Álemde óz halqyna barynsha jaǵdaı jasap, turmys-tirshiligin jeńildetken smart-qalalar kóp. Máselen, Nıý-Iork osydan 25 jyl buryn-aq kompıýterlik basqarý júıesi arqyly árbir turǵyndy ınternetpen qamtamasyz etse, Boston yńǵaıly kommýnaldyq júıesimen erekshelenedi. San-Fransısko qoǵamdyq kólikterge arnalǵan tıimdi baǵdarlamamen tanylsa, Rım kólik keptelisin túbegeıli sheshý arqyly álemge úlgi bola bildi.
«Jaqsydan úıren» demekshi, búginde elordamyz smart-qalalardyń qatarynan kóriný úshin Parıj, Shanhaı, Oýlý, Nıssa, Rıga qalalarynyń tájirıbesine súıendi. Jańa tehnologııalardy engizý arqyly turǵyndardyń ál-aýqatyn jaqsartýdy, sapaly ómir súrýin kózdeıdi. Osy rette «Aqyldy qalanyń» jetekshisi «Astana Innovations» AQ kompanııasy qolǵa alynǵan jobalardyń halyq ıgiligine aınalǵanyn aıtady.
Intellektýaldy baılanys ortalyǵy
Bıyl bas qalada ıntellektýaldy baılanys ortalyǵy quryldy. «101», «102», «103» sekildi jedel qyzmetterdiń qataryna qosylǵan «109» nómiri qarapaıym azamattardy qaladaǵy qyzmet kórsetetin mekemelermen tikeleı baılanystyrady. Iаǵnı, kommýnaldyq-turmystyq sıpattaǵy máselelerdi sheshýge barynsha kómek bermek. Ortalyq tek telefon arqyly ǵana emes, baılanystyń barlyq túrleri, atap aıtqanda «Smart Astana» mobıldik qosymshasy, smart.astana.kz web-portaly jáne áleýmettik jelilerdegi «Astana 109» paraqshalary boıynsha kelip túsken ótinishterge jaýap beredi.
Joba qoldanysqa engen qańtar aıynyń ózinde turǵyndardan 130 myńǵa jýyq ótinim qabyldanǵan.
«Open Wi-Fi»
Moıyndaý kerek, osydan birneshe jyl buryn aýyl túgili qalada joǵary jyldamdyqtaǵy ınternetke qol jetkizý múmkindigi bolmady. Aqparattyq tehnologııanyń kún sanap damýy árbir adamǵa mobıldik baılanystyń qajettiligin sezdirdi. Bul másele «Open Wi-Fi» jobasy arqyly sheshimin tapty.
Qazirgi tańda elordada qalalyq jeli qalyptasqan. Kez kelgen qoǵamdyq oryndarda otyryp álemniń túkpir-túkpirimen baılanys jasaýǵa bolady. Elordanyń barlyq oıyn-saýyq ortalyqtary, qonaq úıler, meıramhanalar, kafeler, sport keshenderi men kitaphanalar tegin ınternet jelisimen qamtamasyz etilgen.
Sońǵy ýaqytta qalalyq avtobýstardy da ınternetpen jabdyqtaý jumysy júıelendi. «Wi-Fi Bus Astana» jobasy aıasynda ótken jyldyń shilde aıynda 100 avtobýsqa tegin ınternet ornatatyn áleýmettik joba iske asyryldy. Baılanys operatorynyń qandaı ekenine qaramastan jolaýshylardyń barlyǵy tegin ınternetti paıdalana alady.
Qaýipsiz qala
Qala halqynyń tynyshtyǵy qashanda qymbat. «Smart» qalanyń negizgi baǵytynyń biri – elordalyqtar men qonaqtardyń qaýipsizdigine nazar aýdarý. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýda beınebaqylaý kameralary taptyrmas qural. Elordanyń tynys-tirshiligin keshendi qamtamasyz etýde beınebaqylaý qanatqaqty jobasy óz jemisin berýde. Ol boıynsha qanatqaqty aımaq retinde tańdalǵan Qabanbaı batyr – Almaty – Syǵanaq – Saýran kóshelerine ornalastyrylǵan 120 beınekameradan ortalyqqa sıgnal kelip túsedi. Onyń kómegimen ákimshilik quqyq buzýshylyqtardy tirkeý, júrgizýshilerdiń jyldamdyq rejimin anyqtaý, kóshe qıylystarynda jol júrý erejelerin saqtaýdy baqylaýǵa múmkindik mol.
