Qazaqtyń Qalmataevy edi

Aýǵan soǵysynyń ardageri, jalpy sany jıyrmadan astam ordender men medalderdiń ıegeri Murat Qalmataev Qazaqstandaǵy jýrnalıster arasynan shyqqan tuńǵysh general edi. Murat Dúısembiulynyń «adam janynyń ınjeneri» dep áspetteletin jýrnalıst mamandyǵyn tańdaýynyń túp tamyrynda ata-anasynyń boıyndaǵy adam janyna arasha túsýge ázir turatyn qasıetteri jatqan sııaqty. Ol kisiniń ákesi Dúısembi Qalmataev – Qazaqstandaǵy alǵashqy dárigerlerdiń biri-tin. Onyń «Dúısenbi kóli» dep atalatyn kóldiń emdik qasıetin ózi ashyp, sonyń batpaǵymen túrli syrqattardy emdegeni el aýzynda qazirge deıin aıtylady. Bul kól kúni búginge deıin elge shıpa bolýda. Bala kúninen ákesiniń osyndaı qa­ıyrymdy isterine qanyǵyp ósken ári jany shyǵarmashylyqqa jaqyn Murat aǵa mektep bitirisimen aýyl balalary úshin mártebesi Alataýmen teńesetin eń myqty joǵary oqý orny – Almatydaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetine oqýǵa túsedi. Qazaqtyń talaı qarymdy qalamgerlerin ushyrǵan jýrnalıstıka fakýltetin tańdaǵan Murat aǵanyń aldyna qoıǵan bir-aq maqsaty boldy. Ol – halyqqa qyz­met etý. Sol maqsatynyń alǵashqy baspaldaǵy Kókpekti aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılanýynan bas­talypty. QazMÝ-dy jańa bitirip kelgen jas jigittiń boıyndaǵy jigerimen birge istiń tetigin tabýǵa degen qushtarlyǵyn tap basyp tanyǵan jergilikti basshylar jastarmen jumysty jandandyrýdy Murat aǵaǵa senip tapsyrdy. Ol komsomoldyń birinshi hatshysy jumysynda kóılek kıip, qara galstýk taǵyp shirenip júrgen joq. Qaı­­ta jastarǵa óz isimen úlgi kórsetip, oıdaǵydaı atqardy. Sodan keıin birneshe jyl aýdandyq «Juldyz» («Zvezda») gazetiniń redaktory boldy. Jas ta bolsa ýnıversıtette oqyǵanymen qa­tar, kókirekke túıgeni kóp Murat Dúısembiuly jergilikti basylymnyń qyrýar sharýasynyń qısynyn keltiretin sheber redaktor atandy. Murat aǵanyń budan keıingi eńbek joly Semeı oblystyq partııa komı­tetiniń uıymdastyrý-partııa turmysy bóliminiń nusqaýshysy, keıinnen bólim meń­gerýshisiniń orynbasary qyzmetimen jalǵasty. Buǵan deıin KSRO Ortalyq komıteti janyndaǵy Joǵary partııa mektebin bitirgen, ári naǵyz eńbektiń qaınaǵan ortasynan kelgen Murat úshin bul qyzmetterdi atqarý asa qıynǵa soqpaǵany anyq. 1975 jyldan bastap ol Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetinde ınspektor qyzmetin atqarsa, 1980 jyly Qazaqstan Kompartııasy Oral oblystyq komıtetiniń hatshysy bolyp saılandy. Negizgi mamandyǵy jýrnalıst Murat Qalmataevtyń ishki ister organyndaǵy eńbek joly 1983 jyly Ishki ister mınıstriniń orynbasary – saıası bólimniń bastyǵy qyz­metinen bastaldy. Elimizdiń ishki tártibin saqtaý jolynda jigerlene eńbek ete júrip, ol general-maıor dárejesine deıin kóterildi. Mılısııa general-maıory