdy. Jas áıel qozǵala bastady, kózin ashyp, jymıdy da, ólimsiregen daýyspen jańaǵydan da táýir ekenin aıtty. Qaıtadan talyp qalmaýy úshin, monahına bir staqan bordo sharabyn túgel iship qoıýǵa májbúr etti de:
— Bul ashtyqtan basqa túk te emes, - dedi.
Ony estigen Tompysh uıalǵanynan qyzaryp, áli de tamaq tatpaı otyrǵan tórt jolaýshyǵa qarap byldyrlaı jóneldi:
— Ah, qudaıym-aı, men sizderge tamaq alyńyzdar deýge batpaı otyrsam...
О́zin qorlap, qarsylyq bildiretin shyǵar dep kútken ol úndemeı qaldy. Sózdi Lýazo bastady:
— E, jón ǵoı, mundaı jaǵdaıda barlyq adam baýyr, bir-birine kómektesýleri kerek. Qanekı, hanymdar, áldeqandaı bolmańdar, aıtatyn nesi bar, kelisińder! Biz, bálkim, túni boıy toqtaıtyn jer taba almaspyz. Mynandaı júrispen Totaǵa biz erteń túske qaraı jetsek te jaman bolmas edi.
Biraq tórteýi áli tolqý ústinde bolatyn, olardyń kelisim jaýapkershiligin ózine alýǵa bir de biriniń batyly barmady.
Aqyrynda máseleni graf sheshti. Ol uıalyp otyrǵan tolyq áıelge barynsha mańǵazdana buryldy da:
— Biz sizdiń usynysyńyzdy alǵys sezimimen qabyldaımyz, madam, - dedi.
Tek alǵashqy qadam ǵana qıyn eken. Rýbıkonnan ótken soń, bári qysylýdy qoıdy. Kárzıne áp-sátte jylan jalaǵandaı boldy. Onyń ishinde baýyrdan, boztorǵaıdyń etinen jasalǵan pashtet te, bir kesim qaqtalǵan til, krassan almurty, ponlevek irimshigi, pechene men bir banki marınattalǵan usaq qııar jáne pııaz da bar bop shyqty, - áıeldiń kópshiligi sııaqty Tompysh ta ashy nársege áýes-ti.
Áıeldiń alyp shyqqan azyǵyn jaıpap tastaǵan soń, onyń ózimen sóılespeı qoıý múmkin emes-ti. Áýelgide eptep úılespegenmen, biraq Tompysh ózin óte kelisti ustaǵandyqtan, birte-birte áńgimeleri jarasyp ketti. Aqsúıektik úlken ádeptilikti meńgergen grafınıa de Brevıl men Karre Lamadon hanym názik sypaıylyq tanytty. Kimmen sóılesse de óz bedelin túsirmeı sóılesetin grafınıa bul jaǵdaıda ataqty áıeldiń ádepti keshirimdiligin kórsete bildi. Biraq jandarm sekildi jigerli Lýazo hanym ǵana betinen qaıtpady; ol az sóıledi, alaıda kóp jep otyrdy.
Áńgime, ózi de belgili, soǵys jaıynda órbidi. Prýssaktardyń qatygezdigi men fransýzdardyń erligi jaıynda talqylasty; jaýdan qashyp qutylǵan bulardyń bári basqalardyń batyrlyǵyn madaqtady. Birazdan soń árkim ózi týraly aıta bastady, Tompysh ta shynaıy sezimmen, keıde kópshil áıelder óziniń tabıǵı sezimi týraly aıtqanda kórsetetin qyzýlyqpen Rýannan nege ketkenin aıtyp jiberdi.
— Basynda eshqaıda ketpeýdi oılaǵam, - dedi. - Úıim tamaqqa toly bolatyn, belgisiz bir jaqqa ketip qalǵannan góri birneshe soldatty azyqtandyrǵandy durys sanaǵam. Biraq men prýssaktardyń ózin kórgende, ózimdi-ózim ustaı almaı qaldym! Yzadan búkil ishek-qarnym aýdarylyp ketkendeı boldy; uıattan órtenip kúni boıy jyladym. Eh, erkek bolsam, men olarǵa kórseter edim! Men terezeden shoshaq qasqa kıgen sol jýan qabandarǵa qarap turǵam, kútýshi áıel meni qolymnan tartyp jibermeı qoıdy, áıtpese úıdegi búkil jıhazymdy solardyń basyna laqtyratyn edim. Keıin olar meniń úıime túneýge keldi, men birinshi kirgenin keńirdekten ala kettim. Nemisti qylqyndyrý basqalardy qylqyndyrýdan eshbir qıyn emes! Eger meni shashymnan tartyp áketpegende, men ony qylqyndyryp óltiretin edim. Sodan keıin maǵan tyǵylyp júrýge týra keldi. Mynandaı múmkindik týa qalǵan soń, men kettim de qaldym - mine endi osyndamyn.
Bári ony jabyla maqtasty. Ol ondaı erlik kórsete almaǵan jolaýshylardyń arasynda úlken bedelge ıe bolyp qaldy, al ony Kornıýde apostolsha quptap, meıirli jymıyspen tyńdady; qudaıdy madaqtaǵan dindar adamdy svıashennık, áste, solaı tyńdaıdy, óıtkeni uzyn saqaldy demokrattar da patrıotızmge kelgende dinı adamdardyń qudaıǵa qulshylyq jasaý máselesindeı monopolıster bolyp alǵan ǵoı. Sodan soń ol ýaǵyz aıtýshynyń daýsymen, qabyrǵalarda kún saıyn jelimdelip jatqan úgit qaǵazdarynan juqqan shabytpen sóz bastady da, "ońbaǵan Badengemen" aıaýsyz esep aıyrysqan soń, qyzyl sózdi qyzdyryp baryp toqtady.