Aldaǵy ýaqytta joba sheńberinde qoǵamdyq jerlerge – 12 000, kóshe qıylystaryna 3000 kameraǵa deıin ornatý josparda bar.
Al, aqpan aıynda «Qaýipsiz qala» jobasyn júzege asyrý sheńberinde 21 «Vokord» apparattyq-baǵdarlamalyq kesheni qoldanysqa berilgen edi. Bul jyldamdyq ólsheýishter jol qozǵalysy erejelerin buzý derekterin foto túrinde sol mezette tirkeıdi. «Vokord» keshenderi IK-projektorlarmen jabdyqtalǵan, ıaǵnı memlekettik nómirlerdi túngi ýaqytta da dál anyqtaı alady. «Vokord-Sıklop» jańa ólsheýish apparaty qoldanysqa berilgen úsh aıdyń ishinde 7 000 jol qozǵalysy erejesin buzý deregi anyqtalǵan.
«Smart Astana» tegin mobıldi qosymshasy
Jýyrda turǵyndar úshin taǵy bir paıdaly qosymsha qoldanysqa endi. Endi «Smart Astana» tegin mobıldi qosymshasy barlyq elorda turǵyndary men qonaqtary úshin qoljetimdi. Kez kelgen adam uıaly baılanys telefonyna «Apple Store» jáne «Play Market»-te usynylǵan qosymshany tegin júkteı alady.
Bar bolǵany bir-aq qosymshada qalalyq avtobýstardyń qozǵalysyn onlaın rejimde baqylaý, jol qozǵalysy erejeleri aıyppuldaryn tekserý, ıntellektýaldyq baılanys ortalyǵyna ótinish bildirý, halyqaralyq jáne ishki áýe reısteriniń ushý jáne ushyp kelý ýaqytyn, sondaı-aq, poıyz, elektrıchka jáne qalaaralyq avtobýstardyń kestesimen tanysa alady.
Al, «Smart tickets» aıdarynda «Báıterek», «Atameken Qazaqstan kartasy» etno-memorıaldyq kesheni, Jastar saraıy, S.Seıfýllın atyndaǵy mýzeı, Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatry, Memlekettik akademııalyq fılarmonııa, Qýyrshaq teatry, Jastar teatry sekildi taǵy basqa mádenı oryndarda ótetin is-sharalarǵa bıletti onlaın arqyly satyp alýǵa bolady. Jýyrda sporttyq sharalarǵa da bılet satyp alý múmkindigi usynylmaq. Qosymsha, sondaı-aq, mektepterdegi sabaqtardyń bolmaýy, tas joldardyń jabylýy men ashylýy jáne qaladaǵy jaısyz aýa raıy týraly push-habarlamalardy lezde alý fýnksııasymen yńǵaıly.
Búginde qosymshanyń nusqasyn 60 myńnan astam adam júktep alǵan.
«Smart mektep»
Bala – bizdiń bolashaǵymyz. Olardyń aman-esen bilim alýyna ata-analar ǵana emes, ustazdar da jaýapty. Al, «Smart mektep» jobasy oqýshylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýmen qatar, bilim uıasyndaǵy prosesterdi jeńildetedi. Ázirge qanatqaqty joba retinde elordanyń № 3 mektep-gımnazııasy men № 15 mektep-lıseıdiń bazasynda júzege asýda. Munda árbir oqýshynyń ǵımaratqa kirip-shyqqan ýaqyty ata-analaryna sms arqyly habarlanady. «Aqyldy mekteptiń» oqýshylary ashanaǵa barǵanda ýaqyt joǵaltpaıdy. «E-ashana» jobasy boıynsha elektrondy tólem arqyly tapsyrys beredi.
