«Jańartylǵan» baǵdarlamanyń jańalyǵy qandaı?

Elbasy qazirgi kezde elimizdegi bilim berý salasynda qandaıda bir ózgerister jasaýdy kópshi­lik qaýymmen, muǵalimdermen kelisip sheshý kerek dep óte bir durys ke­ńes bergen bolatyn. Biz búgin bi­lim berý isindegi jasalyp jat­­qan sharalardyń ishindegi tek jańar­tylǵan baǵdarlamaǵa kóshý jaıyn ǵana sóz etkeli otyrmyz. Árbir zamannyń ǵylymy men tehnıkasynyń, ekonomıkasy­nyń damý qarqynyna laıyqty oqý júıesi men bilim mazmunyna ózgerister engizilip jatatyny bel­gili. Mekteptegi qoǵamdyq-gýma­nıtarlyq pánderdiń maz­muny eldegi bolyp jatqan saıası, má­denı, ekonomıkalyq jaǵ­daı­larǵa baılanysty jıirek ózge­riske ushyrap jatsa, jara­ty­lys­taný, matematıka pánderiniń  mazmuny ondaı jıi ózgeriske ushy­raı qoımaıdy. Qazirgi kúnniń ózin­de elimizdiń mektepterindegi jara­tylystaný-matematıkalyq pánder mazmuny álem elderindegi oqý baǵdarlamalaryna negizinen sáıkes keledi. Árıne, keıbir el­derdiń oqý baǵdarlamalarynan azdap aýytqýlar bolýy múm­kin. Demek, ol pánderdiń maz­munyn álemdik standartqa sáıkes­ten­dirýimiz kerek deýdiń ózi artyqtaý. Bizdegi bilim berý uıym­dary­nyń bedeldi tulǵalary eki sózi­niń birinde zaman talabyna saı «orta bilimniń mazmunyn ja­ńartý qajet» deıtin boldy. Biraq, qazirgi kezdegi mekteptiń oqý maz­munyn jańartýdyń qajettigin dáleldeıtin eshbir naqtyly derek keltire almaıdy. Eshqandaı jap-jańa mazmundy da usynyp jatqan joq. Áıteýir jańa baǵdarlamaǵa kóshý naýqany degen qarqyndy júrýde. Osy naýqandy júzege asyramyz dep, bilim berý salasynyń joǵary laýazym ıeleri mektepte jyldar boıy qalyptasqan barlyq jetistikterdi «bir-aq silteýmen» syzyp tastap, shetel asyp, «shala pisken» nusqaýlar men nusqaý­lyqtardy kózsiz tótelep, bizge nasıhattap jatqanyna da biraz ýaqyt boldy. Mine, qarańyz, alǵashqy kezde «oqý jáne jazý arqyly damyta oqytý men synı turǵydan oılaý tehnologııalary» baǵdar­la­malaryn iske asyrý degen dúr­mek-naýqanmen júrip, bastaýysh­ta oqýshylardy durys jazý men oqı alýdan alshaqtatyp ala jaz­dadyq. Endigi jerde, muǵalim oqý­shynyń qolynan ustap turyp jazý úlgisin kórsetýi, kerek dese­ńiz, ejelep túsindirýi men yjda­ǵattylyqpen jattyqtyrýy «jańa oqytý tehnologııasyna» jat, «muǵalimniń avtorıtarlyq ustanymynyń nátı­jesinde oqý­shy belsendilik tanyta ber­meıdi» deıtin de boldyq. Áli erkin oqyp-jaza almaıtyn balalardy deńgeıler jáne baǵyttar boıynsha oqytamyz dep basta­ýysh mektep muǵaliminiń qalypty jumys isteýin barynsha tejep-aq baqtyq. Bastaýysh mekteptiń saýaty da tolyq ashylmaǵan oqýshysyna baǵyt-baǵdar berip, toptarǵa bólip qoısań, olardyń ózderi bir-birimen pikir almasyp bilimderdi shyǵarmashylyqpen ıgeredi dep úıretetin boldyq. Endi, mine, 15 jyldan beri daıyndalǵan, «Jańartylǵan» baǵ­darlamaǵa bıyldan bastap kóshý qolǵa alynady eken. Baǵdarlama 6 jyl (2008-13) 20 Nazarbaev zııat­kerlik mektebinde, (NZM) al keıingi úsh jylynda (2013-16) 100 qa­tar­daǵy mektepterde tekserýden ótip­ti (http://edu.gov.kz/kk/news/bilim-zhne-gylym-ministri-erlan-sagadievtin-zhurtshylyk-okilderimen-esepti-kezdesudegi). Osy qandaı jap-jańa baǵ­darla­ma boldy eken, bas­taýyshta­ǵy eń mańyzdy pán­der­diń biri – «Matematıka» baǵdarlama­syna qysqasha taldaý jasap kórelik. Ony Bilim jáne ǵylym mı­nıstri bekitken (30.03.2015) («Matematıka. Orta bilim berý mazmunyn jańartý aıasynda bas­taýysh mektepke (1-4 synyptar) arnalǵan oqý baǵdarlamasy (30 qanatqaqty mektepterde synaqtan ótkizý úshin baıqaý nusqasy). Astana, 2015. 