Sońǵy synaq

Bıyl elimizde sońǵy ret mektepterde ulttyq biryńǵaı testileý ótti. Endi kelesi jyldan bastap mektep oqýshylary burynǵy kezdegideı emtıhan tapsyryp, attestat alatyn bolady. Qazirgi kezde UBT-nyń jaqsy jaqtary men kemshilikteri týraly kóp jerde aıtylyp jatyr. Bireýleri testiń bolǵany durys dese, ekinshileri emtıhandy qalaıtyndaryn aıtady. Jaqynda biz Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Baqylaý komıteti  syrttaı baǵalaý basqarmasynyń basshysy Zınash JANDILDINAMEN kezdesip, Ulttyq biryńǵaı testileýdiń mán-mańyzy, onyń tıimdi, tıimsiz jaqtary týraly surastyrǵan edik. – Bıyl Ulttyq biryńǵaı testileý sońǵy ret ótti. Sizdińshe, qaısysy du­rys? UBT ma, álde memlekettik emtıhan ba? – Ulttyq biryńǵaı testileý aldymen aýyldyq jerlerdegi oqýshylar úshin jasalǵan bolatyn. Ol aýyldaǵy jastardy oqýǵa, bilimge yntalandyryp, qaladaǵy qurdastary sııaqty jo­ǵa­ry oqý ornyna túsý úshin arnalǵan edi.  Qazir qarap otyrsańyz, JOO-nyń stýdentteriniń kóbi aýyldan shyq­qan jastar. Bul úlken jetistik. Osy jaǵynan alǵanda, UBT óziniń alǵa qoıǵan maqsatyn oryndady. Árıne, test tapsyrǵanda kemshilikter boldy. Iаǵnı, «3-ke» oqyp júrgen balalar joǵary ball alyp ketetin. Ony eshkim jasyrmaıdy. Sol kemshilikterdiń kóbi test tapsyrý pýnktteriniń tehnıkalyq qural-jabdyqpen qamtamasyz etilmeýinen dep aıta alamyn. Qalada UBT-nyń pýnktteri JOO-larda bolsa, aýyldyq eldi-mekenderde mektep ǵımarattaryna ornalasty. Sol sebepti «shpargalkany» terezeden laqtyrý, telefondy paıdalaný sııaqty túrli jaǵdaılar jıi oryn alyp jatatyn. – О́zińiz biraz jyldan beri ulttyq biryńǵaı testileýmen aınalysyp ke­lesiz. Osy jyldary test tapsyrǵan jas­tardan qandaı erekshelik baıqa­dyńyz? – Erekshelik bolǵanda, qazir jastar qysqa sóıleıdi. О́z oıyn tereń jetkize almaıdy. Til baılyqtary jetispeıdi. Al emtıhan tapsyrǵanda pikirtalasqa aralasyp, izdenisteri kóbeıetin edi. Bizdiń mınıstrlikti osy jaǵdaı alańdatady. Eger UBT-ny joǵary oqý ornynda emtıhan retinde qaldyryp, mektep oqýshylary memlekettik emtıhan tapsyratyn bolsa balanyń bilimi, oı-órisi budan da jaqsy bolar ma edi degen oıǵa boı aldyryp jatatynymyz taǵy ras. Memlekettik emtıhan muǵalimderdiń jumysyn baǵalaý úshin de kerek. Nege deısiz ǵoı. Eger oqýshylar muǵalimniń jyldar boıy oqytyp kele jatqan pánin tańdap, sodan emtıhan tapsyrsa, ol eńbeginiń baǵalanatynyna kóz jetkizedi, sol baǵalaý arqyly bedeli kóteriledi, mekteptiń mártebesi ósedi. – Ulttyq biryńǵaı testileý aýyl­dyq jerlerdegi jastardy qoldaýǵa ar­nal­dy dedińiz. Onyń taǵy qandaı tıimdi jaqtary boldy? – Tıimdi jaǵy – ýaqytty únemdeý. Biz aldymen álemdik tájirıbeni zerttedik. Sodan nátıje shyǵaryp, test tapsyrýdy engizdik. Testileý ýaqytty únemdeýge jaqsy ádis boldy. Bir mezgilde bir pýnkt­te 600 adam 3,5 saǵatta test tapsyrady eken. Onda oqýshy qaǵazben jumys isteıdi. Ony kompıýter tekseredi. So­syn nátıjesi belgili bolady. 2000 jyl­dardyń basyna deıin joǵary oqý oryndarynda sybaılas jemqorlyq kóbeıip ketkenin bilesiz. JOO-ǵa keıde jaqyn týystary, tamyr-tanystary, aqshasy bar ata-ananyń balalary túsedi deıtin  pikirlerdiń beleń alyp ketkeni sodan. Sóıtip, keı jaǵdaıda  ádiletsizdikke jol berilip jatatyn. Osyǵan baılanysty Úkimet bir sharany qoldanýǵa tıis boldy. UBT negizi kompıýterdiń kómegimen oqýshynyń bilimin ádil tekserip, grant berý úshin jasalǵan bolatyn. – Endi kelesi jyly olar mem­le­kettik emtıhan tapsyrady dedińiz. Oǵan qandaı pánder tańdalyp otyr? – Qazir zańǵa ózgerister engizildi. Kelesi jyly mektepti bitirgen túlekter mindetti túrde emtıhan tapsyrady. Onyń qandaı pishinde bolatynyn mınıstrliktiń jumys toby qarastyryp jatyr. Sheshim áli qabyldanǵan joq. Tamyz konferensııa­synda jumys tobynyń nátıjesi jarııalanady. Al, joǵary oqý oryndarynda ulttyq testileý qala beredi.  