Keshe Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy kitaphanasynyń taldaý kesheni Halyqaralyq ǵylymı-tehnıkalyq ortalyqpen (HǴTO) birlesip, «Manıfest. Álem. HHI ǵasyr – jahandyq damý qaýipsizdiginiń jańa paradıgmasy» atty halyqaralyq konferensııa ótkizdi. Bul is-shara elimizdiń aýmaǵyndaǵy Eýroodaq О́kildiginiń qoldaýymen uıymdastyryldy.
Aldymen HǴTO-nyń ózi qandaı uıym ekendigi týraly bir aýyz sóz aıta keteıik. Ol – 1992 jyldyń qarasha aıynda Amerıka Qurama Shtattary, Eýropalyq odaq, Japonııa jáne Reseı Federasııasy arasyndaǵy kelisim negizinde qurylǵan úkimetaralyq mekeme. Qazaqstan HǴTO-men yntymaqtastyq týraly kelisimge 1995 jyly qol qoıyp, uıymnyń qataryna engen. 2015 jyly 9 jeltoqsanda Astana qalasynda Halyqaralyq ǵylymı-tehnıkalyq ortalyqtyń qyzmetin jalǵastyrý týraly kelisim qabyldanǵan. Sol ýaqyttan bastap uıymnyń shtab-páteri Astanada ornalasyp, Qazaqstan resmı túrde qabyldaýshy memleket bolyp eseptelip keledi.
Uıym Qazaqstan, Armenııa, Tájikstan, Qyrǵyzstan jáne Grýzııa ǵalymdarynyń iskerlik baılanystaryn ornatyp, olardy qarjylandyrý jumystaryn sheshedi jáne EO, Japonııa, Koreıa Respýblıkasy, Norvegııa, Reseı Federasııasy men AQSh memleketteriniń zertteý uıymdarynyń áriptesterimen iskerlik baılanystaryn ulǵaıtý jumystarymen aınalysady.
Búgingi kúnge deıin HǴTO nanotehnologııalardy qoldaný arqyly jasalǵan quny 1 mlrd. AQSh dollarynan asatyn 2 753 hımııalyq, bıologııalyq, radıologııalyq jáne ıadrolyq polıgondardyń zalaldy aımaqtaryn tekserip, olardyń adam densaýlyǵyna qanshalyqty zııandy ekenin anyqtaǵan zertteý jobalaryn qarjylandyrypty. Sonymen qatar, HǴTO múshe memleketterindegi seısmıkalyq belsendilikke monıtorıng júrgizý arqyly boljaý salalary sııaqty ǵylymı-tehnıkalyq jobalardy qoldaýǵa da kóńil bóledi eken.
Qazaqstanda HǴTO quny 80 mln. AQSh dollarynan asatyn 210 ǵylymı jobany qarjylandyrypty. HǴTO paıdaly dep sanaǵan ekologııa men áleýmettik densaýlyq saqtaý salasyndaǵy jobalar Japonııadaǵy «Fýkýsıma» apatynyń zardabyn joıý jumystary kezinde paıdalanylǵan. Al konferensııa dástúrge aınalǵan ashyq pikirtalas pishiminde ótip, qatysýshylar baıandama jasaǵan sarapshylarǵa suraqtaryn ashyq qoıyp otyrdy. Onyń jumysyn Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy kitaphanasy dırektorynyń orynbasary Tımýr Sháımergenov ashyp, júrgizip otyrdy.
О́ziniń kirispe sózinde moderator Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń ústimizdegi jyly jańa antııadrolyq bastama: «Manıfest. Álem. HHI ǵasyr – jahandyq damý qaýipsizdiginiń jańa paradıgmasy» atty bastama kótergenin aıta kelip, onyń búgingi kúnniń úrdisterine qorytyndy jasaǵan mańyzdy qujat ekenin atap ótti. Búgingi tańda ıadrolyq qarý jasaý tehnologııasyna qol jetkizetin jańa qaýipter týyp jatyr, sonyń ishinde ıadrolyq nysandarǵa kıberqaýiptiń tónip turǵany jasyryn emes. Onyń ústine, ıadrolyq materıaldar baqylaýsyz tarap, keıbir terrorıstik uıymdar ony qazirdiń ózinde qolǵa túsirý múmkindigine ıe bolyp otyr. Osyndaı qaterler ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy isterdi jetildirip otyrýdy talap etedi, deı kelip, ol alǵashqy sózdi Japonııanyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Itıro Kavebataǵa berdi.
