Siz úshin ne baǵaly?

Páter men kólikten tájirıbe qundy «Búginge deıin tabystylyqtyń «dástúrli» kór­setkishi sanalyp kelgen jekemenshik bas­pana men avtokólikke ıelik etý – qazirgi kún úshin ózekti másele emes. Ýaqyt ótken saıyn olardy satyp alǵysy kelmeıtin jastardyń qatary dúnıejúzi boıynsha artyp keledi». Batys mamandary júrgizgen kóp zertteýdiń uzyn-yrǵasy, mine, osyndaı qorytyndyǵa saıady. Bul zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, 30 ben 35 jas aralyǵyndaǵy azamattardyń basym kópshiligi úıge qol jetkizýdi qajet dep tappasa, avtokólik satyp alǵysy kelmeıtin jastardyń sany tipti de kóp. Ondaı azamattardyń oıynsha: «Quny asa qymbat zattar men múlikterdi satyp alý – esh aqylǵa syımaıtyn qısynsyz dúnıe». Mine, osy sebepti de, búginde Amerıkada 35 jasqa deıingi azamattardy arendatorlar, ıaǵnı «jalǵa alýshy býyn» dep ataıtyn túsinik keńinen qalyptasqan. Nege mundaı úrdis kórinis tabýda? Keıbir sosıologtar muny: «Búgingi zaman jastary shamadan tys «qarjylyq kataklızmderdi» bastan keship jatqandyqtan, olar úlken somadaǵy nesıelerdi alýdan qorqady, ıa bolmasa qashqaqtaıdy, sebebi, bul, tıisinshe olardyń sanasyna áser etpeı qoımasy anyq», – dep túsindirýge tyrysady. Biraq, bul da basty másele emes sekildi. Sebebi, qazirgi jastar aldyńǵy aǵa býyn kezinde baǵalanǵan qundylyqtar boıynsha ómir súrmeıtini, olar úshin qundylyq ataýlynyń sıpaty men máni ózgeriske ushyraı bastaǵany jasyryn emes. Iаǵnı, o zaman men bu zamandaǵy qundylyqtardyń baǵalanýynda aıyrmashylyq bar degen sóz. Demek, qazirgi jastardyń tabys pen tabysqa jetý degen uǵymdardy basqasha qarastyrýyn zańdylyq dep túsingen de jón. Máselen, buryn baspanasy men óz avtokóligi bar adam­dar «tabysty» sanalsa, al búgin óz qarjy-qara­jatyn bilimmen tájirıbe jınaqtaýǵa jum­saǵan jandardyń – saıahatshylardyń, ekstre­maldardyń, startapshylardyń «qurmet pen bedelge» ıe ekendigi baıqala bastaǵan. Son­dyq­tan, jastar jyljymaıtyn múlik, tipti, jıhaz alýdan sanaly túrde «bas tartyp», bas­pa­nany jalǵa alyp turýdy jón kóredi eken. Bul – qazirgi adamdardyń «múlik jınaýdy» jáne «turaqty ortany qalyptastyrýdy» qajet etpeı, onyń ornyna ózine yńǵaıly grafık túzip alyp, qarjylyq jaǵynan da, geografııalyq jaǵynan da táýelsiz bolý­dy qalaıdy degen sóz. Sol sebepti, Batys aza­mat­tarynyń arasynda: «Eger Uber nemese Lyft (bular dúnıejúzi boıynsha keń taralǵan júrgizýshisi bar taksıler qyzmeti) bolsa, AQSh-ta avtokóliktiń bolǵany ne kerek, sebebi, olardyń qyzmetin paıdalaný, ózimniń jeke avtokóligim bolýdan anaǵurlym arzanyraq emes pe?», «Eger, ınternettegi yńǵaıly tetikter arqyly dúnıeniń kez kelgen qıyrynan baspana taýyp alýǵa bolatyn bolsa, tabıǵaty kórkem jerden aldyn ala úı satyp alyp, ol jerge ara-tura baryp demalyp turýdyń ne qajeti bar?», «Sebebi, ondaı kezde arendaǵa aldyn ala aqsha tóleýdiń nemese ózińe unaǵan qaladan jyljymaıtyn múlik satyp alýdyń qajettiligi bolmaı qalady emes pe?», – degen sıpattaǵy saýaldardyń týyndaýy, bir jaǵynan zańdylyq sekildi. Bul máselege qatysty batys basylym­daryn­da biraz pikirler kórinis taýypty. Máselen, Atlantic basylymynyń sholýshysy Djeıms Gemblın «Qandaı da bir múlikke ıe bolý ózekti emes» degen tujyrym týraly óz oıyn bylaısha túıindegen: «Sońǵy ondaǵan jyldar ishinde psıhologtar kóptegen zertteýler júrgizip keldi. Ol zertteýler baqyt pen denińniń aman-saýlyǵyn shynaıy túrde seziný úshin qarjyny jańa zattar men múlikter alýǵa emes, jańa tájirıbe jınaqtaýǵa jumsaǵan durys. Ol sizge anaǵurlym kóbirek qýanysh syılaıdy». Sholýshynyń bul tezısimen Psychological Science jýrnaly da kelisedi. Máselen, bul basylymda Djeıms Gemblınniń: «Adamdardy sizdiń qaı jerden úı alǵanyńyz týraly áńgime qyzyqtyrmaıdy. Olar úshin bos ýaqytyńyzdy qalaı ótkizgenińiz anaǵurlym qyzyǵyraq», «Nashar tájirıbeniń ózi túptiń túbinde «tamasha tarıh» bolyp qalýy múmkin» degen sekildi oılarynyń jaryq kórýi – sonyń dáleli. Al Kornell ýnıversıtetiniń Amıt Kýma esimdi doktoranty: «Adamdardyń bir-biri­men