Uly Abaı elinde

«Altaı murasy» halyqaralyq avtoekspedısııasy saparyn jalǵastyrýda Maýsymnyń 15-i kúni ulylardyń uıasy, qyrandardyń qııasy Qarqaralyny artqa tastap, uly Abaı eli Qaraýyl men Semeıge qaraı jol tarttyq. Birinshi toqtaǵan jerimiz Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Abaı aýdany, Toqtamys batyr aýylyna qarasty Qyryqúńgir qo­rymy boldy. Osynda ýnıversıtetimizdiń tarıh fakýlteti arheologııa jáne etnologııa kafedrasynyń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Ulan Úmit­qalıev «Halyq tarıh tol­qynynda» baǵdarlamasy boıynsha eki birdeı jobaǵa jetekshilik etip qazba jumystaryn júrgizip jatyr. Basty zertteý nysany Shyńǵystaýdaǵy kóne murtty obalar. Sońǵy eki jyldyń kóleminde ol basqarǵan ekspedısııa Shyń­ǵystaý óńirinde tolyq barlaý ju­mystary men qazba zertteýlerin júrgizýde. Biz kelgende Mádenıet mınıstriniń jaýapty hatshysy Qýat­jan Ýálıev pen Ulttyq murajaı dı­­rektorynyń birinshi orynbasary Jáken Taımaǵanbetov myrzalar da osynda júr eken. Ýnıversıtet rektory E.Sydyqovqa bergen esebinde ar­heolog U.Úmitqalıev osy ýaqytqa deıingi barlyq aqparattardy qamtı kele tas dáýirinen bastap, qola, erte temir, túrki kezeńderiniń 270-ten astam keshendi eskertkishteri tizimdelgenin atap kórsetti. Onyń málimeti boıynsha Qyryq­úńgir jerleý kesheninde bir sharshy shaqyrym aımaqta ornalasqan qola, erte temir jáne túrki dáýiriniń eskertkishteri kezdesedi eken. Munda 100-ge jýyq eskertkishter anyqtalǵan. Eskertkishterdiń negizgi bóligin qola dáýiriniń qorshaýlary quraıdy, sonymen qatar, erte temir dáýiri­niń qor­ǵandary jáne túrki kezeńi­niń qorshaýlary bar eken. Olardyń birsypyrasy betaldy qazylyp, to­nalǵan. Soǵan qaramastan, kóne dáýirge tán bul qorymdardan kóptegen qysh buıymdar, kıiz qaldyqtary, jylqy men adam súıekteri, qola plastınkalar, túrli áshekeı buıymdar (monshaqtar), súıekten jasalǵan jebe ushtary, úıýli jatqan qoıdyń asyqtary tabylǵan. Munyń ózi osyndaǵy kóshpendi máde­nıettiń tym áriden bastaý alǵanyn kórsetedi. Avtoekspedısııa dala jaǵdaıynda tamaqtanyp, odan soń L.N.Gýmı­lev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıver­sıtetiniń rektory E.B.Sydyqov res­pýblıka  Ulttyq murajaıymen, Nazarbaev Ýnıversıtetpen jáne Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetimen arheologııalyq qazba jumystary boıynsha yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Qarqaralydaǵy Qyzylkenish saraıy, Qyzylaraıdaǵy Begazy-Dándibaı mádenıeti, Ulan baýyrymyz qazyp jatqan Shyńǵystaýdyń murtty obalary, bári-bári arǵy babalarymyzdyń kóne mádenıet eskertkishteri bolyp tabylady. Bular Arqa óńiriniń bir tutas tarıhı-mádenı keshenin qalyptastyrady. Bizdińshe, bul kóne qorymdar odan ári jerine jete zerttelýi ári qalpyna keltirilip, aınalasy abattandyrylýy kerek. «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń qol jetken nátıjeleriniń biri – Saryarqa tósinde buryn qalalar bolmaǵan-mys degen kózqarasqa tolyq toıtarys berilýi. Bir ǵana mysal, elordanyń dál irgesinen Bozoq degen qalashyqtyń orny ashylyp, ǵalymdar onyń IH-HI ǵasyrlarda boı kótergenin anyqtady. Bul jaǵdaı bizdiń arheologtarymyz ben tarıhshylarymyzdyń jumysyna tyń serpin berdi. Avtoekspedısııanyń kelesi toqtaǵan jeri áıgili Qońyráýlıe úńgiri boldy. Shyńǵystaýdaǵy bul úńgirdiń bıiktigi 3 metrden – 25 metrge deıin