Biraq Tompysh ashýlanyp qaldy, ol bonapartshyl bolatyn. Ol shıedeı qyzaryp ketti, qatty yza kernegendikten, tutyǵa sóıledi:
— Onyń ornynda ózińiz bolsańyz, kórer em-aý qaıtkenińizdi. Aıtatyny joq, qatyrar edińiz! Shyndyǵynda, siz ǵoı ony satyp ketken! Eger Fransııany siz sekildi sotqarlar bılese, onda bizge tek aldy-artymyzǵa qaramaı qashý ǵana qalar edi!
Kornıýde sabyr saqtady, jaqtyrmaı, mensinbeı kúlimsiredi, alaıda qazir jaǵdaıdyń ursysýǵa jetetini sezilip turdy; sol sát graf sózge aralasty da, senimmen aıtylǵan kez kelgen pikirdi syılaý qajet ekenin salmaqtaı eskerip, ashýly áıeldi esh qıyndyqsyz-aq sabasyna túsire saldy. Sol arada barlyq qurmetti adamdar sııaqty respýblıkany qısapsyz jek kóretin, raqymsyz monarh pen syrt jyltyraǵyna áıelge tán áýestikpen qaraıtyn grafınıa fabrıkanttyń áıeli ózin-ózi laıyqty ustaı bilip,bulardikine uqsaıtyn sezimdi bildirgeni úshin, myna jezókshe áıelge eriksiz ish tartyp qaldy.
Kárzińke bosap qalǵan bolatyn. Ony jabylyp esh qıyndyqsyz-aq tazalap tastaǵan, tek onyń úlkenirek bolmaǵanyna qynjylǵan. Tamaqty typ-tıpyl qylǵan soń sál saıabyrsyǵandaı bolǵanmen, áńgime taǵy birazǵa deıin sozyldy.
Ymyrt túsip, qarańǵylyq birte-birte qoıýlaı berdi; asqazan tamaq sińirip jatqanda sýyq óte-móte qatty seziledi, óziniń tolyqtyǵyna qaramastan Tompysh qaltyrap ketti. Brevıl hanym oǵan óziniń birneshe ret kómir salǵan jylytqyshyn usynyp edi, Tompysh oǵan dereý kelisti, óıtkeni aıaǵy ábden qatyp qalǵan edi. Karre-Lamadon hanym men Lýazo hanym ózderiniń jylytqyshtaryn monahınalarǵa berdi.
Arbakesh fonarlardy jaqty. Ortadaǵy terlegen attardyń arqasynan kóterilgen býdyń bultyna jaryqtyń shuǵylasy tústi; jol jıegindegi qar sol shuǵylanyń qubylǵan ot sáýlesinen bitpeıtin bir perde sekildenedi.
Kúımeniń ishinen eshteńeni aıqyn kórý múmkin emes edi, biraq Tompysh pen Kornıýde otyrǵan buryshta kenet bir qozǵalys boldy da, qarańǵylyqqa tesile qarap otyrǵan Lýazo myrzaǵa ana saqaldy dál bir dybyssyz, alaıda aıtarlyqtaı tepki jegen adamsha shorshyp keıindep otyrǵandaı kórinedi.
Aldaǵy joldan ottar jyltyldady. Ol Tot aýyly edi. Qazirdiń ózinde bular on bir saǵat boıy jol júrýi, al eger oǵan attardy jemdep, demaldyrý úshin tórt ret aıaldaǵan ýaqytty qossa, onda týra on úsh saǵat bolady. Dılıjans aýylǵa kirip, "Saýda" qonaq úıiniń aldyna toqtady.
Esik ashyldy da, ózderine jaqsy tanys dybysty estip, jolaýshylar kenet selk ete qaldy: ushy jerge súıretilgen qylyshtyń úzik-úzik syldyry shyqty. Sol mezet ashy daýys nemisshe áldene dedi.
Dılıjans toqtaǵanmen, jolaýshylardyń birde-biri oryndarynan qozǵalmady; kúımeden shyqsa boldy, bulardy dereý óltiretindeı, bári qoryqty. Arbakesh kelip, qolyndaǵy sham jaryǵyn kenet kúıme túkpirinde ári tańǵalǵannan, ári qoryqqannan aýzy ashylyp, kózi baqyraıyp eki qatarda otyrǵan adamdardyń júzine túsirdi.
Arbakeshtiń qasynda jaryq túsken beldeýde nemis ofıseri tur eken: uzyn boıly aq sary jas jigit, jiptikteı tym jińishke, korset kıgen bıkeshteı mýndıri tartylyp laktelgen qısaıta kıgen jalpaq fýrajkasy ony aǵylshyn qonaq úıleriniń shabarmanyna uqsatyp tur edi. О́lsheýsiz úlken, qatty murty quddy ústińgi ernin ústinen basyp, jaǵy men ezýin tómenge sozyp jibergendeı kórinedi; murty sozylǵan saıyn súıirlenip, birte-birte jińishkerip, aqyrynda jalǵyz tal qylǵa aınalyp ketkendeı ushy múlde kórinbeıdi.
Ol jolaýshylarǵa elzas ereksheligindegi fransýz tilinde qatqyl sóılep, kúımeden shyǵýlaryn talap etti:
— Shyǵyńdar, mýrzalar!
Eń aldymen qasıetti qyzdardyń sypaıylyǵyn saqtap, aıtqandy oryndaýǵa daǵdylanǵan eki monahına qozǵaldy. Artynsha graf pen grafınıa kórindi, sonan soń fabrıkant pen áıeli, onyń sońynan óziniń aıbarly áıelin ıtere-mıtere Lýazo shyqty. Dılıjanstan shy