Osyndaı forýmnyń ótkizilip otyrǵany óte oryndy jáne paıdaly dep bilemin. Japonııa HǴTO qurylǵan kezinen bastap, onyń jumysyna belsene aralasyp, kómek qolyn sozyp keledi. Byltyrǵy jyldyń qazan aıynda Astanaǵa jasaǵan saparynda Japonııanyń premer-mınıstri Sındzo Abe «Nazarbaev Ýnıversıtette» stýdentter men oqytýshylar aldynda sóz sóılep, onda bizdiń eldiń Qazaqstanmen HǴTO sheńberindegi yntymaqtastyǵyna arnaıy toqtalyp, bul istiń aldaǵy ýaqytta da tereńdeı túsetinine senim bildirgen edi, deı kelip, sodan beri qandaı salalarda ortaq jobalar iske asyrylyp jatqany týraly baıandady. Sonyń ishinde Japonııanyń bıologııa, hımııa, ekologııa, atom reaktory jáne t.b. salalar boıynsha jasalatyn jobalarǵa qarjylyq qoldaý bildiretinin aıtty.
Ekinshi bolyp Eýropalyq odaqtyń Qazaqstandaǵy ókiletti mınıstri, Saıasat, baspasóz, jáne aqparat máseleleri jónindegi bólim basshysy Kamen Velıchkov sóıledi. Atalǵan máseleniń Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheleriniń qataryna saılanǵaly otyrǵan kezeńde talqylanǵandyǵynyń mańyzy zor. Taıaý arada Eýropalyq odaq pen Qazaqstan arasynda halyqaralyq ıadrolyq qaýipsizdik, sonyń ishinde taratpaý rejimin nyǵaıtý máselelerine arnalǵan kelisim óz kúshine enedi. Osy oraıda, Qazaqstan EO-nyń Ortalyq Azııadaǵy eń úlken áriptesi ekenin aıta keteıin. Qazaqstannyń ýran óndirisi boıynsha álemde ekinshi oryn alatyndyǵy da bul baǵyttaǵy kelisimderdiń mańyzyn arttyra túsedi, dedi K.Velıchkov.
Odan ári sheshen Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartý, ony taratpaý baǵytyndaǵy isteri men bastamalaryn joǵary baǵalady. Sonymen qatar, EO men Qazaqstannyń HǴTO sheńberindegi yntymaqtastyǵy týraly áńgime qozǵady.
Osydan keıin sózdi Qazaqstan Respýblıkasy Qaýipsizdik Keńesi hatshysynyń orynbasary Azamat Ábdimomynov aldy. Ol Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan bas tartý jáne álemdik qaýipsizdikti saqtaý, ıadrolyq jappaı qyryp-joıý qarýlaryn taratpaý, shekteý men azaıtý baǵytyndaǵy Qazaqstannyń bastamalarynyń oryndalý barysy týraly baıandady.
Konferensııanyń basqa da spıkerleri qatarynda Halyqaralyq ǵylymı-tehnıkalyq ortalyqtyń basqarýshylar keńesiniń músheleri: Loýrens atyndaǵy Lıvermor Ulttyq zerthanasynyń (AQSh) álemdik qaýipsizdik máselelerin zertteý ortalyǵynyń dırektory, doktor Ronald F.Leman II, AQSh Memlekettik departamentiniń Halyqaralyq qaýipsizdik jáne taraptaý bıýrosy hatshysynyń orynbasary Saımon Lımaj, Halyqaralyq ǵylymı-tehnıkalyq ortalyqtyń atqarýshy dırektory Devıd Klıv, Eýropalyq komıssııanyń kómek kórsetý jónindegi Bas dırektorat bólimshesi jetekshisiniń orynbasary Eddı Meıer óz oı-paıymdaryn ortaǵa saldy. Sondaı-aq, Qazaqstan Respýblıkasy Qaýipsizdik Keńesiniń, mınıstrlikter men vedomstvolardyń jetekshi qyzmetkerleri, Parlament depýtattary qatysty.
Konferensııa barysynda jaryssózge qatysqandar jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratpaý, halyqaralyq qaýipsizdik, álemde qalyptasyp otyrǵan qazirgi ahýalǵa baılanysty osy baǵytta jańa, naqty tetikterdi ázirleý qajettigin atap kórsetti.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