«E-kitaphana» jobasy – naǵyz zamanaýı dúnıe. Oqýshylardyń burynǵydaı kezekke turýy, qalaǵan kitabyn saǵattap izdeýi sekildi qıyndyqtardy artta qaldyrmaq. О́ıtkeni, kitaptardyń elektrondy málimetter bazasy túzilgen. Oqyrmandardyń elektrondy kartotekasy jasaqtalyp, oqýlyqty berý prosesi tezdetilgen.
Jalpy, «Smart mektep» arqyly ata-ana balasynyń qansha ret sabaqqa keshikkenin, qandaı kitaptar oqyǵanyn jáne ashana men býfetke ketken shyǵyndaryn bilip otyrady.
«Smart emhana»
Qala turǵyndarynyń kún sanap kóbeıýi medısınalyq mekemelerdiń jumysyn edáýir qıyndatýda. Aq halattylardyń shamadan tys júktememen qyzmet kórsetýi – sonyń dáleli. Aldaǵy ýaqytta bul másele de baıyppen sheshilmek.
Aıta ketken jón, «Astana Innovations» AQ elordany álemniń 50 «aqyldy» qalasynyń qataryna engizý úshin osyndaı smart-jobalardy birtindep ıgerý ústinde. «Smart emhana» jobasy №4 qalalyq emhanada qanat qaqty. Basty maqsat – ishki-syrtqy jumystardy avtomattandyrý, medısınalyq qyzmet kórsetý sapasyn jaqsartý. Kez kelgen naýqas óz ýaqytyn únemdeý úshin dárigerlerdiń qabyldaýyna veb-saıt arqyly onlaın rejimde jazylady. «Smart emhana» – dáleldi medısınalyq aqparat usynady. Munda alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek toby kúsheıtilgen. Dıagnoz qoıý barysynda dárigerlerge shuǵyl túrde durys sheshim qabyldaý úshin barlyq qajetti elementterdi qamtıtyn quralmen jabdyqtalǵan.
Biryńǵaı málimetter bazasynda naýqasqa júrgizilgen dárigerlik taldaýlar, zertteý nátıjeleri bar.
Joba qazirdiń ózinde tıimdiligin kórsetti. Birinshiden, kezekterdiń sany azaıdy. Dárigerlerdiń dári-dármekti taǵaıyndaýynda qatelikke jol berilmeıdi, dıagnostıkalyq zertteýlerdiń naqtylyǵy artty. Sonymen qatar, belgili bir ýaqyt merziminde sozylmaly aýrýlardyń asqynyp ketý jaǵdaılaryn baqylaý óz nátıjesin berýde. Al, 2014 jyldan beri Biryńǵaı aqparattyq medısınalyq «Call-ortalyǵy» elorda turǵyndary men qonaqtary úshin (1300 qysqa nómiri ) jumys isteıdi.
«Smart kóshe jaryǵy»
Astana – jaryǵy sónbeıtin qala. Kúni-túni janyp turatyn qyzyldy-jasyldy shamdar ásem shahardyń ajaryn ashady. Desek te, energııany únemdeý qala bıliginiń nazarynan tys qalǵan emes. Tipti, EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesinde negizgi jobalardyń biri «Smart kóshe jaryǵy» bolýy ábden múmkin.
Joba maqsaty – elektr energııasyn tıimdi paıdalaný jáne kóshe jaryǵy shyǵyndaryn azaıtý. Ol úshin jumys rejimderi rettelgen. Jaryqtyń qosylý-óshý kestesin avtomatty rejimge aýystyrýǵa múmkindik bar. Qala shamdarynyń jaı-kúıi, jumys rejimi týraly málimetter, júıeni basqarý qurylǵylary dıspetcherdiń ekran monıtorynda kórsetiledi.
Jaryqty basqarýdyń retteý fýnksııasy erekshe. Arnaýly baǵdarlama arqyly ár shamdy óz aldyna nemese birneshe shamdy qatar basqarýǵa bolady. Osylaısha, elektr energııasyn 48 %-ǵa deıin únemdeý kózdelgen. Retteý rejimi arqyly jaryq berý qosymsha energııany 13,6 % -ǵa azaıtady deıdi mamandar. Kóshe shamdarynyń jaı-kúıi týraly aqparat dıspetcherdiń monıtorynda kórinetindikten, burynǵydaı brıgadalardyń shyǵýy tekserý shyǵyndaryn tómendetýde.
