Jyr júrek

Járken aqynnyń jyr álemine sholý jasaǵanda «Aınalmas shen men shekpenge, О́leńim – arym, uıatym» degen júrekjardy sózi aldymen oıǵa oralady. Sebebi, óleńderiniń – aı­tyl­ǵan árli ár sóziniń, shýaqty shý­maqtarynyń jany jaýraǵandy jy­lytar oty bar ekendigi aqıqat. Aqyn­nyń aǵynan jaryla aıtqan «Dámdi sózdi aýzyma, Qudaı ózi salyp tur» degen syryna da qulaq asasyz. Ortaǵa salǵan osy pikirimizdi dáleldeý úshin naqty my­sal­darǵa júgingenimiz jón bolar. Aıtalyq, júreginen jyr saýǵan Járken aqynnyń ónerdi óleńge aı­nal­dyrǵan qanshama shuǵylaly shy­ǵar­malary bar. Sonyń ishinde,   álem­ge áı­gili fransýz sýretshisi Vınsent Van Gog pen qazaqtyń kórnekti qyl­qa­lam sheberi Úki Ájıevtiń ómir-taǵ­dyr­lary men keıbir shyǵarmala­ry­nyń syr-sıpatyn óleńde órnek­te­gen poe­malaryn bóle-jara  atap aıtý óte oryndy. Tirshiliginde tiri janǵa keregi bol­maǵan, eńbekterin eshkim elemegen Van Gog ózi ólgen soń ǵana dúıim el, dú­­nıe júzine dańqy asqan daryndy sýretshi ekendigin moıyndatqan edi. Járken sol bir óle-ólgenshe kedeı­shilik kún keship, ómir boıy óren óne­riniń qy­zyǵyn kórmeı, taý men dala kezip, qań­ǵybas atanyp, aqyr so­ńynda  aıyq­pas dertke dýshar bo­lyp, aty­lyp ólýden basqa amaly qal­maǵan qanatty qylqalam shebe­riniń qıly taǵdyryn asqan aqyndyq sha­byt­pen jyryna qosqan. Búginde qazaq qylqalam sheber­le­riniń arasynda tamasha talantymen tanylyp, ataq-dańqy alysqa taraǵan sýretshi Úki Ájıev týraly dastan da sátti týyndy. Onda bala kezinen taý-tas aralap, tabıǵatpen týystasyp ket­ken jas sýretshiniń shyǵar­ma­shy­lyq jolynyń ádemi ádiptelip, óner­diń tańǵajaıyp týyndylarynyń sóz ar­qy­ly sýrettelýi ǵajap. Aqyn taý men qalanyń san alýan órnegin salyp, batyrlardyń  beıne­le­rin somdaǵan ataqty  sýretshiniń boıaý­laryn sóıletedi. Bul jerde Jár­ken aqynnyń poemasy taqyryby ja­ńa­ly­ǵymen qatar, formalyq jaǵynan da jańashyl ekendigin aıtý paryz. Poe­mada Úkiniń «Medeý», «Kúz», «Te­ńiz», «Gobı ústindegi tún», «Qy­zym­nyń por­treti», «Avtoportret», t.b. sý­ret­te­rindegi boıaýlar baıany jyr jol­daryna kóshken. Aqyn sýretke qaraı otyryp sýretshiniń kórer­men­men boıaý tilimen bólisken oı-ar­mandary týraly syr aqtaryp, oqyr­manmen pikirlesip otyrǵandaı. Onyń dáleli aqynnyń ár sýretten ózindik oı qorytýy. Bolǵandyqtan kún qýatty, jer semiz, Pispeı qalar eshteńe joq kelse kúz... ...Joıý jaıly soǵystyń, sum qarýyn, Adamdardyń sózi áli de joq pisken. («Kúz») Sýrette kúrsine tolqyǵan kók teńiz aq kenepke kókshil bolyp kóshken eken. Osy «Teńiz» atalǵan sýretti salý ba­ry­synda sýretshi kóp izdenip, aqyry týyndysynyń arqaýyn tapqan. Aqyn­nyń