36 b.). Baǵdarlamaǵa burynǵy vıse-mınıstr E.N.Imanǵalıevten bas­tap, biraz laýazymdy tulǵalar qol qoıyp maquldaǵan. Baǵdarlama avtorlary da, ony maquldap qol qoıýshylar da, muǵalimderge arnalǵan jalpy pedagogıkalyq, ádistemelik baǵdarlama jasaý men mektepte oqytylatyn pánniń mazmunyn anyqtaıtyn baǵyt arasyndaǵy aıyrmashylyqtyń bar ekenin eskermegendigi kórinip tur. Bul «jańartylǵan» baǵdar­lama oqý júıesin uıym­da­s­tyrý­dyń jalpy pedagogı­ka­lyq má­seleleri bolyp shyqqan. Baǵ­darlama mátininde, qazirgi kezde mek­tep muǵalimderine jappaı nasıhattalyp jatqan, máse­len, toppen jumys isteý, synı turǵydan oılaý, aqparat kózderinen derekterdi izdestirý, jetekshilik qasıetterin kór­setý, kommýnıkatıvtik daǵdylar­dy damytý, shyǵarmashylyq jáne jobalyq jumystaryn uıym­dastyrý, t.b. negiz etip kórsetilgen. Olar týraly baǵ­darlamanyń árbir bóliminde aıtylady jáne keıbireýleri bir bólimniń ishinde birneshe retten qaıtalanyp ta jatady. Iаǵnı, baǵdarlamada oqý­shy «Ne bilý kerek?» degenge qaraǵanda «Qalaı oqytý kerek?» degen suraqtyń jaýabyna kóbirek mańyz berýge tyrysqan. Jańa baǵdarlamamen tanysý barysynda belgili bolǵany, avtorlar bastaýysh mektepte matematıkany oqytýǵa baılanys­ty ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan tájirıbe atymen bolmaǵan etip kórsetýge barynsha tyrysqan. Bári nólden bastalyp jatqan sııaqty syńaı tanytqan. Baǵdarlamada bastaýyshta mate­matıka pánin oqytýdaǵy mate­­matıkalyq túsinikter­di qalyp­tastyrý, erejeler men zań­dy­lyq­tardy ıgerýdiń ádis-tásilderi, esep shyǵarýǵa úı­retý, jattyǵýlar jáne tapsyrmalardy oryndaý, t.b. negizgi ádistemelik máseleler týraly eshteńe atalmaǵan. Oqý baǵdarlamalarynyń mazmunyn­da mektepte mindetti túrde ótilý­ge (oqýshylar bilýge) tıisti ma­te­rıaldardyń qajetti jáne jetkilikti tizimi kórsetilýi kerek edi. Al bul baǵdarlamada bas­taýysh mekteptegi «Matematıka» pániniń mazmuny tipten ashyl­maǵan. Barlyq bastaýysh mektep matematıka pániniń maz­­mu­ny shırek bettik keste túrinde kórsetiledi. Ol kesteni ashyp jaza­tyn bolsaq, onda oǵan búkil mek­­tep matematıka kýrsynyń oqý maz­munyn syıdyrýǵa da bolady. Osy jańartylǵan baǵdar­lamanyń «Oqý mazmunynan» bas­taýysh mektepte qandaı materıal­dar oqytylýy kerek ekendigi týraly tolyq málimet ala almasaq, «Oqý maqsattary júıesimen» tanysqanda, burynǵymen sa­lystyr­ǵanda eshqandaı ózgeris joq eken­digine kóz jetkizdik. О́zgeris, tek bastaýyshqa «jaı bólshek» pen «paıyz» uǵymdaryn engizý jáne buryn 5-6 synyp­tarda ótiletin keıbir geometrııa jáne algebra materıaldaryn eshbir negizdemesiz tómengi synypta oqytý úshin kóshi­rile salǵan sııaqty. Demek, «Jańartylǵan» oqý baǵdar­lamasy qazirgi qoldanysta júr­gen baǵdarlamadan túpki­likti aıyrmashylyǵy bolmasa, esh­qandaı jańa mazmun usy­nylmasa, «Jańa mazmunǵa» kóship jatyrmyz dep aıtýǵa negiz bar ma? Baǵ­darlamany jasaýshylardyń úl­ken jetistik retinde kórsetkisi keletini «Oqý maqsattary júıesi» bolsa kerek. «Oqý mazmunyna» saı maqsattardy anyqtaý – bul ádistemelik másele. Ondaı maq­sat­tardy muǵalimder ár sabaq saıyn ózderi-aq josparlap júr. Al baǵdarlamanyń sol «Oqý maqsattar júıesiniń» ishinde «sóz saptaýy» kelispeı turǵan­da­ry da, oqytý maqsat pa, álde ádistemelik usynys pa, jat­ty­ǵýlar men tapsyrmalar ma – muny ajyrata almaıtyndary da barshylyq. Birizdilik pen sa­baqtastyq ta saqtalmaǵan. Myna tómendegi maqsattar júıesi­niń tujyrymdalýynan qandaı ná­tı­jege jetýge bolatynyn oılanyp kórińizshi: «1.4.1. 