«
Smart Payments»
«Smart Astana» eń aldymen turǵyndardyń ýaqytyn únemdeıdi. Qazir kommýnaldyq tólemderdi baryp tóleýdiń ózine moıyn jar bermeı jatady. Endi qyzmetterdi elektrondy formatta tóleýdiń qosymsha servısi arqyly kommýnaldyq tólemderdi biryńǵaı júrgizýge bolady.
«Smart Payments» – sý jáne gazben jabdyqtaý, kommýnaldyq qaldyqtardy shyǵarý, turmystyq-paıdalaný shyǵyny, elektr energııasy, jylý, telekommýnıkasııa qyzmetteri aqysyn tóleýge múmkindik beredi.
Rasynda, bul jobanyń bereri mol. Birneshe jerge barmaı-aq, barlyq tólemderdi elektrondy túrde bir mezgilde tóleý «Smart» qalanyń negizgi kórsetkishteriniń biri.
«3D tehnologııalar ortalyǵy»
Mazmuny – sáýlet óneri, qurylys, mashına jasaý, medısına jáne taǵy basqa salalardaǵy jobalardy ınteraktıvti sımýlıasııalaý men vızýaldandyrý. Sarapshylar jobanyń tıimdiligin joǵary baǵalap otyr. Birinshiden, óndiristik jáne bıýdjettik shyǵyndar tómendeıdi. Ekinshiden, ekonomıkanyń basym salalarynda eńbek ónimdiligin kóteredi. Kez kelgen jobany 3D-modeldeý, 3D-jobalaý jáne 3D-qurastyrý arqyly naqty nátıjege jetkizý. О́ndiristik kezeńniń ýaqytsha shyǵyndary men qunyn qysqartýdyń ózi tamasha jetistik.
Aty aıtyp turǵandaı, 3D ınfraqurylymdaǵy ınnovasııalyq ózgeristerdi kórneki kórsetýge, naqty iske asyrýǵa deıin olardyń tıimdiligin, qaýipsizdigin baǵalaýǵa múmkindik beredi.
Jobany júzege asyrýǵa 2000-nan asa fransýz kompanııalary qatyspaqshy. Qysqasha toqtala ketsek, joba boıynsha turaqty damyp kele jatqan qalany odan ári gúldendirýge 348 «aqyldy» sheshim usynylady. Onyń qatarynda kóliktik ınfraqurylymy, sý qorlary men qaldyqtardy basqarý, energııa óndirý, joǵary oqý oryndary, aýrýhanalar, sport keshenderi, eko-oramdar men ǵımarattar bar. «Aqyldy» sheshimderdiń barlyǵy elordanyń klımattyq jáne geografııalyq jaǵdaıyna baılanysty maquldanbaq.
Elbasy Nursultan Nazarbaev Astana jas bolǵandyqtan, «Smart» qalalardyń aldyńǵy qatarynan kórinýge múmkindigi óte joǵary ekenin aıtqan bolatyn. 2014 jylǵy kórsetkish boıynsha Astana álemdegi aqyldy qalalardyń reıtıngisinde 21-oryndy ıelendi.
Astana ákimdigi Úkimetpen birlese otyryp «2050 jyly Astanany álemniń úzdik qalalarynyń ondyǵyna engizý» tujyrymdamasyn ázirlep, bekitkeni belgili. Tujyrymdama damýdyń ekonomıka, áleýmettik, qoǵamdyq qaýipsizdik, ınfraqurylym sekildi salalaryn qamtıtynyn eskersek, «Smart Astana» jobasy aýqymdy sharalardy ret-retimen júzege asyrýda. Endeshe, elordamyz eńseli bolý úshin «aqyldy» jobalardyń áli talaıyna kýá bolatynymyz anyq.
Gúlmıra AIMAǴANBET,
jýrnalıst
