Tarıhymen túlegen óńir

 IýNESKO 2016 jyldy Qoja Ahmet Iаsaýı jyly dep jarııalaǵany belgili. Búkil álem halqy osylaısha qurmettep jatqan kezde qazaqtyń dástúrli musylman dininiń negizin qalaǵan uly babamyzdyń basyna baryp, mundaǵy jaǵdaımen tanysý maqsatynda Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi ornalasqan Túrkistan jerine arnaıy sapar­lap qaıttyq. Túrkistan HIV-HVIII ǵa­syr­larda Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan, tarıhy tym tereńge ketken áıgili qala. Onyń ústine munda Qaz daýysty Qazybek bı, Abylaı han, Esim han, Haqnazar han, Táýke han, Qanjyǵaly Bó­gen­baı batyr sekildi ataqty ba­ba­larymyzdyń súıegi jatyr. Poıyzdan túsip, qonaqúıdi betke alyp kele jatqanymyzda mashına rólinde otyrǵan júrgizýshi jigit eli­miz táýelsizdikke ıe bolǵannan beri qalanyń qarqyndy túrde damyp kele jatqandyǵyn aıtyp ótti. Osydan 30 jyldaı ýaqyt buryn bul qalada 80 myńnan astam adam ómir súrse, qazir olardyń sany 250 myńnan asyp jyǵylǵan eken. Qalanyń damýyna 1991 jyly «Áziret Sultan» qoryq-mu­ra­­jaıynyń ashylýy, munan keıin Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy ha­lyqaralyq ýnıversıtettiń boı kóterýi jaǵymdy yqpal etken sekildi. О́ıtkeni, sol kez­der­den bastap qalaǵa týrıster erek­­­she aǵylyp kele bastaǵan. Túrkistan týrıster men stýdentter qalasyna aınalǵan. Son­da oılap qarasańyz, osydan myń jyldaı ýaqyt buryn ómir súrgen babamyzdyń qasıetti esimi men onyń basyna turǵyzylǵan tarıhı eskertkishterdiń ózi bú­gingi urpaqtarynyń turmys-tir­shiligine aıtarlyqtaı áser etip otyrǵandyǵyn baıqaýǵa bolady. Túrkistan qalasyna kelgen adam Qoja Ahmet Iаsaýı ke­se­nesine barmas buryn birinshi kezekte onyń ustazy Arystan bab basyna baryp táý etýi qajet eken. Muny Qoja Ahmettiń ózi ur­paqtaryna ósıettep aıtyp ketipti. Sondyqtan qonaqúıge kelip ornalasqannan keıin er­teńin­de tań atysymen qaladan 60-70 shaqyrym jerde ornalasqan Arystan bab kesenesine qaraı attanyp kettik. Tarıhı derekterge qaraǵanda, Arystan bab HII ǵasyrda ómir súrgen kórinedi. Ańyz boıynsha, Arystan bab Muhammed paı­ǵambardyń elshisi bolǵan dese-di. Muhammed paıǵambar óziniń shákirtterimen qurma jep otyrǵan kezde bir qurma ydys­tan qaıta-qaıta qulaı beredi. Sol kezde paıǵambar «Bul qurma Sizden 400 jyl keıin týylatyn musylman bala Ahmetke tıesili», degen ishki daýysty es­tıdi. Paıǵam­bar shákirtterinen qurmany ıesine kim jetkize ala­tyndyǵyn suraıdy. Eshkim jaýap bermeıdi. Paıǵambar suraǵyn ekinshi ret qoıǵanda, Arystan bab «Eger Siz Alla taǵaladan 400 jyl surap berseńiz, men bul qurmany ıesine jetkizer edim», deıdi. Halyq ańyzdaryna jáne jazba derekterge qaraǵanda, Arystan bab Ahmet Iаsaýıge qur­many jetkizedi jáne onyń ustazy bolady. Qoja Ahmet Iаsaýıdiń Arystan babty erekshe qurmet tutýynyń bir syry osynda jatsa kerek. Arystan bab kesenesinde bol­ǵanymyzda, munda kelýshiler qarasynyń mol ekendigin baı­qadyq. Bul kesene Arystan bab qabiriniń basyna salynǵan. Ol dálizhana, meshit, qujyrahana, azan shaqyratyn munara sııaqty jeke bólmelerden quralǵan. Derekterge qaraǵanda, qabir ba­syndaǵy alǵashqy belgiler HII ǵasyrlarda salynsa, HIV ǵa­syrda qaıta jóndeýden ótkizilip keńeıtiledi. Dáliz qaqpa mań­daı­shasyna mármár taqta qalanyp, onyń betine hıjra boıynsha 1327 jyl, ıaǵnı sońǵy qurylys júrgen ýaqyt dep kórsetilýi osy tarıhı derekti bildirse kerek. Degenmen, HH ǵasyrdyń basynda jergilikti halyqtyń qarajatymen kúı­diril­gen kirpishti paıdalana otyryp, kesene qaıtadan kóteriledi. Jalpy, derekterge qaraǵanda, kesene ár ǵasyrlarda jóndeýden ótkizilip otyrǵan sekildi. El tá­ýelsizdigi jyldarynda Arys­tan babtyń basyna táý etip ke­lýshilerdiń kóbeıýine baılanysty onyń aınalasy gúldene túsken. Mańaıynan kóptegen shaǵyn qo­naq­úıler, dámhana­lar men dúkender ashylypty. Ke­seneniń basy da retke keltirilgen. Sondaı-aq, keseneden áýdem jerden Asqar Qulybaevtyń demeý­shiligimen úlken jańa meshit boı kóteripti. Meshittiń aınalasy tolǵan jańa qonaqúıler. Olardyń barlyǵy bul mańaıǵa erekshe kórik berip tur. Qonaq­úıler qarasynyń kóptigine qa­rap, munda kún saıyn elimizdiń ár túkpirinen, shetelderden týrısterdiń aǵylyp keletinin baıqaýǵa bolady. Baba basyna baryp Quran oqytyp, sadaqamyzdy bergennen keıin jańa meshitke de kirip shyqtyq. Meshittiń bas ımamy Ergóbeı Maqsat qajy bul Qudaıǵa qulshylyq etý ornynyń úsh jyl salynyp, 2011 jyly 20 mamyrda ashylǵandyǵyn, qasynan shákirtter oqytatyn medreseniń, qonaqúıdiń qosa salynǵandyǵyn aıtyp berdi. Meshit kúmbeziniń bıiktigi – 24 metr, munarasynyń bıiktigi – 33 metr. Kólemi edáýir jerdi alyp jatyr. Medresede bul kúnderi 16 shákirt bilim alýda eken. Arystan bab kesenesinen qa­laǵa qaıta oralyp kire ber­genimizde, taǵy da halyq kóp shoǵyrlanǵan qasıetti mekenge tap boldyq. Bul jerde de birneshe avtobýstarmen kelgen týrısterdi kórdik. Ańyzda Qoja Ahmet Iаsaýıdiń qyzy dep aıtylatyn Gaýhar ana zıraty osy eken. Basyna jaqsy mazar turǵyzylypty. Mazarǵa kirgenimizde aqsaqal adam amandasyp, kelgen sebebimizdi bilgen soń, Gaýhar ana rýhyna baǵyshtap Quran oqyp berdi. Aqsaqaldyń bizge aıtqan áńgimesi qyzyq. Erterekte eńbekpen túzetý kolo­nııasyndaǵy mektepte dırektor bolyp jumys istegen. Munan keıin qatty aýrýǵa shaldyqqan. Baýyr isigi. Bul aýrýdan jazylyp ketý kóp pendeniń peshenesine jazylmaǵan. Aqsaqal osy aýrýdan jazylypty. О́ıtkeni, túnde uıyqtap jatqanda túsinde aıan beriledi. Oıanǵannan keıin esinen bir sóz shyqpaı qoıady. «Salý kerek» degen sóz. Neni salý kerek? О́zi de bilmeıdi. Sóıtip júrgende Gaýhar ana zıratynyń basyn mal taptap jatqandyǵyn kóredi. Maǵan berilgen aıan osy shyǵar dep balasynyń úıin satyp, osy qarjymen zırattyń aınalasyn qorshap, basyna shaǵyn mazar turǵyzady. Bul áreketin Alla qabyl qylsa kerek, aýrýynan qulan-taza aıyǵyp ketedi. Sodan bastap Nurǵalı Aldabergenuly aqsaqal osy kesene basynda kelýshilerdi qabyldap, shama-sharqynsha kelý­shilerge qolǵabysyn tıgizedi, qa­ra­ýyldyq qyzmet jasaıdy. Qazir jasy 80-ge taıasa da tyń eken. Ol kisi bizge táýelsizdik jyl­­­da­ry bul mazardyń Mádenıet mı­nıstrliginiń qarjysymen qaıta turǵyzylǵandyǵyn aıtyp berdi. Erteńinde Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine bardyq. Ol IýNESKO-nyń álemdik murasynyń tizimine engizilgen eken. HII ǵasyrda ómir súrgen, búkil Shyǵys halyqtaryna aty áıgili kóne túrki aqyny, dás­­túrli dinimizdiń negizin qa­laýshy Qoja Ahmet Iаsaýı­diń basyndaǵy bul kesene ataq­ty qol­basshy Ámir Temirdiń jar­­­ly­ǵymen turǵyzylǵan. Ǵı­marattyń kireberis esiginiń ishki mańdaıshasynda qazirge deıin jaqsy saqtalǵan jazýdan mynandaı sózderdi oqýǵa bolady: «Bul áýlıe meken Alla taǵalanyń raqymy jaýǵan padısha Ámir Temir kóregenniń jarlyǵy boıynsha ornatyldy... Alla taǵala onyń ámiriniń ǵasyrlar jasaýyna násip etsin!». Osy jazýlardy oqyǵanda padıshanyń ámiri emes, artynda qaldyrǵan osyndaı ıgilikti murasynyń ǵasyrlar boıy jasap kele jatqandyǵyna tánti bolady ekensiń. Munda qoryq-murajaıdyń alyp jatqan jer kólemi 90 gektar mólsherinde. Qoryq-murajaı Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesimen birge Úlken qylýet (jerasty meshiti, HII ǵ.), segiz qyrly kesene (HIV-HVI ǵǵ.), Ulyqbektiń qyzy, Ábilqaıyr hannyń zaıyby Rabıǵa Sultan Begim kesenesi (HV ǵ.), Shyǵys monshasy (HVI-HVII ǵ.ǵ.), Esimhan kesenesi, Juma meshiti, taǵy basqa da arheologııalyq, tarıhı, sáýlet jáne beıneleý óneriniń úzdik eskertkishterin qamtıdy. Osynyń ishinde Ahmet Iаsaýı eskertkishi – Orta Azııa men Qazaqstandaǵy bizdiń zama­nymyzǵa deıin saqtalǵan eń záý­lim kúmbezdi, qyshtan soǵylǵan ǵımarat bolyp tabylady. Onyń kóldeneńi – 46,5 metr, uzyndyǵy – 62,5 metr, kesene ishinde úlkendi-kishili 35 zal men bólme bar. Olardyń barlyǵy bir-birimen qos qabatty 8 dálizben jáne ártúrli ótpeli baspaldaqtarmen jalǵasyp jatyr. Solardyń úlkenderi Qazandyq, Úlken Aqsaraı, Kishi Aqsaraı, Qudyqhana, Kitaphana, Ashana, Kórhana, Meshit dep atalady. Kezinde ataýlaryna saı kelýshilerge túrli qyzmetter kórsetkendigi baıqalyp tur. Murajaı keshenin asyqpaı bir kún araladyq. Keseneniń ishin­de joǵaryda aıtyp ketken qazaqtyń ataqty handary men batyrlary, bıleriniń basynda bolyp táý ettik. Kelýshi halyqtyń barlyǵy Qoja Ahmet Iаsaýı baba­myzǵa, basqa da osynda jerlengen arýaqty erlerimizge arnap Quran oqytyp jatty. Solardyń sapyna qosyldyq. Ortalyq Qazandyq zalynda ornalasqan Taıqazandy kórdik. Paıǵambar jasyna kelgennen keıin Qoja Ahmettiń jer astyna túsip ómir súrgen, eńbekterin jazǵan oryndy tamashaladyq. Murajaı qa­­raýshysy Ardaq Beısenova qaryndasymyz bizdiń arnaıy kelgen jýrnalıst ekenimizdi bilgen soń yqylas tanytyp, kezinde, ıaǵnı osydan qanshama ǵasyrlar buryn babamyzdyń ózi sý ishken qudyqtan sý áperdi. Sý sondaı taza ári dámdi eken. Ony rahattanyp turyp ishtik. Qaryndasymyzǵa rahmetimizdi jaýdyrdyq. Kelesi kúni Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq ýnıversıtette boldyq. Elbasy sheshimimen qazaq pen túrik halyqtarynyń baýyrlas­tyq yntymaǵynyń nátıjesinde ashylǵan ýnıversıtet 300 gektar aýmaqqa ornalasqan eken. Salystyrý úshin aıta ketetin bolsaq, Almatydaǵy Ál-Fara­bı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıteti 80 gektar aýmaqqa or­nalasqan. Sonda halyqaralyq ýnıversıtettiń qanshama jerdi alyp jatqandyǵyn ózińiz shamalaı berińiz. Munyń 100 gektaryna botanıkalyq baq ósirilipti. Mundaı baq ázirge Astanadaǵy Nazarbaev Ýnıversıtette ǵana bar. Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy ýnıversıtettiń uıymdastyrý jáne áleýmettik-mádenı ister jónindegi vıse-prezıdenti Baqyt­jan Muhamedjanov bizge bul halyqaralyq orynnyń jedel salynýyna eki el ynty­maqtastyǵynyń jaǵymdy áser etip otyrǵandyǵyn aıtyp berdi. Túrik aǵaıyndardyń qurylys salasyn jaqsy meń­gergendigi belgili. Ýnıver­sıtettiń ásem bolyp salynýyna osy jaǵdaıdyń paıdasy kóp tıgen sekildi. Túrik jaǵy bastapqy kezde ýnıversıtet qurylysyna 200 mıllıon dollar qaıtarymsyz ınvestısııa salypty. Búgingi kúni bul ýnıversıtette 5 myńdaı stýdent kvota bo­ıynsha oqytylady eken. Jalpy, ýnıversıtettegi stýdentterdiń sany 25 myńǵa jýyqtaǵan. Sonyń 8 myńy osy Túrkistan qalasynda oqytylady eken. Ýnıversıtet búgingi kúnderi túrkitildes halyqtardyń ba­ýyr­­­lastyǵy negizinde damyp keledi. Munda Qazaqstan men Túrkııanyń ǵana emes, sony­­­men qatar, Reseıdegi túrkitil­des halyqtardyń jastary da oqy­tylýda. Qazaqstan taraby jy­lyna 200 orynǵa kvota berip otyrady. Ýnıversıtette bolyp, onyń oqý korpýstaryn, medısınalyq fakýlteti men jeke emhanasyn, mádenıet saraıyn aralap, osynda ótip jatqan túrli jıyndarǵa qatysqanymyzda stýdentterdiń belsendiligin baıqap, jaǵymdy áser aldyq. Zikirııa Jandarbek, Saparbek Ergóbekov, Myrzahmet Balaýbekov sekildi oqytýshy ǵalymdarmen kezdesip, el men jer tarıhy týraly áńgime-dúken qurdyq. Osyndaı áńgimelesý nátıjesinde ıasaýıtanýshy ǵalym Zikirııa Jandarbekpen jasa­ǵan Qoja Ahmet Iаsaýı babamyz jáne onyń tarıhı muralary tý­raly «Túrki rýhanııatynyń temirqazyǵy» degen suhbatymyz osydan biraz buryn «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanyp, oqyrmandardyń laıyqty baǵasyna ıe boldy. Ol suhbatty birqatar oblystyq gazetterdiń orys tiline aýdaryp, jarııalap jatqandyǵyn estip jatyrmyz. Sonymen, qasıetti Túrkistan jerinde ótken úsh-tórt kúndik saparymyz mándiligimen este qaldy. Imandylyqqa bet burǵan, bazarlarynda temeki tartylmaıtyn, araq-sharaptan arylý ústindegi túrkistandyqtar boıy­nan izettilikti, sypaıylyq pen qonaqjaılyqty ańǵaryp, rıza bolyp qaıttyq.  Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan» ASTANA – TÚRKISTAN – ASTANA