Onda qazirgideı emes, pánder azaıady. Negizgi 2, 3 pán bolýy múmkin. Sosyn 2 pán salalyq bolady dep josparlanyp otyr. Suraqtary da ózgeredi. Muny biz talapkerdiń  bilimin tekserip, ózi jaqsy kóretin páni boıynsha test tapsyrý úshin jasap otyrmyz. – О́zińiz UBT nátıjesiniń burma­lanyp jatqanyn kórdińiz be? Sizge adamdar shaǵymdanyp keldi me? – Bizge UBT boıynsha kóptegen sha­ǵym­dar túsedi. Kóbine shtabqa ata-ana men oqýshynyń shaǵymdary keledi. Olar­dyń maǵynasy bireý. «Memlekettik komıs­sııanyń músheleri qaǵıdany buzýǵa tyry­sady. Telefondardy ótkizýge ruqsat beredi. Tyıym salmaıdy», dep jatady. Sosyn «Altyn belgige» úmitker bala­lardan da kelip túsedi. Olar «bári zań talabyna saı ótsin, biz bárin bilip turyp, testileýden óte almasaq qalaı bolady» degen maǵynada shaǵym hattar jazady. Osy jaǵdaıdy eskerip, biz UBT-nyń ádil ótýi úshin jer-jerge, el-elge baramyz. Bizdiń adamdar barǵan jerden shaǵym hattar az keledi.  Bul halyqpen tikeleı jumys isteýdiń nátıjesi dep bilemin. Al shaǵymdar beker jazylmaıdy. Bizdiń mınıstrlik ókilderi arasynda muǵalimder kóp. Munyń keıde teris yqpal etetin jaqtary az emes. Mysaly, oqýshy test kezinde telefondy paıdalansa, ony baıqamaǵandaı bolady. Onyń «3-ke» oqıtyn balaǵa paıdasy tıse, kerisinshe jaqsy oqıtyn bala zardap shegedi. Sosyn bizge túsinikteme bergende: «balaǵa janym ashyp ketti» degendi alǵa tartyp jatady. Bul durys emes. Jany ashıtyn adam olaı jasamaıdy. Muǵalim aldymen memlekettiń bolashaǵyna jany ashýy kerek. Oqýshy bilimdi, tárbıeli bolsa bárimizge jaqsy. – Sizdiń oıyńyzsha, mektepte úsh tilde oqytý kerek pe? – Kerek, nege deseńiz, bir tildi bilgen adam – bir adam, eki tildi bilgen adam – eki adam deımiz ǵoı. Al, úsh tilde sóılese úsh eldiń tilin tabýǵa bolady. Qazir kún saıyn dúnıe ózgerip jatyr. Ásirese, bizdiń kishkentaı balalarymyz burynǵy balalar sııaqty emes. Biz mysaly, ótken ǵasyrdyń 50-60-jyldary bala kezimizde kóp nárseni bile bermeıtinbiz. Qazir 2-3 jastaǵy balanyń ózin qolymyzǵa alsaq, ol bir kózimen teledıdardy tamashalasa, ekinshi kózimen bizdi qadaǵalap otyrady. Sondyqtan tehnıka damyǵan mynadaı zamanda aǵylshyn tili mindetti túrde kerek. О́ıtkeni, báseke túbi bilimge ákep tireıdi. Máselen, Nazarbaev zııatkerlik mektebi, Qazaq-túrik lıseıi sııaqty bilim oshaqtarynda aǵylshyn tilin óte joǵary deńgeıde oqytyp jatyr. Ol jerlerde balalardyń da bilimi tereń. Balalar úsh tilde erkin sóıleıdi. Bul jaqsy emes pe?! Osyndaı jaǵdaı elimizdiń barlyq óńirinde bolýy kerek. Osy maqsatta Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jumys istep jatyr. Árıne, qazir aǵylshynsha biletin pedagogtar óte az. Soǵan qaramastan munyń bári ýaqytsha. Erteń bári durystalyp ketedi. Eń bastysy, ynta-jiger kerek. – Sonda siz balany 1-synyptan bas­tap aǵylshynsha oqytý kerek dep esep­teı­siz be? – Iá. Solaı bolýy kerek. – Bul balanyń sanasyna, ana tiline áser etpeı me? – Qazir 3-4 jastaǵy balaǵa qarasańyz logıkasyna tańǵalasyz. Meniń aıtaıyn degenim, HHI ǵasyrda balaǵa eshqandaı kedergi keltirmeý kerek. Oqımyn, úırenemin dese, jolyna kese-kóldeneń turmaý kerek. Kerisinshe, oqýyna, tildi úırenýine barlyq jaǵdaıdy jasaǵan abzal. Bala óziniń ana tilin eshqashan umytpaıdy. Ol endi ata-anaǵa baılanysty. Buryn ata-analar balalaryn orys mektepterine berse, búginde qazaq mektepterine berýshiler kóp. Bul qazaq mektepteriniń mártebesiniń jyldan-jylǵa óse túskenin  kórsetedi. Men sizge aıtaıyn, ózimiz qazaq bola tura ana tilin bilmeıtin, ony mensinbeıtin adamdardy keıde kezdestirip qalatynymyz ras. Ondaılardyń arasynda da balalaryn qazaq mektepterine berip jatqandary bar. Tipti, kóp dese bolady. Sondyqtan bala bilimdi, tár­bıeli bolsyn desek, ana tilin árdaıym alǵa ozdyryp otyrýdy umytpaýymyz kerek. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Dastan KENJALIN, «Egemen Qazaqstan» ASTANA