9 Qosyndy men qaldyqty tabýǵa berilgen esep­ter­di taldaý jáne shyǵarý, sandy derekter boıynsha jáne oǵan keri esep qurastyrý», «2.3.2.1 Geo­metrııalyq fıgýralardyń tizbegin qurý», «2.4.1.1 100-ge deıingi san­dardyń grafıkalyq modelin qurý jáne jazý», «3.3.10.10 Úshbu­rysh­tyń perımetri (R = a+b+c), esepter sheshý úshin shamalar arasyndaǵy qatynasty formýlalar kómegimen (S=a×b), (P=(a+b) )×2) kórsetý», «4.4.1.3 Tıisti termınderdi paıdalanyp esepterdi shyǵarý ádisin túsindirý», «4.1.2.9 Sandy qosyndynyń mánine bólýdi bilý», – osylaı soza berýge bolady. Baǵdarlama boıynsha «Oqý maqsattar júıesi» negizinde «Uzaq­ merzimdi jospar» túziledi (bul­ da ádistemelik másele). Biz muny­ «uzaq merzimdi jospar» dep ata­maı-aq, jyldyq nemese jar­tyjyl­dyq jos­­par dep júr­miz. Mun­daı jospardy da ár­bir muǵalim «Oqý mazmunyna» saı ózderi-aq jasap alady. «Ja­ńar­tylǵan» baǵdar­la­ma­nyń «Uzaq merzimdi jospary» oqý maq­sat­taryn basqasha retpen qaıta ornalastyrý ǵana bolyp shyqqan da, árbir taqyryp birinen keıin biri týyndaıtyn birizdilik pen ózara sabaqtastyq saqtalmaǵan. Oraıy kelgende aıta keteıik, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti­niń 2012 jylǵy 25 maýsymdaǵy №832 qaýlysyna sáıkes «Mektep oqýshylarynyń fýnksııalyq saýattylyǵyn damytý jónindegi 2012-2016 jyldarǵa arnalǵan ulttyq is-qımyl josparyndaǵy» №10 «Sheteldik áriptestermen bir­lesip, kiriktirilgen bilim berý baǵdarlamalaryn (oqý baǵdar­la­malary, uzaq merzimdi, orta merzimdi, qysqa merzimdi oqý jos­parlary, muǵalim­derge arnalǵan nusqaýlyqtar, synaqtan ótkizý, muǵalimderdi ádistemelik qoldaý) ázirleý. NZM tájirıbelerin eli­mizdegi 35 jalpy bilim bere­tin mektepke engizý» týraly is-sharaǵa 7 548,1 mln. teńge jumsal­ǵa­nyn eskeretin bolsaq, bul «Jańartylǵan» baǵdarlamanyń shyn máninde qundy ekenine kóz jetkizý­ge bolady. Mınıstrlik alda atal­ǵan baǵdarlamanyń qalaı oryndalǵany, oǵan bólingen qarjynyń ıgerilý barysyndaǵy nátıjesi týraly lám-mım demeı-aq, jańa baǵdarlamany qabyldap jiberdi. Bul olarǵa túsinikti bolǵanymen, bizge túsiniksiz bolyp tur. Baǵdarlamany bekitýge keli­sim bergen laýazym ıeleri, bilimdi oqýshyǵa jetkizýdiń, úıretýdiń ádis-tásilderin, daǵdy men quzyret berý komponentterin kúsheıtýdi de «oqý mazmunyn jańartý» dep túsinetin bolsa kerek. Al bul pedagogıkalyq jáne ádistemelik máseleler muǵalimniń biliktiligi men sheberligine baılanysty sheshiledi. Mektep muǵalimderi úshin qazirgi kezde oqytýdyń búkil ádistemesi – syndarly oqytý nemese Kembrıdj tásili bolyp qalǵan sııaqty. Kembrıdj tásili bizge tańsyq emes ekendigi týraly óz pikirimizdi bildirgenbiz («Egemen Qazaqstan» (19.03.14), «Aıqyn» (24.09.14)). Biraq bir keremeti sol, pikirlerimizge quzyrly ujymdar ne aıtyp tursyń demedi-aý. Kerisinshe, «ıdeıa» tereńdeı