jetedi, uzyndyǵy 100 metrden asady. Onyń kıesi jaıynda eń alǵash baspasózde 1892 jyly orystyń «Vıtebskıe gýbernskıe vedomostı» gazetiniń № 63 sanynda sıpatta­ma be­ri­ledi. Qońyráýlıege aýyrǵan – syrqaǵan, qudaıdan bala tilegen adamdar osy kúnge deıin kóptep kelip jatady. Úńgir­diń aınalasynda kóneden qalǵan kóptegen qorymdar jatyr. Ony mun­daǵy jurt tarıhta jaýgershilikte qy­rylǵan sarbaz­dardyń qabiri desedi. Úńgir ishinde jaýgershilik zamanda talaı adam janyn aman saqtap qalǵany týraly da ańyzdar bar eken. Qońyr áýlıege qatysty áńgimeniń eń tushymdysy osynda Shyńǵys hannyń jerlengeni týraly boljam boldy. Bizdińshe, Shyńǵystaý álemge áıgili bıleýshiniń han kóterilgen jeri bolýy múmkin, biraq onyń dúnıeden ótken jeri Soltústik Qytaı, máńgilik turaǵy óziniń týǵan jeri Burhan-qaldýn taýy. Bul dúnıejúzi ǵalymdary jappaı moıyndaǵan, barlyq jazba derekter túgel dáleldegen aıdaı aqıqat. Odansha, biz Shyńǵys hannyń qazaq memlekettiliginiń tarıhyndaǵy orny men rólin ádil baǵalap, «ol da bizdiń babamyz» degen pikirdi ustansaq, utpasaq utylmaımyz. Qońyráýlıe úńgirinen attanyp bara jatyp tarıhshy ǵalymdardyń pikiri osyǵan toqaılasty. Kishi besinde Abaı aýdanynyń ortalyǵy Qaraýylǵa da jettik. Qazaq­tyń qazirgi tarıhynda Abaı, Shákárim, Muhtar syndy ulylar ósken osynaý kıeli mekende bir kezde Úsh júzge ónege aıtqan Ánet baba, Keńgirbaı bı, Tobyqty elin Shyńǵystaýǵa bastap kelgen batyr Mamaı Jumaǵululy, el qorǵaǵan batyr Toqtamys Laqauly, Aıpara ana, Nysan abyz, Eraly áýlıelerdiń rýhy esip turǵandaı edi. Alys-jaqynnan kelgen jurt elim dep eńiregen sol uly tulǵalardyń rýhyna taǵzym etse, mundaǵy el de Abaı atamyzdyń týǵan mekenin gúldendirýge bir kisideı atsalysyp júr. Biz osyndaǵy árbir adamnyń boıynan Abaı eline tán bekzattyq pen zııattylyqty baıqadyq. Qaraýylda bolǵan basqosýda ákim Tursynǵazy Jantuıaquly áńgimeni aýdannyń búgingi áleýmettik-ekono­mıkalyq damýynan bastady. 2015 jylǵy aýdandaǵy barlyq qoǵamdyq-saıası, mádenı-kópshilik is-sharalary Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵy, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵy, Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy jáne Uly Abaıdyń 170 jyldyǵy merekelerine oraılastyrylyp ótkizilipti. Eń bastysy, mundaǵy el-jurt hakimniń toıyn aýdannyń joǵary áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishterimen qarsy alǵan. Abaı aýdanynda negizgi óndiris – mal sharýashylyǵy. Aýdandaǵy mal basy óz tóli esebinen jáne mal tuqymyn asyldandyrý maqsatyndaǵy satyp alý jolymen ósip keledi eken. Búginde aýylsharýashylyq ónimderin óndirýmen 512 sharýa qojalyǵy jáne 3441 jekemenshik qosalqy sharýashylyq aınalysady. Bir qýantarlyǵy, aýdanda asyl tuqymdy maldyń úles sal­maǵy 21 paıyzǵa jetip, respýblıka aýdandarynyń arasynda 7-orynǵa taban tiregen. «Týǵan jerge taǵzym» aksııasy aıasynda 2015 jylǵa 82 mln. 660 myń teńgeniń 27 jobasy iske asypty. Erteńine uly Abaıdyń týǵan jáne ómir súrgen aýyly Jıdebaıǵa at basyn buryp, odan soń jol-jónekeı Bórilidegi M.Áýezovtiń murajaı-úıine zııarat ettik. Kún erte bolǵan soń, Bóriliden shyǵa bere saıyn dala tósinde qara tasty qaq jaryp aqqan Kúshikbaı bulaǵyna aıaldap, beti-qolymyzdy jýyp, shólimizdi bastyq. Kúshikbaı – el namysyn, jer namysyn bıik ustaǵan jaýjúrek batyr. Tóbe basynda onyń zıraty erlik pen órliktiń belgisindeı bolyp oqshaý tur eken. Synshylar uly Muhtardy eýropalyq bıikke kóterdi dep baǵalaǵan «Qorǵansyzdyń kúni» de osynda bolǵan oqıǵalardy negiz etip jazylypty. Áńgimesiniń basty keıipkeri Ǵazıza da osy mańda jerlengen. Jalpy, Abaı aýdanyna at basyn burǵan osy saparymyzda M.