bizderge túsindirýi sony aıǵaqtap tur: ...Eske alǵanda Hırosıma taǵdyryn, Búkil japon kúńirenedi teńiz bop. Bul qııaldan týǵan týyndy emes, sýretshiniń Japonııaǵa shekken sapary salǵan oıdyń jemisi. Al «Gobı ústindegi tún» sýretiniń áserin aqyn qalaısha qısyndy  qıys­tyrǵan deseńizshi. Tórt muhıtty túgel sarqyp quısań da Gobı shóliniń sý­synyn qandyrý múmkin emes deı kele, sýretshige qosyla aqyn da: ...О́zim de osy Gobı shóli sekildi, Sýsynym bir qanbaı qoıdy-aý ómirge... – deıdi. О́mirdiń fılosofııasy óleń­de osylaısha órnektelýine qalaı ǵana súısinbessiń. Sýretshiniń «Qyzymnyń portre­ti­niń de» mereıli sezim, maǵynaly maq­satpen keskindelgenin birden sezesiz. О́mir ozar, ajar tozar, sol kezde qyz­ǵaldaqtaı qulpyrǵan qyz kúnińdi sa­ǵy­narsyń. Sonda osy  sýret arqyly sol saǵym jyldar oıyńa oralar. Sý­retshiniń oı-tujyrymy osy. Aqyn bol­sa jastyq shaqtyń boıaýyn saqtap qalǵan qylqalamda bir qudyrettiń bar ekendigin, ıaǵnı sýretshiniń shyn sheber ekendigin eske salyp otyr. Kóńili kóktem sýretshiniń aıaýly ar­manyn aqyn jerine jetkize jyr­laǵan-aq: Barlyq boıaý, bala jastan dosym eń, Men ıisińdi sezem de kósilem. Boıaý ıisi, Jórgek ıisi, Gúl ıisi Dúnıeniń arylmasyn tósinen... Sýretshi «Uıqastyryp jyrlaryn­daı aqynnyń, Boıaýlardyń basyn qo­syp jatyrmyn» dep syr aǵytsa, aqyn onyń astarly ishki oıyn eki jol óleńmen túıindeı salady: ...Kúlli adamzat  til tabyssa boıaýdaı, Planeta keter edi gúldenip... Qysqasha qaıyryp, tujyrymdy pi­kirimizdi aıtar bolsaq, aqyn Járken Bódeshulynyń joǵaryda áńgimege ar­qaý bolǵan qos poemasy taqyryp, mazmun, túr jaǵynan da, kórkemdik órnegi – tili, stıli jaǵynan da qazaq poezııasyna  jańalyq ákelgen, rýhanı olja salǵan tolymdy týyndylar. Jalpy alǵanda Járken aqynnyń poemalary sanalýan ári san taqy­ryp­qa arnalǵan. Bul oraıda  Mahambet aqyn­nyń Qaraoıdaǵy beıitine baryp qaıtqan sapardan keıin jazylǵan «Jol kıesi», áziz aqyn Maǵjan Ju­ma­baevtyń peshe­nesine jazylǵan taý­qy­metti taǵdyrdyń mehnatty joly  ar­qaý bolǵan «Boztor­ǵaı-júrekte», ata­me­kenine at izin sala almaı, armanda ketken ári aqyn, ári ánshi Áset Naı­man­baıuly týraly «Aq marqa» poe­ma­lary qubylmaly qoǵam, alma­ǵaıyp zaman basqa túsirgen aýyrt­palyqtyń toq­san tolǵaýy dese bolar. Jiliktep bóle-jaryp, jeke-jeke tal­daýǵa maqala aýqymy kótermeıtin bol­ǵan soń, tańdamaly sanatyndaǵy sońǵy kitaby «Qubylysqa» qosylǵan toǵyz poemasynyń mazmunyna emes maqsa­tyna, túıinine toqtalyp, bir-eki aýyz pikir aıtý paryzymyz. Aıtalyq, «Jalǵyz»  poemasynyń túp­ki maqsaty jaratqan Iemiz – Qu­daı­dan bastap bar dúnıe-álemde bári jal­ǵyz ekendigin eske sala otyryp, sol daralyqty sanańmen saralap, baǵasyn baǵamdaı bilý jóninde fılosofııalyq oı túıindegen tolaıym týyndy. Osy bir shyǵar kúndeı shyndyqty jete­miz­ge jet­kizýdi maq­sat etken aqyn kókiregin kernegen aǵyl-tegil oı­la­ryn or­taǵa salýǵa asyq: Bul jalǵanda kim jalǵyz? Aq boryqtaı Aı jalǵyz, Aıdan nurly Kún jalǵyz, Jarqyrap turǵan Sholpan da, Jalǵyzdyǵyn seziner... Jyr bop máńgi jasarǵa, Abaı jalǵyz qashanda, Abaı jalǵyz bolǵasyn, ekeý emes Maǵjan da... Kóńilde bar kóp túıtkil, aıtyla bermes kóbinde, О́mir jalǵyz bolǵasyn, ekeý emes ólim de... Kim jalǵyz bul jalǵanda? Qara jer jalǵyz qashanda, Adamnyń jetpes aqyly qoldan ony jasarǵa... Álbette, aqyn jalań jalǵyzdyqty áýeze etip otyrǵan joq. Onyń kóksegeni ǵumyrly ǵulamalarǵa jarasqan jalǵyz­dyq álemi. Osydan shyǵarǵan túıini de túısindiretin shalqar oıǵa shomyl­dyrady: Jalǵyzdyqty – daralyq, danalyq dep túsinem, Taǵdyrlar bar san alýan, ishinde ala-qulasy. Jalǵyzdyqtan jaralǵan adamzattyń balasy. Danasy men darasyn mármár tasqa qashaıdy el, O, jalǵyzdyq, jasaı gór, o jalǵyzdyq, jasaı ber. Osydan kelip jaryq dúnıede Aqyn­nyń da, Dananyń da jalǵyzdyǵy sekildi О́mirdiń de jalǵyz da jalǵan ekendigine, saǵym ómirdiń bir sáttik ekendigine kóz jetkize túsesiń. Kelesi poema «Sher». Osynaý shaǵyn dastanǵa qazirgi zamannyń zar-muńy sher­tile otyryp, sonyń sebep-salda­ryna oı júgirtken aqyndy aldaǵy kún­der alańdatady. Járken aqynnyń bul týyndysynyń qurylymy da ózgeshe. Oqys oqıǵadan aıaǵy synyp, baldaqqa súıe­nip qalǵan jaryna jany ashyǵan, qaıǵyryp-qamyqqan aqyn kóshede ke­shegi qandy qyrǵyn Aýǵan soǵysyna qatysyp, maıdannan múgedek bolyp oral­ǵan jaýyngerge jolyǵyp qalady. Onyń da súıengeni qos baldaq. Osy uqsas eki taǵdyrdyń tartqyzǵan taq­syretin baıandaı otyryp, aqyn búgingi qoǵamnyń zaryǵa sherter zardaptaryn jaıyp salady: Jolbarysy ketkesin jutań tartty narqamys, Aıbyndy erkek aı qarap, ala­sardy ar-namys. Syıynyp arýaq, Táńir­ge, kóz salsańyz jan-jaqqa. О́rke­nıet zamany súıenip tur baldaqqa... Aqyl  aq­saq. Ar aqsaq. Namys aqsaq. Sana aqsaq. Qııal aqsaq. Oı aqsaq. Senim aqsaq. Sert aqsaq. Aqsaq. Aqsaq. Bári aqsaq... О́tpeli kezeńniń ókinishti  tustaryn tizbeleı kele,  erteńgi kúnderge alańdap, tán jarasy jazylar-aý, al jan jarasyn qaıtemiz degen fılosofııalyq salmaqty saýalymen-aq baǵasyn asyryp tur. Járken aqynnyń taǵy bir fıloso­fııalyq týyndysy – «Qanyshtyń kar­ta­sy» poemasy. Osynaý ǵulama ǵalym  Qanysh Sátbaev ómiriniń úzik syryn shyǵarmasyna  arqaý etken aqyndy pál­sa­palyq parasat bıiginen tanytqan bul poema da qazaq poezııasyna olja salǵan óreli týyndy. Poema aqyn men ǵa­lymnyń syrlasýy, ishki monologtary arqyly aıshyqtalǵan. Qanyshtyń ári qarapaıym, ári te­ńiz­deı tereń oılaryna: «Qazanyńa qa­za­ǵym, et qaınata bergenshe, tasyrlatyp tas qaınat. Surǵylt tastyń quny artyq. Bárin jalmap jutady, bul jalǵannyń tozaǵy. Tastan ózge ómirdiń bári shirip, tozady». Osynaý jyr joldary jas ur­paqqa «Qoı baǵyp, jylqy qaıyra bergenshe, ómirdiń jańa jolyna tús, ón­diriske aralas, búgingi ýaqyt talabyna bet­burys jasa» degen  kemeńgerlik ke­ńes­ke, tas arqyly: «Týǵan jerden aý­maıdy, jat emshegin saýmaıdy» madaq sózdi qosa aıtýy da zerdeli jandy oı­lan­dyrsa kerek. Aqyn ataqty ǵalymnyń aýzyna: ken baılyǵynyń  keremettigin, halyqty asyraıtyn, tabylsa taýsyl­maıtyn qazyna, sondaı-aq onyń  otan­shyl,  ultshyl adamdar sekildi  kindigi atamekenge máńgi baılaýly ekendigi tý­raly tápsildi tegin salyp otyrǵan joq. Jer baılyǵy – el baılyǵy. Eli bar er, eli joq er qor. Tastaı qatyp týǵan jerden taban aýdarmasań ǵana azamatsyń. Oqyrmanmen budan artyq oı bólisý múm­kin be, ıá qajet pe? Taý-tastyń qo­ıyn-qoınaýy toly qazba baılyq, eliń­niń yrys-nesibesi ári ol tońyp-jaýrasań panań degendi aıta otyryp, aqyn odan da sanańa sabaq alatyn parasatty oı sabaqtaı bilgen. «Panasy bar taý artyq, qaıyry joq pańdardan» degenine qalaı­sha qosyla ketpeısiń. Sondaı-aq, sóz arasynda, qısynyn keltirip aıtylǵan: «О́rt shalsa da kúı­meıdi, tasqa túsken órnegiń – Ne jazsań da tasqa jaz, esh ketpeıdi eńbegiń» pikiri de tarıhta tasqa tańbasyn qaldyrǵan túrkiniń kóne jazbalaryn tilge tıek etip, kóshpeli bolsaq ta kóne mádenıeti, baıyrǵy jazýy bar eńseli el bolǵan­dyǵymyzdy, mensinbeı, muryn kótergen órkókirekterdiń meselin qaı­ta­ryp, kókirek kózderin ashý úshin aıtyp otyr­ǵany da túsinikti.  Sóıtip, ult taǵ­dyryn, qazaq eliniń búgini men bolasha­ǵyn oılap, uly maqsatyn urpaǵynyń baqyty  jolyna arnaǵan kemeńger ǵa­lym Qanysh ómiri óleńge, ónegege aı­nalyp turǵany da Járken aqynnyń jyr qashaýdaǵy jetistigi. Járken aqynnyń dastandaryna dara-dara toqtalyp, árbirine  álimizshe – oı-sana­myzǵa salyp saralap, túıin túı­me­sek obal bolatyndaı. Sondyqtan poe­malary jónindegi sózimizdi júıeleı jal­ǵastyra  bermesek bolmas. Endeshe,  endigi áńgime áýeni tarıhtan tereń syr ashqan «Ańyraqaı beketinde», «Jaqııa», «Jol kıesi», «Bostandyq basy» poe­ma­laryna oıyssyn. Bul poemalar da  taqy­ryp­tarynan-aq baıqalyp turǵandaı, qal­maq shapqynshylyǵy kezindegi qazaq batyrlarynyń elin qorǵaý jolyndaǵy qııankeski kúresi jáne otarshyldyqtyń qyl buraýynan qutylyp, bodandyqtan bostandyqqa umtylǵan namysty ulty­myz­dyń ulandary Isataı men onyń uly Jaqııanyń, on jyl boıy at ústinen túspeı arpalysqan aıbarly Kenesary han­nyń eren erlikteri aıyzyńdy qan­dy­ryp, qumaryńnan shyǵaratyn shýaqty jyr shýmaqtarymen órilgen. Bul  poe­ma­lar­dan sanańda sabaqtap, zerdeńe toqyp alatyn ortaq oı bireý. Eldigińdi saqtaý úshin erlerińdi ardaqtap, olardyń erlik­terin ómirlik ónege, ulttyq uran dep dáripteý qajet. Sonda ǵana táýelsizdik týy máńgi jelbirep turmaq. Ultymyz­dyń uly muratyn  ǵasyrlar boıy ulyq tutyp, halqynyń baqytty ǵumyr keshý­lerine dańǵyl jol ashatyn sol dańqty darabozdardyń muragerlerine amanaty osy poemalarda ar-namysyńdy oıatyp, jan-júregińmen sezinetindeı otty, ja­lyn­dy jyrlar arqyly jetkizilgen. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda, el-jur­tymyz endi esip jıyp, etegin qym­taı bastaǵan tusta – sonaý toqsanynshy jyldardyń basynda Oral qalasynda bolǵan oqys oqıǵa áli umytyla qoıǵan joq. Jergilikti kazaktar azattyǵymyzǵa aram pıǵylmen qarsy shyqqan bolatyn. О́shpendilik órti endi bolmasa tutanar tusta – qarshadaı qazaq áıeli ortaǵa shy­ǵyp, aq oramal tastap, boztorǵaıdaı shy­ryldap pátýaǵa shaqyrmaǵanda qandy qyrǵyn bolýy kádik edi. Aqyn Járken osy soıqandy toqtatqan aqylgóı Ana­nyń erden beter eren erligin jan-júregi jaryla, aqtaryla jyrǵa qosyp: ...Meniń halqym talaı ǵasyr buıyqqan, Kóshin alyp shyqty búgin tuıyqtan. Altyn basym azattyqtyń jolynda, Armanym joq yrshyp tússe ıyqtan, – dep keıipkeriniń aýzyna sóz salǵan aqyn ultynyń jigerin janyp, qaıtpas qaısar erlikke shamyrqana shaqyryp tur ǵoı. Sondaı-aq, aqynnyń: ...Bostandyqtyń bostaý áli belbeýi, Esinemeı esińdi jı esti jurt, – degen eskertpesin de jadymyzǵa ja­zyp qoısaq artyq bolmas edi, aǵaıyn. Endigi áńgime jelisin aqynnyń týǵan jer týraly tolǵaýlaryna qaraı burǵan­dy jón kórdik desek, Járken jyrlary jańa qyry, sony syrymen bólekshe tur. Osy jerde onyń men emes, taǵdyrym aqyn degen ataly sózi oıǵa oralady. Atamekendi aıalaýdyń ólmes ónegesin aqyn jyr jolyna tómendegishe túsirgen: Týǵan jerdiń qar, muzy, Aıazyńmen jýyndyr. Týǵan jerdiń bal qyzy, Burymyńmen býyndyr... Járkenniń júregińdi shymyrlatyp, shym-shym oıǵa batyratyn, qumaryńdy qan­dyratyn jaýhar jyrlaryn oqı bas­taǵan sátten kóńiliń kúıdeı kúmbirlep, sezimiń seldeı tasyp, erekshe emirenip,   tebirenip, oıyń tol­qyp, tol­ǵanyp, qııa­­lyń qy­ran­sha qalyqtap, bir rahat kúı keshesiń. Al bul órnegi bólek óleńderdiń  kemel oıy kórkem sózben ádiptelip, oqyr­man júregine týra jol taýyp, oı-seziminiń qylyn shertip, shyndyqtyń shy­raıyn shyǵaryp turǵandyǵynyń aı­ǵaǵy. Járken jyrlary júrek el­jireter syr­ly áýe­ni­men, tereń oıǵa batyryp, sezim sulýlyǵymen sıqyrlaı arbap, kór­kemdigi kókiregińde sýretteı saqta­lar oramdy obrazdarymen, tuńǵıyq ta  tylsym syrlarymen bólisip, túsiný men túısiný arqyly jan dúnıeńdi baıy­ta­tyn beınebir rýhanı qazyna qoı­ma­syndaı. Aqynnyń  ómir-tirshiliktiń qupııa da tereń qatparly qyr-syryn kórýi, se­zinýi, tanýy, ony oı-sezim kóriginde  shyń­daýy da elden erekshe. Onyń aı­ryqsha – suńǵyla sýretkerligi – óleń­deriniń ózgeshe órnektiligi men sezim terber sazdylyǵynda. Járkenniń tabıǵat­tyń tańǵajaıyp kórinisterin óleńde­rinde tógilte, tamyljyta, tamsandyra, tańdandyra órnekteýi qandaı ǵajap. Sóz qoldanysyndaǵy sonshama zergerligi zer­­deńe sáýlesin túsirip, oıyńa uıa sa­lary da keremet qasıet qoı. Aqynnyń syryn shertip, muńyn shaǵýy oqyr­mandaryn oılantyp, tolǵantýdyń tabylǵan amaly. Járken óz jyrlarynda oqyrman oıyn, qııalyn, arman-ańsaryn astarlap ta, ashyp ta aıtýǵa asyq. Onyń osy oraıdaǵy oramdy oılary, tyńǵa túren salǵan izdenisteri qýantady. Oqyrman janyn jadyratyp, júregin jylytyp, kókeıine qona ketetin izgi oıy oramdy da arnaly jyr shýmaqtarynan aınalasyna nurly shýaq shashylyp jat­qandaı áser-sezimge bólenesiń. Qyran qııal, erkin oıdyń besigin terbetken aqyn­nyń náshi kelisken nárli jyr jol­dary jan sýsynyńdy qandyrary haq. Aqynnyń qaı óleńin oqysań da mazmuny mándi, paıymy parasatty, ıdeıasy ıman­dylyq pen izgilikti, ar-ojdandy asqaq­tatýǵa arnalǵan arnaly, shyndyqty shyr aınalǵan shyǵarma ekendigine ılanasyz. Qoǵamdaǵy rýhanı syrqatty sanańa sińirip, eńseńdi basqan beıjaı tirshi­ligiń­nen sergip, serpilip, jan-júregińdi tazartyp, aıarlyqpen alysyp,  elińniń ba­qyt­ty bolashaǵy jolyndaǵy kúreske bel býyp, azamattyq bolmysyńdy na­mys qaıraǵyna janyp, jandanyp, jal­danyp, ómirińdi ózgertip, halqyńa qyz­met kórsetýge táýekel etýińe de aqyn­nyń asqaq rýhty jyrlary qanat­tan­dy­ratynyna qaıran qalasyń. Al bulaısha oqyrman oıyn oıatyp, sezimin sergitip, jan dúnıesine serpilis jasaý tekti talanttyń ǵana enshisine buıyratyn aıryqsha qasıet. Qazaq poezııasynda qandaı óleń jazsa da shyńyraý oıǵa batyryp, asyǵy alshysynan túsip júrgen Járken aqyn­daı talant tarlandary sırek. Táýel­sizdik tańy atqanda arda aqyn kókiregin jaryp shyqqan shat­tyǵyn beınelegen óleń shý­maq­tary qandaı asqaq: Eriktimin, qustardaı eriktimin, Qara tastan myqtyraq beriktigim. Júregimniń jylynyp shýaǵyna – Alma, jıde... ashady órik gúlin... Qoldan bermes namysyn, bórikti ulmyn, Kókiregimdi hanǵa da kerip kirdim. Azııanyń shyǵyp ap tóbesine, Eýropanyń ar jaǵyn kórip turmyn. Azattyqtyń araıyna bólengen búgin­gi zaman, onyń saıasynda tynysh tirshilik keshken zamandastarynyń júrekjardy syryn jyryna qosqan arly aqyn Qazaq eliniń búgingi shyndyǵy bolashaqtyń ańyzy bolyp jalǵasatynyna Qudaıdaı senedi, bizdi de sendiredi. Al bul jy­rynyń otty jasyndaı Járkenniń kóre­gen kókiregine semser sóz, qyrǵı til, shy­ńyraý oı, asqaq arman uıa salǵan aqsuńqar aqyn bolyp jaralǵandyǵynyń aıǵaǵy. Aqynnyń ana tilimizdiń baǵy janyp, tıisti  tuǵyryna qonýyna degen izgi tilegi jalpaq eldiń júregindegi sózi – armany ekendigin aıta ketý de artyq bolmas. Aqtarylar aqynyń, sáýirdiń nóser bultynsha, Besikten beli shyqqanda kileń qara domalaq, Qazaqsha saırar kún týsa... Tilimiz jaýlap jer júzin aǵylshyn, japon jurtynsha... Rýhy bıik, sanaly qazaq balasynyń atynan aıtylǵan myna bir jyr joldary ultynyń atynan urpaǵyna bergen sertindeı: Paıǵambardyń demeımin teńdesimin, Jaratqannyń men de bir pendesimin. Aınymaımyn tilimnen, dilimnen de, Qashan bólep alǵansha jer-besigim... Mine, tap osyndaı tegeýrindi jyr shýmaqtaryndaǵy sel sezim júregińdi selt etkize serpiltip, darııanyń daýy­lyndaı jan dúnıeńdi dúr silkindiretin ǵalamat qýat-qudyretimen alys arman­darǵa, mejeli maqsattarǵa qulshyn­dyrady. Járken janyńdy tazartyp, júregińdi  jylytatyn, rýhyńdy ósi­rip, ómirge degen qushtarlyǵyńa qanat baılaıtyn jaýhar jyrlary arqyly aqyndyq asqaq bıikke kóterilgen kemel talant. Aqyn óleń uıqasyn qıynnan qıystyryp, ony ushqyr oı, úkili sezimge úılestire órýge de óte sheber. О́leń­deriniń ózgeshe ór­nekti, kór­kem kesteli joldary jadyńda jattalyp qalýynyń syry osynda. Járkenniń aqyndyq jarys­ta atyn ozdyrýynyń bir syry – onyń qazaq sóziniń qaımaǵyn qalqyp alyp, marjandaı tize biletin sheberliginde. Buǵan dá­leldi ár óleńinen alyp kór­seter bolsaq, oǵan arnaıy maqala arnaý qajet bolar edi. Sonda da bolsa kóz júgirtip ótelik: «Aq qaıyńdy jel ja­tyr sheshindirip... Japyraqtar dabyr­lap, jel eskende, Aspan men jer uq­saıdy keńeskenge... Qaıǵynyń qara bul­tyn qaq aıyryp, Keýdeńde bir burq etip sóndi jasyn... Ekeýmiz kúlip turyp qosh­tasyp ek, Endi biz jylap turyp kez­deselik... Ekeý­mizdiń kóńilimiz sııaq­ta­nyp, Almaly saı tasıdy sýǵa ja­ryp... Qara qasty, qara murt, qaraıdy tún qadalyp... Kóleńkeler qalǵıdy, shym­qaı jaryq sáýleler, Jaltyl­daıdy jal – qyr­da... Turdy ornynan Ala­taý, shyqqan kúndi qarsy alyp... Juldyzdar kókten ta­myp tur, Jyl­tyldap kózdiń jasyn­daı... Shóldesem kún shýaǵyn quıyp ishem, Gúlderdiń kese jasap qaýashaǵyn... Qus­pen birge qo­naqtap, aımen birge qalǵıdy... Kóbelek qos qanatyn, Gúlge jaıyp keptirdi... Shaıqap ketti shóp shyǵyn, Shegirtkeler sekirip... Kúzdiń sary shýaǵyna zer tústi, Eń aldymen sap-sary bop jer ıisti... Qas tulpardaı úki­lep, esken jel­deı úpilep... Qys túskende aǵaryp, kóktem týsa kógerer... Janarym jaıdaı jarqyldap, namy­sym bózdeı jyr­tyldy... Tańǵa jaqyn talyq­syp qar ba­syldy, Aq ulpasy úlbirep talǵa asyl­dy... Dirildeıdi jul­­dyzdar, aı qal­tyrap kóktegi... Júgirdi tal men qa­ıyq sý jaǵalaı... Aq qaınarlar shy­myrlap, Kún kózine qaınaıdy... Qyrǵa shyqqan qyzǵaldaq, aıdaryndaı átesh­tiń... Jel­kesin je­tesizdiń qıyp túser, Shyn­dyq­pen sýa­r­ylǵan oraq tiliń... Aı sar­ǵaıdy, tún ólip... Aqıqattyń tizesi se­kildi olar, Jalǵandyqtyń aldynda bú­gil­megen... Jaǵada shynjyrlaýly eski qaıyq, qa­raıdy sol qaıyqqa kesh mu­ńaıyp... Gúl qulpyryp turǵanda – Kó­belektiń toıy kóp... Saǵynary joq adam – tiri kúıik, tiri ólik... Qarashy mań­daıyma kere qarys, Ájimi ıirim-ıi­rim tereń aǵys... Bir shymshym to­pyraǵyn ap kelmediń be, Iiskep júrer edim nasybaıdaı... Basyma jastap tu­ryp uıyqtar edim, Kelmediń be bir tú­ıir tasyn ala?.. ...Taǵdyrdyń sýyq qa­ry, Sa­maıǵa erte qondy...» Osymen uzyn sózdi qysqartyp, aqyn­nyń kórkem de aıshyqty tilin, tyń teńeý, aırandaı uıyǵan uı­qastaryn, sóz­diń dámin de mánin bi­letin ustaly­ǵyn aıqyndaıtyn óleń joldaryn tiz­beleýdi toqtataıyn. Bul jerde jo­ǵarydaǵy my­saldar Jár­kenniń «Nurly boıaýlar», «Jul­dyzǵa ornyn aı bermes», «Bóriniń asyǵy» atalatyn úsh kitabynan ǵana alyn­ǵanyn eskerte ketsem deımin. Eger onyń ondaǵan ki­tap­taryn paraqtasaq júzdegen betke júk bolar aıshyqty til nári az emes. Sóz sońyna qaraı qadap aıtar taǵy bir shyndyqtyń shyrmaýyn tarqata ketsem deımin. Talantty aqyn da, joq iz­degen jolaýshy da bir. Járken aqyn­nyń sońǵy eki kitaby da sol sabyla iz­denisten tapqan oljasy. Bul eki jyr jınaǵynyń da attary zattaryna saıma-saı. Iá, «Burylys» pen «Qubylys» jal­­ǵyz Járken aqyn emes, qazirgi qazaq poezııasynyń rýhanı qazynasyn baıy­typ, ony jańa bıikterge kótergen kórkemdiktiń kóshbasy ekendigi kúmánsiz. Munyń jarqyn mysalyn «Bury­lysqa» engen qysqa qaıyrym, maz­mu­ny tereń, maqsaty aıqyn, oıy ordaly  óleń­derden oqyp-bildik. Bul árı­ne, qazaqtyń baıyrǵy qara óle­ńinen jeri­gendik emes, qaıta onyń jaılaýyn ja­ńartyp, órisin ózgertý, ıaǵnı so­nylyqqa soqpaq salý. Izgi nıetten týǵan ıgi izdenis jyr jemisin gúl­­dendire túsken, jańalyqqa jol ashqan qubylys boldy. Iá, burylys arty qubylysqa aınal­ǵanyna shyn júrekten qýanýymyz kerek. Tabı­ǵat­qa til bitirip, jara­ty­lysty jyrǵa aınaldyryp, Eldik pen Erlikti, Bos­tandyq pen Birlikti, Ar­lylyq pen Adaldyqty kóksegen kór­kem oıly, arnaly da armandy óleń-dastan­da­ryn tolaǵaıdaı tolǵaǵan da­ryndy jyraý-aqynnyń talantyna osylaı­sha tánti boldyq. Qýanyshbaı QURMANǴALI, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.