áleýmettik qarym-qatynasy qashan da úlken ról atqarady. Sondyqtan, siz basqa adam­darmen jıi-jıi áńgimelesip, kóp dos tabýy­ńyz qajet. Árıne, ol dostaryńyz sizdiń qan­sha baspana satyp alǵanyńyz emes, qaı ja­qqa sapar shekkenińiz ben ózińizge múldem beı­tanys elde qalaı ómir súrgenińiz týraly áńgi­meńiz­di estigileri kelýi múmkin», – dep jazady. Endeshe, ýaqyt óte kele, jıǵan múliktiń quny tómendep, sapasy nasharlaýy múmkin, al siz­degi bar tájirıbeni eshkim tartyp ta, «urlap» ta ala almaıdy. Bul jerdegi negizgi paıym – osy. «Komfort aımaǵy»: siz odan shyǵa alasyz ba? Ol – yńǵaılylyq, jaılylyq, qaýipsizdik syılaıtyn keńistik. Al onyń syrtynda sizdi túrli synaqtar, táýekelder, shıelenister, qaýip-qaterler kútip turary anyq. Endeshe, ol keńistikten shyǵý kerek pe? Osyndaıda: «Siz bolashaqqa  qazirgi qonystanǵan mekenińizde qansha ýaqyt turatynyńyzdy bilesiz be? Árıne, bilmeısiz, demek, ómir boıy arendalyq úıde turý kerek degen oıdy sanaǵa kúshtep sińirip, 30-40 jylǵa nesıe alýdyń qanshalyqty qajeti bar?», – degen logıkalyq saýal týyndaýy múmkin. Máselen, Forbes jýrnaly qazirgi zamanǵy amerıkalyq jastar óz jumys oryndaryn ortasha eseppen alǵanda, úsh jylda bir ret aýystyrady degen málimet keltirgen eken. Túsine bilgen adamǵa munyń ar jaǵynda úlken másele jatqandaı. Sebebi, adam kúndelikti kúıbeń tirshilikke basy bútin berilip, rýhanı ári moraldyq turǵyda toqyramas úshin, eń al­dymen, ishki motıvasııany kúsheıtýdiń qajet­­tiligi týyndaıdy. Sonda onyń sana kók­jıegi keńeıip, tabysqa tezirek qol jetkizý múm­kin­digi kóbeıýi múmkin. Bul da qarapaıym aksıoma. Qazir ózderine yńǵaıly, ıaǵnı «komfortty aımaqtarynan» shyǵyp, ózin basqalarǵa emes, eń aldymen, ózine dáleldeýge tyrysatyndar qazaq jastarynyń arasynda da barshylyq. Olar álemniń ár qıyrynda júr. Maqsattary – bilim izdeý, tájirıbe jınaý. Malaızııadaǵy Limkokwing University of Creative Technology dep atalatyn joǵary oqý ornynda qoǵammen baılanys mamandyǵy boıynsha bilim alyp júrgen Nurzada Kúmisbek – sondaı jastardyń biri. Ol bizben áńgimesinde jastardyń «múldem basqa, erekshe, ózgeshe» tájirıbe jınaý úshin, eń bastysy, ózin ózi «izdeý», «tabý» maqsatynda arman qýyp, basqa qalaǵa, tipti, basqa elge barýy zańdylyq ekenin alǵa tartty. «Sebebi, «komfortty aımaǵynda», ıaǵnı óziniń úırenshikti ortasynda, otbasynda júrgende kez kelgen azamat qatyp qalǵan qaǵıdamen ómir súrip, naǵyz erkindiktiń, erkin oılaýdyń, erkin ómir súrýdiń ne ekenin jete túsinbeýi múmkin. Ony túsingen kúnniń ózinde boıynda ornyǵyp qalǵan senimsizdikten aryla almaýy múmkin. Al sol jas «komfortty aımaǵynan» shyqsa, onyń arqasúıer eshkimi bolmaıdy, tıisinshe, barlyǵy nólden bastalady. Ol, árıne, qıyn. Bastapqyda. Biraq, sende basqa nárse paıda bolady. Ol – sheshim qabyldaý erkindigi. Eger, qıynshylyqty kórmese, naǵyz eńbek degenniń ne ekenin bilmese, rýhanı qundylyqty joǵary qoıatyn otbasynda tárbıelenbese, osyny túsinetin dostardyń arasynda júrmese, onda ómir boıy toıymsyzdyqtyń, ıaǵnı materıaldyq qundylyqtyń quly bolady. Al rýhanı qundylyq seni: «Men ózimdegi barymnan eki ese artyq dúnıeni ıelensem, árıne, qýanamyn, biraq, ıelenbesem de renjimes edim» degen oıǵa jeteleýi múmkin. Demek, rýhanı qundylyq adamǵa qanaǵat sezimin syılaıdy. Bizdiń qoǵam­da «jeke mashınammen kelip, kettim», emes, «avtobýspen, poıyzben baryp, keldim» sekildi aqshany únemdeý jolyndaǵy qarapaıym is-áreketter de baǵalanýy kerek. Eger, ózime keler bolsam, men ákemniń syıǵa tartqan mashınasyn satyp, shetelge oqýǵa tústim. Árıne, tabysqa jeter, jetpesimdi ýaqyt kór­seter. Biraq sol mashınaǵa aıyrbastalǵan ómir­lik tájirıbe maǵan myń ese qymbat, baǵaly. Muny ózimniń bolashaǵyma quıylǵan alǵashqy ınvestısııa dep oılaımyn», – deıdi N.Kúmisbek. Osyndaıda, Abaıdyń: «Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozady. Odan basqa nársemen ozdym ǵoı demektiń bári de aqymaqshylyq», – degeni eriksiz oıǵa oralady... Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan»