Eren eńbek – eldiktiń máselesi

Elbasynyń jyl caıynǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynan jurtshylyqtyń jaǵymdy jańalyq kútetini málim. Tipti, halyqtyń ózi ne kútetinin dóp basyp aıta almasa da, «áıteýir bir ózgeriske asyǵady». Bul jolǵy Joldaý bireýlerdiń úmit údesinen shyǵyp, sensasııaǵa qushtar keıbireýlerdiń kóńili qońyltaqsyǵan kúnniń ózinde kúrdeli ýaqyttyń talaptaryn, memlekettik ekonomıkalyq múmkindikterin eskere otyryp, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna basymdyq bergen, qıyn sátte qysylmaýdyń jolyn qarastyrǵan Joldaý bolǵan edi. Árıne, eldiń aýqymdy áleý­eti men búgingi turmys-tirshiligi jóninde pikir talastyrýǵa kim-kimniń de quqy bar. Desek te, qazirgi jahandyq daǵdarys tur­ǵysynan qarastyratyn bolsaq, Qazaqstan álemniń bir bólshegi retinde odan tysqary qala almaıtyny beseneden bel­gili. Endeshe, Qazaq eliniń toma­ǵa-tuıyq ómir súre almaı­tyn­dyǵy óz aldyna, álemdik ekono­mıkaǵa baılanǵan turmys-tirshiligin endigi jerde qaıta qaras­tyrýy­na týra keledi. Qalasańyz da, qa­­­la­masańyz da syrtqy faktor­­lar­dyń áseri osyǵan májbúr­leıdi. Qazirgi kezde elimizdiń aldyna qoıyp otyrǵan ýaqyt-sy­naqtyń talaby jeńil emes. Biraq, aqyrzamannyń aýylyna qońsy qonyp, saly sýǵa ketip, beıshara kúıge túsýge taǵy bolmaıdy. «Budan qıyn kezde de toıǵa barǵanbyz». Qaıta álemdi kezgen daǵdarys ataýlynyń keshegi barymyzdy shashyp, únem degendi umytyp, ysyrap etken dúnıelerimizdi jıi eske salatyn túri bar. Nesıe alyp toı jasaıtyn qazaqtyń endigi jerde nesıeni alǵan kúnniń ózinde aldy-artyn keńirek oılastyrýyna týra keledi. Qalaı degende de, Alash jurtynyń jaqsylyq degende shashý shashyp, aǵaıynnyń batasyn almaı, qýanyshyn jaqyndarymen bólispeı, tirligi alǵa basa ma? Áıtse de, kúlli dúnıe bitken qýyrylyp, árbir tıynyn sanap jatqanda, qazaq balasy da etek-jeńin jınap, «tarta jep taı qaldyratyn» kezeń búgin. Sońǵy otyz jyl boıy Ba­tys­taǵy ádilettilik týraly uǵymǵa qatysty amerıkalyq fılosof Djon Rolzdyń eńbekteriniń bási joǵary. Aıdarynan jel esip tur. Olaı etetindeı de jóni bar. О́ıtkeni, fılosoftyń aıtýynsha, «ekonomıkalyq jáne áleýmettik teńdik, mysaly, baılyq pen bılik, jalpyǵa bir­deı paıda ákelgende jáne qoǵam­nyń meılinshe áleýmettik jaǵynan az qorǵalǵan adamdary­nyń joǵaltqanynyń ótemin tol­tyrǵan jaǵdaıda ǵana ádiletti bolady». Ǵylymı turǵydan ábden elep-ekshelip, kópshiliktiń kóńiline qonatyn bátýaly pikir. Sol sebepti, áleýmettik ádilettilik týraly ádilin aıtqan fılosofpen sóz talastyryp bizge ne kórinipti. О́ıtkeni, álem­dik órkenıettegi ozyq oıdyń ónegesi qazaqqa da ortaq. Olaı bolsa, bul qazaq qoǵamy úshin de ekonomıkalyq daǵdarys kezinde erekshe basymdyq beretin faktor bolyp tabylady. Onsyz Alashtyń kóshi alǵa jyljýy neǵaıbyl. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda da kúrmeýi qıyn kezeńde áleý­mettik salaǵa basymdyq beri­lip otyr. Eń bastysy, ataýly mem­lekettik kómek naqty múddeli azamattarǵa, olardyń turmys jaǵdaıyn jáne naqty kiristerin eskere kelip kórsetilmek. Bas­qalaı aıtqanda, qıyn-qystaý sátte áleýmettik jaǵynan az qorǵalǵan adamdarǵa memleket qolushyn beredi degen sóz. «Biz muqtajdarǵa qashanda kómek qolyn sozyp keldik. So­ny­men qatar, áleýmettik ádi­let­­tilik burmalanbaýy tıis. О́ıt­ke­ni, árbir áleýmettik tólem – bul jaı bıýdjetke ǵana emes, ár­bir jumys isteıtin qazaq­stan­dyqqa qosymsha salmaq. Áleý­met­tik ádilettilik ıdeıasy jumys isteı­tin qazaqstan­dyq­tarǵa qatysty áleýmettik ádilet­siz­dikke aınalmaýy tıistigin naqty túsiný kerek. Bul – so­lar­dyń aqshasy!» – dedi Elbasy Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda. Muqtaj jandarǵa qoldaý kór­setý – memlekettiń min­deti. Áıtse de, «memleket óltir­meıdi» degen keshegi sosıa­lıstik sananyń qazirgi naryqtyq qoǵamdaǵy talappen úılesim tabýy qıyn. Unasa da, unamasa da jańa qoǵamnyń tártip-tara­zysyna moıynsunýǵa mindet­timiz. Júgirip júrip eńbek etken­derdiń, ilkimdilik tanytqan­dardyń kóshi ilgeri ozǵandaryna da kýá bolyp otyrmyz ǵoı. Qazirgi kezdegi dáýlettilerdiń barlyǵy kóldeneń tabys arqyly baıydy dep aıtar bolsaq, kúná­har bolar edik. Qudaıǵa shúkir, elimizde tirligin usaq-túıek taýar satýdan bastap, aq adal eńbegimen tolaǵaı tabysqa jetip, búginde kompanııa­lardy urshyqsha ıirip otyrǵan jandar jeterlik. Al Elbasynyń «Áleýmettik ádilettilik ıdeıasy jumys isteıtin qazaq­stan­dyqtarǵa qatysty áleýmettik ádiletsizdikke aınalmaýy tıis» degenin eńbek etkenderdiń nesi­besine salmaq sala bermeı, solar sekildi eńbek etý kerek de­gen túsinikte qabyldadyq. En­shisi bólinbegen en qazaqtyń ene qazany – qazyna qarjysy salyq­tan, eńbek etkenderdiń bıýdjetke beresheginen quralady emes pe. Endeshe, eldiktiń máselesi de eren eńbekpen ushtasyp jat­qany sózsiz. «Áleýmettik saıasattaǵy mem­lekettiń basymdyǵy adam kapıtalyn damytýǵa keń aý­qymdy ınvestısııalar bolýy tıis. Biz buǵan deıin qabyldanǵan baǵdarlamalarǵa sáıkes, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salalaryn jańǵyrtýdy jalǵas­tyrýymyz kerek. Men 2017 jyldan bastap jańa joba – «Bar­shaǵa arnalǵan tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim» baǵdar­lamasy bastalatynyn jarııa­laımyn. Úkimetke ony jasaýǵa kirisýdi tapsyramyn». Qazaq­stan halqyna Joldaýynda Memle­ket basshysy jastar úshin osyn­daı jaǵymdy jańalyqty jarııa etkeni belgili. Kásiptik-tehnıkalyq bilim berý demekshi, Soltústik Qazaqstan oblysynyń 2015-2016 oqý jyldaryna arnalǵan teh­­nıkalyq jáne kásiptik bilim berý mekemelerine oqýshy­lardyń qabyldanýy týraly aqpa­ratpen tanysqan edik. Atalǵan oqý jylynda orta bilimnen keıingi tehnıkalyq jáne ká­siptik kadrlar daıarlaýǵa memle­kettik tapsyrys jaıynda málimet bar eken. Orta bilim alǵannan keıingilerdiń jalpy sany 2635 adam bolsa, onyń ishinde jergilikti bıýdjetten 2460 adamǵa, respýblıkalyq bıýdjetten 175 adamǵa qarjy bólingen. Oblys kolledjderine ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan jáne jetim balalardyń ishinen 108 bala qabyldanypty. Sondaı-aq, 16 múgedek bala bilimin ári qaraı kolledjderde jalǵastyryp jatyr. Jastardy eńbekke baýlıtyn mamandyqtar da ártúrli. Aýyl sharýashylyǵy; servıs, ekonomıka jáne basqarý; qurylys jáne kommýnaldyq sharýashylyq; energetıka, ónerkásip; aqparattyq tehnolo­gııalar; tehnologııalyq maman­dyqtar deısiz be, áıteýir, ýaqyt talabyna sáıkes suranysqa ıe mamandyqtar. Bir óńirdiń búgin­ge deıin adam kapıtalyn damy­týǵa qosyp kelgen úlesi osyn­daı. Endi kelesi 2017 jyldan bas­tap jańa joba – «Barshaǵa arnalǵan tegin kásiptik-tehnı­kalyq bilim» baǵdarlamasy qolǵa alynǵan soń, jastar naq­ty jumys kúshin talap etetin mamandyqtardy meńgerip, óz múmkindikterin jan-jaqty is júzine asyratyn bolady. Bul óz kezeginde jastar arasynda jumyssyzdyqtyń azaıýy­na septigin tıgizse, ekinshiden, kási­bin tereń meńgergen bilikti de bilimdi oǵylandardyń Otany­nyń órkendeýine óz úlesterin qosýyna múmkindik beredi. Adam kapıtalynyń áleýeti osylaı qalyptaspaı ma! Adam kapıtalyn damytýǵa ınvestısııa salǵan memlekettiń upaıy túgendeledi. Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan»