«Kartel operasııasy»

Qazir álemde esirtkige táýeldilik artyp tur. Sonyń saldarynan esirtki saýdasy kóleńkeli bıznestiń kóshin bastap, kontrabandalyq toptardyń qaltasyna mıllıondaǵan qarjyny op-ońaı quıyp keledi. Al Qazaqstandaǵy qara bazardyń saýdasyn sora ósirýshiler qyzdyryp otyrǵany baıqalady. Taıaýda elimizdegi esirtkige qarsy kúres departamentiniń qyzmetkerleri el ishinde «Kartel» operasııasyn júrgizip, sora ósirýshilerdiń jolyn kesti. Ishki ister mınıstrliginiń esirtkige qarsy kúres departamentiniń basshysy Sultan Qusetovtiń aıtýynsha, sońǵy eki jyl ishinde Qazaqstanda esirtki paıdalanýshylar top jetekshileriniń esepshottaryna barlyǵy 558 mıllıon teńge aýdarǵan. Qylmyskerlerdi quryqtaý opera­sııasy 3 aıǵa jýyq jan-jaqty zerttelip, pysyqtaldy. Osy aralyqta polıseı­ler esirtki saýdasyn, sora ósirýshiler­diń kóshbasshylaryn, qylmystyq top­tyń jetekshilerin, deldaldardy anyq­tap qana qoımaı, qylmystyq qaýym­dastyqtyń uıymdastyrýshysy «Búrkit» esimdi laqap atpen tanymal bolǵan Qyrǵyzstan azamatynyń izin tapty. Keıin anyqtalǵandaı, ol «Pervaıa lastochka» romantıkalyq laqap atymen Ortalyq Azııada tanymal bolǵan qylmys áleminiń beldi múshesiniń týǵan jezdesi eken. Al «Alǵashqy qarly­ǵash» budan 20 jyl buryn aýǵan geroın esirtkisin Ortalyq Azııa memle­ket­terine tasymaldaý jolyn uıymdas­tyrǵan alǵashqy iri narkobaron bolatyn. Qylmyskerler jedel top nazaryna ótken jyldyń aıaǵynda ilinedi. Alaı­da, olardy quryqtaý sol kezde ońaıǵa soqpady. О́ıtkeni, qylmystyq qaýym­dastyqta bir-birin tanymaıtyn onnan astam múshe bar. Olar taýardy jet­kizý­shiler, kýrerler, deldaldar, dıller­ler sekildi top-topqa bólinip, jumys jasaıdy. Munda temirdeı qatty tártip ornatylǵan. Máselen, «Búrkittiń» ózimen teń dárejeles taýar jetkizýshiler ǵana kezdesip, geroınge tapsyrys berý múmkindigine ıe bola alady. Taýar jetkizýshi men taýardy shekara arqyly tasymaldaýshy arasynda kóptegen deldaldyq etýshiler júredi. Taýardy shekaradan ótkizip shyqqan kýrerler geroındi Qazaqstanda kóterme baǵamen saýdalaıdy, al olar ózderiniń deldaldary arqyly kishi par­tııalarmen esirtkini dala satýshylary­na ótkizedi. Aıtpaqshy, keı kezderi kýrerdiń qyzmetin taksı men poıyz jol­serigi de atqara beredi. Tapqan aq­sha­laryn dıllerler úısiz qalǵan aza­mattardyń nemese klıentterdiń aty­nan Qyrǵyzstanǵa «Búrkittiń» túrli esepshottaryna aýdarady. Olar bolsa, polıseılerdiń qoldaryna túsken kezde «Eshqandaı qylmystyq topqa qatysym joq», dep «geroındi óz muqtajdyǵyma paılandym» dep shyǵyp, nebári 3-5 jylǵa ǵana bas bostandyǵynan aıy­rylýy múmkin. Keıin jedel qyzmetkerler keıbir zat tasymaldaýshylardyń jáne kishi dıllerlerdiń telefon nómirlerin anyq­taı aldy. Alaıda, spesıfıkalyq kelissózderdi qylmystyq iske tirkeı almaısyń. Máselen, geroındi olar «órik» dep ataıdy eken. Ol myna dıa­log­tardan da kórinedi. (Esirtki bız­nesi­men kúresýshiler osy sekildi júz­degen qońyraýlardy jazyp alǵan). Serik esimdi tasymaldaýshy Marat degen kóterme saýdagerge habarlaıdy: «О́rik­terdi kóterme baǵamen berme, 5-6 jıdegin túsirip, aqshany ótken jeksenbi kúni seniń úıińde qonaqta bolǵan adamnan jiber». Taǵy bir mysalda Andreı esimdi dıller dala satýshysy Sergeıge habarlasyp, óziniń ýájderin aıtqan: «Qyrǵyz órikteri óte dámdi, barlyǵyna unaı­dy. Biraq sen endigi kezde ola­r­dy basqa jemis-jıdektermen aralas­tyrma, klıentterden aıyrylyp qala­myz. Maǵan Petropavldaǵy dosym habarlasyp, ondaǵy halyqtyń taýar sapasyna jaqsy baǵa berip jatqa­nyn aıtty. Mundaı klıentterdi joǵalt­paýymyz kerek». Árıne, mundaı kelissózderdi jedel materıaldarǵa qystyra almaısyń. Birde-bir prokýror, birde-bir sýdıa tutqynǵa alýǵa kelispeıdi, sebebi, áńgimede rasymen Qazaqstanǵa kórshi­les Qyrǵyz Respýblıkasynan júk kólik­terimen tasymaldanatyn jemis-jıdek­ter týraly aıtylǵandaı bolyp kórinedi. Tek bir ǵana Qusetov áńgimeniń ashyqtyǵyn biletin. Alaıda, general «qamqorlyq­taǵy­lardyń» joly bolmaı qalar sátterin kútti. Sonymen, 3 aıdan keıin izshilerde bir ilgek paıda boldy. Tergeýshilerdiń josparyna saı Ishki ister mınıstrligi aqparattyń dáldigin zerttegen joq, tek halyqaralyq qylmystyq toptyń qylmystyq tizbegin anyqtaý úshin jedel jolmen alynǵan aqparat kómektesti. Kúshtik qurylymdardaǵy derekkóziniń aqparatyna sáıkes, saýdagerler Qazaq­stannyń túkpir-túkpirinde bir kúnge páter jaldap, sonda taýarlaryn saqtaıtyn. Bir satýshy qylmys ústinde quryqtaldy jáne ol tergeýshilermen jumys jasasýǵa kelisim berdi. Al Qazaqstan zańyna sáıkes, iri jáne asa iri kólemde esirtkini saýdalaýmen aınalysqany úshin 20 jyldan ómir boıyna deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy kózdelgen. General S.Qusetovtiń aıtýynsha, Ishki ister mınıstri Qalmuhanbet Qasymov onyń aldyna birneshe iri maq­sat qoıǵan. «Naqtyraq aıtqanda, esirt­ki saýdasynyń tizbegin, belsendi qatysýshylardy, Qazaqstanda jáne kórshiles elderde geroındi tasymaldaý joldary jáne taratý ádisterin ańyqtaý kerek bolatyn. Sonymen qatar, esirt­kini saýdalaýdan túsken qarajatty zańdastyrý syzbasyn tabý mańyzdy edi. Júzdegen mıllıondardyń qyrǵyz bankteriniń shottaryna jiberilgeni anyqtalǵanda, alǵashqy problemalarǵa tap boldyq. Bizdiń polıseıler ózge eldiń terrıtorııasynda jumys isteı almaıdy jáne aqparattyń taralýyn aldyn alý maqsatynda mundaı asa qundy aqparatty áriptesterine aıta almaıtyn edi», – deıdi ol. Sonymen qatar, Qusetov sońǵy eki jylda qazaqstandyqtar «Búrkittiń» esep­shotyna 500 mln. teńgeden astam qara­jat aýdarǵanyn aıtty. Osy jyl­dyń sáýir aıynda esirtkige qarsy kúres departamentiniń mamandary Qazaq­­stannyń birneshe oblysyna baryp, sora ósirýshilerdiń izin kesýdi basta­ǵan. Nátıjesinde, transulttyq UQT (uıymdasqan qylmystyq top) músheleri tutqyndaldy. Olardan baǵasy 100 mln. teńgeden joǵary baǵalanatyn taza aýǵan­dyq geroın taýary tárkilendi. Biraq, muny­men «Kartel» operasııasy bitken joq... Tekserý jumystary áli de jalǵasýda. Qazirgi tańda polısııa qyzmetkerleri Qyrǵyzstan men Qazaqstan turǵyndary arasynan sındıkattyń 11 múshesin anyqtady. Qazir iz kesýshiler osy UQT músheleriniń geroındi óndiretin kóz­derin anyqtaý úshin barlyq dáıek­terdi jınaqtaýda. Sonymen qatar, Qazaqstan men Qyrǵyzstanda qylmys­tyq qarjylar arqyly alynǵan jyl­jy­maıtyn múlikterdi anyqtap, aqshalaı qarjylardy zańdastyrý úshin qurylǵan bir kúndik fırmalardy tabý kerek. General-maıor Sultan Qusetov: «UQT-nyń ishinde Qyrǵyzstannyń turǵyndary bolǵandyqtan, tolyq aýqymda operasııa júrgizý úshin osy memlekettiń esirtki baqylaý uıym basshylyǵymen baılanysqa shyqtyq. Birlesken jumystyń arqasynda geroın­di taratý men tasymaldaýdyń kóp satyly basqyshty syzbasyn joıdyq. Qylmystyq ıerarhııanyń tómengi satysynda turǵan dıllerlermen usaq óndirýshilerdi quryqtaǵanymyz jasyryn emes. О́kinishke qaraı, bul sharalar qylmystyq tizbektiń barlyq basshylary, ıaǵnı Aýǵanstannan Qazaq­stanǵa deıingi, odan arǵy esirtki tasymaldaý kózderin uıym­das­tyrý­shylardy