Eshimbettiń eńbek súrleýi

Elimizdiń Ulttyq ǵylym akademııasynyń jáne Qazaq aýylsharýashylyq akademııasynyń akademıgi, Qazaqstan aýyl sharýashylyǵynyń eńbek sińirgen qyzmetkeri, ǵylym doktory, professor Eshimbet Baıbaraqovtyń da ómir joly, eńbek súrleýi qıyn kúrmeýlerdi aınalyp ótpedi. 1962 jyly mal dárigeri mamandyǵyn alyp shyqqan bette eńbek jolyn Kegen aýdanyndaǵy «Qyzyl tý», She­lek aýdanyndaǵy «Taýsúgir» qoı keń­shar­larynda bas mal dárigerliginen bastady. Jas mamanǵa talaı márte keńshar dırek­torynyń mindetin de at­qarýyna týra keldi. Al bul jas maman­nyń kásibı daıarlyǵyn arttyrýǵa, bilim deńgeıin kóterýge degen ynta-qulshynysyn týǵyzdy. Sharýashylyq jetekshisi bolý úshin ekonomıkany bilý qajettigin uǵyndy. Sóıtip, Eshimbet Baıbaraqov óndiristen qol úzbeı, Qazaq aýylsharýashylyq ınstıtýtynyń ekonomıka fakýltetin «agronom-ekonomıst» mamandyǵy boıynsha bitirip shyqty. Odan Shelek aýdandyq partııa komı­­tetinde uıymdastyrý bóliminiń nusqaýshysy bolyp istedi. Al 1968 jyly Almaty oblystyq partııa komıtetiniń usynysymen Qaskeleń aýdanyndaǵy «Abaı» qus keńsharynyń partkom hatshysy bolyp saılandy. Eshimbet Baıbaraqov partııa já­ne qoǵam jumysyna belsene aralasyp, iskerligimen, uıymdastyrý qabile­tiniń moldyǵymen jáne azamattyq qasıe­timen kózge tústi. Onyń ekonomıka máse­lelerindegi jáne aýylsharýashylyq óndirisin uıymdastyrýdaǵy tereń bilimi men biligi ózge áriptesterine ónege boldy. Mundaı maman ol kezde nazardan tys qalmaıtyn. 1973 jyly Qazaq KSR Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń buıryǵymen Eshimbet Baıbaraqov Ile aýdandyq aýyl­sharýashylyq basqarmasynyń bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy. Bul jumysta da ol ózin adamdarmen til tabysyp jumys isteı alatyn jaqsy uıymdastyrýshy, talapshyl basshy retinde kórsete bildi. 1974 jyly búkil Qazaqstan boıynsha qus ósiretin birlestikter quryldy. Et baǵytyndaǵy jáne jumyrtqa bere­tin úlken eki birlestik boldy. Baıba­raqov jumyrtqa óndiretin Abaı qus sha­rýa­shylyǵy birlestiginiń bas dırek­torlyǵyna bekitildi. Ata-babalarymyz eskiden qus sha­rýa­­shylyǵymen aınalyspaǵannan ba eken, áıteýir sol jyldary qus sharýa­shylyqtarynyń basynda emge bir qazaq tabylmaıtyn. Bul máseleni sol kezdegi Almaty oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, atpal azamat Asanbaı Asqarov sheshipti. Ol kisi: «Osyndaı úlken oblystaǵy alyp óndiriste nege jergilikti halyq ókilinen bir basshy joq?» degen suraqty Dorohov Ivan Iva­novıch degen partııa komıtetiniń hatshysyna qoıady. «Almaty oblysynda aýyl sharýashylyǵynyń ishindegi eń baıy da, irgelisi de – osy qus sharýashylyǵy. Al endi qus sharýashylyǵynda birde-bir qazaq joq. Erteń shetelderden, joǵarydan delegasııalar keledi. Barlyq ýaqytta Talǵar, Esikke aparyp júrmiz», – dep Asekeń qatty renjıdi. Dorohov keńsesine kelip óndiristiń aınalasynda júrgen partııa músheleriniń tizimin qaraıdy. Tizimdegilerdiń kóbisi basqa ult ókilderi. Solardyń ishinen buryn partııa komıtetiniń hatshysy bolǵan, qazir aýylsharýashylyq basqarmasynyń bastyǵy bolyp júrgen Eshimbet Baı­baraqovqa kózi túsedi. Mamandyǵy da kelip tur. Dereý izdestiredi. Osy úlken birlestikke qalaı kelgendigi týraly Eshekeń ózi tómendegishe baıandap bergen edi: «Dorohov maǵan qońyraý shalyp: «Baıbaraqov joldas, Asanbaı Asqarovtyń tikeleı tapsyrmasy. Biz, partııa komıteti barlyq tizimdi qaraı kele sizdiń kandıdatýrańyzdy durys dep taptyq. Bul – partııanyń tapsyrmasy, siz bas tarta almaısyz» degen. Men bolsam keshirim surap, qazirgi qyzmetim ózime unaıtynyn, partııanyń bergen nusqaýlaryn tolyǵymen atqaryp kele jatqanymdy aıttym. Degenmen