Murat Qalmataevtyń aýǵan soǵysyna qatysýy jaıly aıtqanda, qazaq halqynyń júrek jarasyna aınalǵan Jeltoqsan kóterilisine toqtalmaı ketýge bolmaıdy. Máskeý bıliginiń Qazaqstan Respýblıkasyn shırek ǵasyr basqarǵan tuǵyrly tulǵa Dinmuhammed Qonaevty bir-aq kúnde qyzmetinen alyp tastap, onyń ornyna qazaq degen el bar ekenin shala-pula biletin Kolbındi ákelip otyrǵyza salýy qazaqstandyqtar úshin ashyq kúnde naızaǵaı oınaǵandaı boldy. Dál sol 16 jeltoqsan kúni Ishki ister mınıstriniń orynbasary-saıası bólim­niń bastyǵy mılısııa general-maıory Murat Dúısembiuly Qalmataev qyzmet babymen Ońtústik Qazaqstan oblysynda júrgen. «Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń plenýmy bolady, soǵan tezirek jetsin», degen sýyt habardyń tegin emes ekenin ishi sezse de, máseleniń mán-jaıyn ashyp aıtqan eshkim bolmady. Tipten Almatyǵa kelgen soń da aıaq astynan pleným jasaıtyndaı ne bolǵanyn túsine almady. Jaı kezde uzaqqa sozylatyn pleným bul joly óte tez ótti de, bir-aq másele qa­raldy. Ol – Dinmuhammed Ahmetuly Qonaevty Qazaqstan Kompartııasy Or­talyq Komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetinen bosatý. Barlyq sanaly ómirin Qazaqstandy órkendetý isine arnaǵan ardaqty azamattyń uzaq jylǵy eńbegine alǵys aıtqan da eshkim bolmady. Más­keýdiń bul álimjettigi ony aýyr oıǵa qaldyrdy. Onyń ústine daýys berýge quqyly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti músheleriniń «Qonaev­ty ornynan alýǵa da, onyń ornyna Reseıdiń Ýlıanov oblysynyń birinshi hatshysy bolǵan Kolbındi saılaýǵa da» bir aýyz qarsylyq bildirmegen áre­ketteri jan dúnıesin qulazytyp, maza bermedi. Munyń arty Jeltoqsan oqıǵasyna ulasty. Ol kezdegi Ishki ister mınıstri Grıgorıı Knıazev bolatyn. Kúni boıy alańǵa jınalǵan jastardyń aldyna shyǵyp sóz sóıleýge eshkimniń batyly jetpedi. Eń sumdyǵy – keshke qaraı Barnaýyldan, Sverdlovskiden, Reseıdiń basqa da qala­larynan kelgen áskerler alańdy qyzyl qanǵa boıady. Muzdaı qarýlanǵan jendetter beıbit sherýge shyǵyp, úki­metke degen narazylyqtaryn bildirgen qazaqtyń ul-qyzdaryn aıamaı soqty. Aq qar, kók muzda jara­lanǵandardy yńyrsytyp mashınaǵa tıep, belgisiz jaqqa áketip jatty. Bar bılik Máskeýden kelgenderdiń qolynda boldy. Olar jas­tardy mundaı ozbyrlyqtan qorǵamaq túgili qazaq generaldaryn múlde bas­shylyqqa jolatqan joq. Ishtegi jalyndaı lapyldaǵan ashý-yza janyn órtep bara jatsa da, qoldan keler qaıran joq. Al, myna bir oqıǵany kózimen kórgen Qalmataevtyń qany basyna shapshydy. Bir leıtenant eki jendet súırep kele jatqan jigittiń aýzynan bar pármenimen tepkende Murat aǵa da shydap tura almady. Kómekshisi arqyly álgi leıtenantty ózine shaqyrtyp aldy da, bul da álgi leıtenantty qulaq shekeden aıamaı soqty. Árıne general bul áreketiniń óz ómirine aıamaı soqqy bolyp oralatynyn bilmeı turǵan joq. Biraq... ózi ómir boıy adal qyzmet etken partııanyń myna jaýyzdyǵy janyn jaı taptyrmady. Árıne, qazaqtyń jap-jas jigitteri men qyzdaryn kók muzǵa jatqyzyp qoıyp, tepkiniń astyna alǵan jeltoqsannyń sol bir yzǵary jalǵyz Qalmataevtyń ǵana emes, tamyrynda qazaqtyń qany bar ár adamnyń janyn jaýratqanymen, qoldan keler amal boldy ma. Alańǵa shyqqan jastardy «buzaqy, nashaqor» etip kórsetý úshin tabylǵan bir aıla – mılısııa qyzmetkerlerin jaraqattanǵan keıipte gospıtalǵa jatqyzdy. «Jara­lanǵandardyń» jaǵdaıyn bilý úshin gospıtalǵa kelgen Murat aǵa munyń aıla ekenine kóz jetkizip qaıtty. Generaldyń qaıda baryp, ne istegenin kózden tasa etpegen basshylar tasadan tas atýǵa kiristi. Ásirese, Máskeýden kelgen general-polkovnık Elısov pen Respýblıka Ishki ister mınıstri Knıazov ashyq jaýlyq­qa kóshti. Olar tipten Qalmataevtyń ár qadamyn ańdytyp, telefonyn da tyń­datqyzdy. Bir abyroıy – eshkim onyń jumysynan min taba almady. Al Odaqtyq Ishki ister mınıstrligi saıası basqarmasynyń bastyǵy general-leıtenant Gladyshov qońyraý shalyp, qyzmeti turmaq óziniń ata-jurty Qazaqstannan ketýin buıyrǵanda Qalmataev tańǵalǵan joq. Bul kezde oǵan ultshyl degen aıdar taǵylyp ta qoıǵan. Bılik endi general Qalmataevtan qalaı da qutylýdyń jolyn, ony Aýǵan­standaǵy qyrǵyn soǵysqa jiberý arqyly tapqan sııaqty. Sóıtip, «1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵasy kezindegi isi partııanyń saıasatyna dál kelmeıtin» mılısııa general-ma­ıo­ry Murat Dúı­sembiuly Qalmataev 1988 jyldyń qańtar aıynda Aýǵanstannan bir-aq shyǵady. Biraq, «ajal kelmeı jan shyqpas, qysyr sózden mán shyqpas» degen ras eken. Jat jerde oǵan buıyrǵan qyzmet – KSRO Ishki ister mınıstrliginiń aýǵan sarondoılarynyń keńesshisi boldy. Qyzmeti salmaqty bolǵanmen, oq pen ottyń ortasynda júrýine týra keldi. Murat aǵanyń qanymen bitken bir asyl qasıeti – qandaı basshylyq qyzmet atqarmasyn jaıly jerde jaıbaraqat otyra almaıdy. Munda da onyń basqa elderden kelgen keńesshiler sııaqty syrttan baqylap otyrýyna bolar edi, biraq Murat Dúısembiuly ýaqytynyń kóbisin atý alańynda ótkizdi. Tynym tappaı júrip nebir qarýdy qolynda oınatty. Kóp uzamaı tikushaqpen taýdaǵy batalondardy aralaýǵa shyqty. Bir qorqynyshtysy munda tynyshtyqqa múlgip turǵan taý ishinde aıaq astynan atys bastalyp ketedi. Osyndaı bir shabýyl kezinde Murat aǵa qatty jaralanady. Ol mingen BTR mınaǵa túsip, aýzy-murny joq muzdaı temirdiń ishinde qalyp qoıdy. Ajaly joq eken, artynan kelgen qutqarýshylar aman alyp qalǵanymen, sol qoly men aıaǵy jumys istemeı qalypty. Gospıtalda jatyp em­delgenimen saýsaqtary saýyǵa qoımady. Dárigerler «múgedektik berip, elge qaıtaramyz» dep edi, elge múgedek general bolyp qaıtqysy kelmedi. Ajal