joıý múmkin bolmady. Bul naqty oqıǵa kezinde qylmystyq top ókilderi men óndirýshilerdiń jolyna tosqaýyl qoıdy. Sóıtip, 10 men 100 gramm aralyǵyna deıin usaq esirt­ki tasymaldaıtyndardan bastap, orta qoldy dıllerlerge (100 gram­nan 1 kılo­­­ǵa) deıin geroın partııalaryn tasy­mal­daý­­­shy, ıaǵnı ondaǵan mıllıon teńgeni aınal­dy­ryp otyrǵan iri qyl­mys­kerler ustaldy. Eń bastysy, UQT-nyń transulttyq kóshbasshysy jáne uıym­dastyrýshysy qolǵa tústi» – deıdi. Basty kúresýshiniń aıtýynsha, Qazaqstan – esirtki sındıkaty retinde Reseı men Eýropa arasyndaǵy basty tranzıtti el. Biraq esirtkiniń bir bóligi bizde qalady. Taıaýda Shý alqabynda 140 myń gektar jerge jabaıy sora ósirýshiler anyqtalyp, olardy quryqtaý maqsatynda «Delta-dolına» arnaıy jasaǵy quryldy. «О́z kezeginde ishki ister departamenti ótken jyly esirtki mafııasynyń taǵy bir bóligin tapty. Atyshýly úndi esirtkisi Qyzylorda, Jambyl, Oń­tústik Qazaqstan, Qaraǵandy jáne Aqtóbe oblystarynda arnaıy ósirile bastaǵan. Jalpy, nashaqorlar arasynda «ındıýhany» tabıǵı emes jolmen jylyjaılarda arnaıy erekshe ádispen ósirý qolǵa alynǵan. Sebebi, Shýda ósiriletin jabaıy shóptiń quramyndaǵy setro-gıdro konnobınol (belsendi esirtki zaty) nebári 0,8 paıyz bolsa, «ındıýhada» 35-40 paıyz eken. Biz osyndaı esirtki shóbiniń 37 alqabyn joıdyq», – deıdi polıseıler. Sultan Qusetov 2015 jyly 96 tonnadan astam esirtki ósimdigi tárkilengenin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, osy jyly kishi aýylsharýashylyq uıymy jáne jergilikti ákimdik birige otyryp, esirtki ósirýge jaramdy jerlerdi anyqtaý úshin topografııalyq syzbalar jasapty. Endi taǵy bir másele – sıntetıkalyq esirtkiler. Olar ádette jastar kóńil kóteretin túrli klýbtardy jaýlap alǵan. Bul qospalar Qytaıdyń jasyryn sehtarynda ártúrli shylym retinde qoryqpaı óndiriledi. «Qoryqpaı» deıtinimiz, mundaı sıntetıkalyq esirtki óndirý zańmen qýdalanbaıdy. «Biz mundaı sıntetıkalyq esirtkiniń 27 túrine zań júzinde tyıym saldyq, biraq Qytaı «hımıkteriniń» ákkiligi sonsha, quramyndaǵy formýlany ózgertip jiberedi. Biz olardy tárkileımiz, biraq sarapshylar Qazaqstanda tyıym salynǵan esirtki me, sony anyqtaı al­maıdy. Sondyqtan, biz ustalǵan qyl­mys­kerlerdi ázir jazaǵa tarta almaý­­da­myz. Jaqyn arada damyǵan mem­leketterdegi áriptesterimizben kezdestim. Olar biz úshin zańǵa engizetin birneshe usynys aıtty. Ázirge barlyq jaıttardy aıta almaımyn. Sebebi, esirtki barondary da gazet oqıdy. Tek aıtarym, sıntetıkalyq jolmen óndiriletin esirtkiler formýlasyna tosqaýyl qoıý úshin zańǵa ózgerister engiziledi. Mysaly, qylmyskerdiń esirtki óndirýde qoldanatyn sýteginiń negizgi qospalaryna baılanysty zań jolymen tyıym salynsa, onda jańa formýlamen qýlyq jasaý múmkin bolmas edi», – deıdi Sultan Qusetov. Osyǵan oraı «sıntetıkterdiń» quramyn anyqtaý úshin tek qana sarap­shy-hımıkter emes, narkologtar da qatysýlary qajet, olar qospanyń adam aǵzasyna áserin anyqtaýy tıis. Mamandardyń aıtýynsha, 2015 jyly 3269 esirtki qylmysy anyqtalyp, 2123 esirtki óndirý kózi joıylǵan. Zańsyz aınalymnan 90 tonna esirtki tárkilense, 140 kılo geroın alynyp, 6 esirtki toby ustalǵan. 126 kontrabanda faktisi anyqtalyp, TMD áriptesterimen birige otyryp, 24 operasııa júrgizilgen. Qazaqstanda 30 504 esirtkige táýeldi adam esepte tur. Olardyń 203-i kámelet jasyna tol­maǵandar. Bular – resmı aqparattar. Resmı emesi, árıne, áldeneshe ese artyq bolýy yqtımal. Talǵat RAIYMBEK, «Egemen Qazaqstan»