de kelisimimdi berýge týra keldi. Meni qyzmetke alý týraly usynysty obkom Qazaqstan Ortalyq Partııa komı­tetine jiberdi. Biraq Galyshkın degen bastyq alǵysy kelmeıdi. Obkom sheshkennen keıin onyń haqysy da joq, árıne. Sonda da meni alty kún kidirtti. Maǵan qoldaýhat jazbaıdy. Onyń oıynda – buryn usynylyp qoıǵan nemis jigiti. Alty kúnnen keıin Galyshkınge Ortalyq Komıtetten habarlasyp: «Nege ustap otyrsyńdar?» degen suraq qoıady. Sóıtip, Galyshkınniń maǵan qoldaýhat jazýyna týra keldi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Motorıko buıryq shyǵardy. Sodan Abaıǵa birlestiktiń bas dırektory bolyp keldim. Bul birlestikke Eńbekshiqazaqtaǵy «Abat» qus fabrıkasy, Ile aýdanyndaǵy «Chapaev» qus sharýashylyǵy, Qaskeleń aýdanyndaǵy «Abaı» qus fabrıkasy, asyl tuqymdy reprodýktorlar qarady». Sol kezdegi Ile aýdandyq partııa komı­tetiniń birinshi hatshysy Zamanbek Battalhanov, Raqymjan Maqashev, Qusaıyn Bıjanovtar Eshimbet Baıbaraqovqa úlken senimmen qaraǵan. Olardy senimderi aldamapty, Baıbaraqov óte ilkimdi basshy, úlken ǵalym, Qazaqstanda alǵash ret jumyrtqa baǵytyndaǵy «Alataý» krosyn shyǵarýshy avtorlardyń biri boldy. Aýylsharýashylyq óndirisiniń tájirıbeli uıymdastyrýshysy, parasat-paıymy mol ári óz isine tyńǵylyqty maman retinde ol aýdan jurtshylyǵynyń qurmetine bólendi. Keıin birlestik aksıonerlik qo­ǵamǵa aınaldy. Onyń prezıdenti bolyp saılanǵan Eshimbet Baıbaraqov bir­lestiktiń, bereke-yrysyn tasytyp, abyroıyn asyra tústi. Jemisti eńbegi úshin aksıonerlik qoǵam prezı­denti Eshimbet Baıbaraqov áldeneshe ret (1977,1980,1984,1988) búkilodaqtyq jarys jeńimpazy atanyp, KSRO halyq sharýa­shylyǵy jetistikteri kórmesiniń dıplomdaryna, altyn jáne kúmis medaldaryna ıe boldy. Ǵalym basshy óziniń ǵylymı jumysyn jalǵastyra otyryp, «Agroónerkásip kesheniniń quramyndaǵy qus sharýashylyǵynyń tıimdiligin arttyrý problemalary» taqyrybyndaǵy doktorlyq dıssertasııasyn oıdaǵydaı qorǵap shyqty. Qalyptasyp kele jatqan agroóner­kásiptik keshen júıesindegi jańa eko­nomıkalyq jáne uıymdyq baılanystardy muqııat zertteý negizinde Eshimbet Baıbaraqov onyń salalaryn damytýǵa jańa talaptar qoıdy, ondaǵy ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń baǵytyn belgiledi. Bul eńbekte Qazaqstan jaǵdaıynda qus sharýashylyǵynyń qalyptasýy men damýy tuńǵysh ret baıandalyp, salany ındýstrııalandyrýdyń ǵylymı negizderi men kezeńderi anyqtaldy. Respýblıkamyzdaǵy qus ósirýshiler onyń monografııasyndaǵy  «О́nerkásiptik qus sharýashylyǵy», «О́nerkásiptik negizde jumyrtqa óndirý», «Qus sharýa­shylyǵyndaǵy ónimderdiń rezervi» máselelerin jaqsy biledi ,ári búgingi kúnge deıin utymdy qoldanyp keledi. Ol basshylyq etken jyldarda Abaı aýyly turǵyndarynyń áleýmettik-turmystyq jáne ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan sharalar kesheni júzege asyryldy. Mádenıet úıi, kóp salaly dúken, emhana, Turmys úıi, jańa monsha, balabaqsha, sport kesheni, aýyldyq daıyndaý mekemesiniń sehy salynyp, paıdalanýǵa berildi. Kóptegen turǵyn úıler boı kóterdi, aýyldyń barlyq kóshelerine asfalt tóselip, jaryq túsirildi, kásiporynnyń úlken aýmaqtaǵy turǵyn jáne óndiristik aımaǵy kógaldandyryldy. Birlestiktiń basqa eldi mekenderinde de osyndaı sharalar atqaryldy. Eshimbet Baıbaraqov ǵylymı izdenisin qoǵamdyq jáne memlekettik jumystarmen ushtastyra júrgizdi. Sonyń nátıjesinde ol birneshe dúrkin Almaty oblystyq jáne Qaskeleń aýdandyq partııa komıtetteriniń múshesi bolyp, oblystyq jáne aýdandyq keńesterdiń depýtattyǵyna saılandy. 