aýzynda júrgen kúnder bir jyldaı ýaqytqa sozyldy. Eger 1988 jyldyń aıaǵynda Aýǵanstandaǵy keńes áskerlerin keri qaıtarý týraly jarlyq shyqpaǵanda qazaq generalynyń jat jerde qansha júreri belgisiz edi. «Súıegi jat jerde qalsyn» degen qaranıettilerdiń qarǵysynan aman qalyp, elge oralǵan Murat aǵa biraz ýaqyt úıinde jumyssyz jatty. Mundaı ún­sizdik qansha jerden janyn jaralasa da, eń aýyry Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń ekinshi hatshysy Marat Meńdibaevtyń ómir boıy partııa úshin, halyq úshin eńbek etken, qajyrly eńbeginiń arqasynda generaldyqqa deıin jetken munyń taǵdyryna nemketti qa­raǵany boldy. Qyzmet surap aldyna barǵanda jat jerde qazaq generalynyń mártebesin abyroımen qorǵap kelgen, eń bastysy ajaldan aman kelgen bildeı bir azamatqa qoldaý kórsetýdiń ornyna sýyq qabyldap, sulyq shyǵaryp salǵany, basshysymaq Kolbınniń: «Sen tiri me ediń?» degeni, Ishki ister mınıstri Knıazevtiń «jumys joq» dep syltaýratýy júregine úlken salmaq saldy. Biraq halqym dep júrgen azamat bul synnan da ótti. О́zine degen osynshalyqty nem­quraıdylyqtan sharshap júrgeninde Semeı oblystyq ishki ister basqar­masynyń bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy. Qylmystyń órship turǵan kezinde bú­tindeı bir oblystyń qylmystyq ahýa­lyn jaqsartý sheber basshynyń ǵana qolynan keleri haq. Qandaı da bir problemany sheshý úshin adam sonyń ortasynda bolýy kerek, kózben kórýi kerek ekeni qandaı qajet bolsa, qanquıly qylmysty ashýda da osy áreket aýadaı qajet. Murat Dúısembiuly oblystyq ishki ister basqarmasynyń tizginin qolyna alysymen qylmysty ashý úshin tún qatyp júretin qatardaǵy jedel ýákildermen san ret qylmyskerdiń sońyna birge tústi. Jar qulaǵy jastyqqa tıse de rasııany jastanyp jatatyn mazasyz kúnderdiń jemisi az bolǵan joq. Kóp uzamaı Semeı oblysy qylmystyń aldyn alý jáne ashý jaǵynan aldyńǵy qatarǵa shyqty. General-maıor Murat Qalmataevtyń tártip saqshylary men halyqtyń arasyna salǵan altyn kópiri talaı taǵdyrdy qylmystan qutqardy. Oblys halqy onyń ýaqytpen sanaspaı kúndiz-túni atqarǵan tynymsyz eńbegin elep, ári onyń iskerligine úlken senim artyp respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń depýtattyǵyna usyndy. 1-2 emes baqandaı 12 adammen básekege túsý ońaı bolǵan joq. Murat Dúısembiuly bul talasta tamasha jeńiske jetip, basym daýys­pen Joǵarǵy Keńes depýtaty bolyp saılanyp, Quqyqtyq reforma jáne zańdylyq jónindegi komıtettiń tóraǵasy boldy. О́mir joly urpaqqa úlgi bolar ónegemen órnektelgen, ultyn janyndaı jaqsy kóretin abzal aǵa da myna pánı jalǵannan ótti. Aldaǵy qyrkúıek aıyndaǵy 80 jyldyǵyna jetpeı úlken júrek toqtady. General-maıor Murat Dúısembiuly Qalmataevtyń esimin qadirin biletinder eshqashan umytpaıdy.  Gúlnár JAPARǴALIQYZY  Almaty