túsýde. Mine, qarańyz, «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU Pedagogıkalyq sheberlik orta­lyǵynyń Ədistemelik keńesi usynǵan baǵdarlama jarııalandy. Bir keremeti, munda da, bastaýysh mektepte oqytý tájirıbesi bizde buryn tipten bolmaǵandaı etip kórsetýge barynsha tyrysyp-aq baqqan. Baǵdarlamada paıdalanýǵa usynylǵan ádebıetter tek qana aǵylshyn tilinde. NZM ǵalym­dary baǵdarlama mátinin qazaq­shaǵa aýdaryp jazýǵa shamalary kelmegeni bylaı tursyn, basta­ýysh mektepte oqytýǵa baılanys­ty ózimizdegi bar ádebıetterdi qosyp qoıa salýdy da oılamapty. Kerek deseńiz, 30 qanatqaqty mektep­­ke arnalǵan oqýlyqtar da tizimde joq! Muǵalimder oqýlyqsyz qalaısha daıarlyqtan ótti eken dep tańǵalasyń. Mektepke usynylyp jatqan osy oqý baǵdarlamalary Qazaq­stan Respýblıkasy Úki­metiniń 2015 jylǵy 25 sáýirin­degi №327 qaýlysymen engi­zilgen «Bastaýysh bilim berý­diń memlekettik jalpy­ǵa min­detti standarty» negi­zinde jasalǵan. Standarttaǵy basqa pánder týraly pikir aıta almaımyn, al matematıka pánine baılanysty «sannyń bólshegi», «birdeı dárejeli bólshekterdi qosý jáne azaıtý qaǵıdalaryn» biledi, «zattardy olardyń belgileri men keńistiktegi ornalasýyna qaraı synyptaýyshyn jınaqtaıdy» (14-bap), «esepter shyǵarýdyń jalpy amaldaryn, ólshem jáne esepteý daǵdylary negizinde logıkalyq paıymdaýlar túze bilý mashyqtaryn damytýǵa»; (37-bap) degen sııaqty túsinik­siz sózder men sóz tirkesterin memleket tarapynan bekitilgen qujattan kórgende uıalady ekensiń. Bekitilgen bul qujat bastaýysh mektep bilim berý standarty bola tura, bastaýyshta oqytý erekshelikterine laıyq­talǵan jalpy maqsattar da tujy­rymdalmaǵan. Standartta bastaýysh mektep bilim mazmunyna qoıylatyn talaptar da aı­qyn kórsetilmegen. Máselen, baǵdar­lamanyń 37-babynda jazylǵandardy basshylyqqa ala otyryp bastaýyshta oqy­tylatyn matematıka pániniń bilim mazmunyn anyqtaý tipten múmkin emes. Standartta oqý­shylardy tárbıeleý de kómeski kórinis tapqan. Mektepte jáne mektepten tys jumystarda júrgiziletin tárbıe týraly standartta eshqandaı maǵlumat joq. 6-baptyń 3-tarmaǵynda «sabaqtan tys is-áreket» degen túsiniksiz uǵymǵa «túsinikteme» berýge tyrysqanymen, onyń mazmuny standarttyń eshbir babynda naqtylanbaǵan. Jalpy, osy 6-baptaǵy «anyqtamalar» eshqandaı logıkalyq talaptarǵa jaýap bermeıdi. Standarttaǵy formatıvti jáne ishki jıyntyq baǵalaýdyń anyqtamalaryn oqyp, myna aıtyp turǵandary ózimizdiń kún­delikti baǵalaý men taqy­ryp­tyq baǵalaý eken ǵoı dep kóńiliń kón­ship qalady. Biraq ózimizdegi kún­delikti jumys tájirıbemizde bardy basqa sózben ataǵannan standart jap-jańa bolyp qalmaq pa? Qazirgi kezde osy sarynmen negizgi jáne orta jalpy bilim standarttary daıyndalypty. Olardyń mazmunynda keıbir baptardy bir bólimnen ekinshisine aýys­ty­ryp qoıǵany bolmasa, negizgi mátin bastaýysh mektep standarty­men para-par sııaqty. Jańalyǵy «Bastaýysh» degendi «negizgi» nemese «orta» dep almastyrǵany ǵana. Mine, osy aıtylǵan másele­lerdi quzyrly uıymdar nazarǵa alyp, túzetý sharalaryn júrgiz­bese, onda keleshekte sapaly bilim berý týraly másele kóterý qıyn bolaıyn dep tur. Dosymhan RAHYMBEK, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Ońtústik Qazaqstan oblystyq matematıka muǵalimderi men oqytýshylary qaýymdastyǵynyń tóraǵasy ShYMKENT