1990 jyly professor ataǵyn aldy, 1991 jyly Qazaq aýyl sharýashylyǵy akademııasynyń korrespondent-múshesi bolyp saılandy. Ile-shala oǵan QR aýyl sharýashy­lyǵynyń eńbek sińirgen qyzmetkeri qurmetti ataǵy berildi. Al jańa ǵasyrdyń basynda E.Baıbaraqov Ulttyq ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi (akademıgi) atandy. 1997 jyldan kórnekti ǵalym, akademık Eshimbet Baıbaraqov Qazaq ekonomıkalyq ýnıversıtetiniń áleýmettik-ekonomı­kalyq máseleler jónindegi prorektory bolyp istedi. «Tabıǵat paıdalaný ekonomıkasy jáne qorshaǵan ortany qorǵaý» kafedrasynyń professory retinde taǵylym tanytty. Akademık Eshimbet Baıbaraqovtyń jetekshilik etýimen bes ekonomıka ǵylymynyń kandıdaty men doktory daıarlandy. Uzaq jyldar boıy ekonomıka ǵylymdary boıynsha doktorlyq dıssertasııalar qorǵaý jónindegi mamandandyrylǵan keńestiń (dıssertasııalyq keńestiń) múshesi boldy. Aspıranttarǵa, doktoranttarǵa jáne stýdentterdiń dıplom jumysyna jetek­shilik etti, kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııalardy baǵalaýǵa, saraptaýǵa qatysyp, qundy pikirlerin aıtty. Akademık Eshimbet Baıbaraqov jasy seksenge kelgenine qaramastan, qoǵamdyq ómirden, táýelsiz eldiń búgingi tirshiliginen beıhabar qalǵan jan emes. Onyń keýdesi beınebir altyn sandyq, qundy qazynaǵa toly. Ashyp qalsań aqtaryla ketpek. Elimizde alǵashqy Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alǵan jylqyshy ákesi jaıynda suraısyń ba, ózi shırek ǵasyrǵa jýyq basqarǵan qus birlestigi haqynda suraısyz ba, bolmasa álemdegi básekelestikke qabiletti elý eldiń qataryna kirý jolyn­da ter tógip júrgen táýelsiz elimizdiń búgingi tynys-tirshiligi týraly suraısyz ba, qart akademıktiń bárine jaýaby daıy­n. «Jylqy – maldyń patshasy, túıe – maldyń qasqasy» dep, tórt túlik týraly aıtqanda tógilip ketedi Eshekeń. Týǵan jeri, Jetisý, Qýlyq taýynyń baýraıy, Uzynbulaq pen Kegen týraly tolǵanǵanda tolqyp otyrady akademık aǵamyz. Qus ósirý men onyń ónimin kóbeıtý jaıynda bylaısha áńgimeledi: «Biz táýelsizdik almaı turǵan jyldarda eńbek ettik. Sol kezdegi qus sharýashylyǵy men búgingi kezdegi qus sharýashylyǵyna baǵa berer bolsam, arasy jer men kókteı. Qus sharýashylyǵy ónimderi qaı kezeńde bolmasyn úlken suranysqa ıe ekenin bárimiz bilemiz. Búgingi kúnge deıin elimizde qus jumyrtqasy men etin óndirý arqyly halyqty qunarly taǵammen qamtamasyz etý osy sharýashylyq arqyly júzege asyrylyp keledi. Qudaıǵa shúkir, elimizde qus sharýashylyǵy qarqyndy damyp, jumyrtqa, et óndirý baǵytynda túrli qus fabrıkalary men reprodýktorly sharýashylyqtar, ınkýbator stansııalary iske qosylyp, bilikti mamandardyń arqasynda jumys jasap jemisti nátıje berýde. Elbasymyzdyń jyl saıynǵy halyqqa Joldaýynda halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý maqsatynda aýyl sharýashylyǵyna basa nazar aýdaryp, olardyń básekege qabiletti ónim óndirýin tapsyrǵan bolatyn. Elimizdegi osy salanyń odan ári qarqyndy damýyna Qazaqstan naryǵyn shetel ónimderiniń tolyqtyrýy kedergi keltiredi. Sol úshin óz elimizde qus ónim­derin óndirip, ony arzan baǵaǵa satyp, halyqtyń qajettiligin qamtamasyz etý arqyly óz sharýashylyǵymyzdyń órkendeýine úles qosýymyz kerek. Qudaıǵa shúkir, biz qazir beıbit el­diń tur­ǵyndarymyz. Bizde bar jaǵdaı jasalǵan. Sharýashylyq ashyp, jumys jasaımyn deseń de, eńbek etip, isińdi órge domalatam deseń de – bári bar. Tek erinbeı eńbek etý kerek...». Eshimbet Baıbaraqov óziniń ónegeli ómiri men eseli eńbeginiń arqasynda bilikti basshy, bilgir ǵalym, ulaǵatty ustaz, senimdi áriptes, otbasynda qadirli jan, asqar taýdaı áke jáne syıly ata. Seksenniń seńgirinde sabattanǵan aǵanyń eńbek súrleýiniń ǵıbraty osyndaı. Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan» Almaty oblysy