Áýezovtiń áıgili «Abaı joly» epopeıasyn qaıyra oqyǵandaı, ár betin qaıta paraqtaǵandaı áserde boldyq. Birazdan soń, aldymyzda uly Er­tistiń jaǵasyndaǵy ejelgi qala Semeı kóz ushynan buldyrap kórine bas­tady. Tarıhty paraqtasaq, onyń aty VIII ǵasyrdaǵy kóne túrkiniń máńgitastarynda da, H ǵasyrdaǵy Mahmut Qashqarıdiń sózdiginde de sol baıaǵy «Ertis» bolyp jazylǵan eken. Túrki qaǵanatyna jan-jaqtan jaý qaptaǵan sonaý alaman-tasyr zamandarda Kúltegin babamyz «Altaı taýyn jolsyzdan astym, Ertis sýyn ótkelsizden keshtim» deıtini osy Ertis emes pe! Endeshe, sol kóktúrikter zamanynda osy ólkeni qarluqtar men qımaqtar, keıin kele qypshaqtar meken etti. Sonaý ertedegi saqtar men ǵundar zamanynda-aq osynda kóshpendi skıfter men ǵundardyń jazǵy orda-turaqtary boı kóterdi. Ertistiń uzyna boıynda Qımaq konfederasııasynyń on alty qalashyǵy bolǵany tarıhshy qaýymǵa burynnan jaqsy málim jaı edi. Mine, sondaı qalanyń biri Pavlodar men Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń mejesi «Semııar» selosynyń mańynan tabylyp, arheolog ǵalymdardy eleń etkizdi. Qazirgi kúni kóne kenttiń ornynda úlken qazba jumystary júrgizilip, jer qoınaýynan kóptegen qundy aıǵaq­tar alynýda. Al kezindegi Qypshaq-Qımaq qa­ǵana­tynyń bas ordasy qazirgi Semeı qalasynyń ornynda ornalasqany týraly boljamdy jergilikti ólketaný­shylar men tarıhshy ǵalymdar 1988 jyldan beri baspasóz betinde aıtyp, jazyp keledi. О́ıtkeni, buǵan silteıtin arheologııalyq eskertkishter de, jazba maǵlumattar da jetkilikti. Bultartpaıtyn dálel retinde áıgili kóne qurylys – «jeti meshit» jaıly estip, XVIII ǵasyrda Sankt-Peterbýrgten orta Ertis jaǵasyndaǵy orys bekinisine arnaıy kelgen Mıller jáne Pallas syndy ataqty ǵalymdar aıtqan derekterdi eske salamyz. Sondaı-aq, Támım ıbn Bákirıdiń, Ál-Idrısı men Gardzınıdiń málimetteri boıynsha, orta ǵasyrlarda Semeıdiń ornynda úlken saýda qalasy turǵany sózimizge dálel. Máselen, Ál-Idrısıdiń HI ǵasyr­da syzylǵan kartasy sol eski shahar­dyń Uly Jibek joly boıynda, toǵyz joldyń torabynda ornalasqanyn dá­leldeıdi. Semeılik ǵalym Asan Omarovtyń «Qazaqııa» dep atalatyn kitabyndaǵy «Semeı qalasy tarıhynyń hronıkasy» (Mańyzdy datalar) degen bóliginde qala tarıhyn IH ǵasyrdyń orta sheninen bastaıdy: Osy kezde Ertistiń oń jaǵalaýynda Qımaq odaǵyna kirgen taıpa sanyna sáıkes jeti tas meshit boı kóteredi. H ǵasyrda kóptegen arab saıahatshylary, al, HIII ǵasyrda ıtalıan jıhangeri Plano Karpını Orta Ertis shaharyna at basyn tireıdi. Qala týraly jazba derekterin qaldyrdy, deıdi ólketanýshy. Odan ári ol óz zertteýlerin tómendegideı tarıhı derektermen tolyqtyrady: 1368 jyly óziniń qalyń áskerimen Buhara, Samarqandtan shyǵyp, qazaq saharasyn qıyp ótip, Orta Ertis boıyna at basyn tiregen Ámir Temir qulap jatqan jeti tas meshitti qaıta qalpyna keltirgen. 1616 jyldyń 25 sáýirinde orys patshasy Mıhaıldyń Gramotasynda: «Ertis boıynda tas meshitter bar, olardy tekserý kerek», delingen. Demek, qala tarıhynyń aryda jat­qanyn aıǵaqtaıtyn dálelder jetkilikti. Oǵan zer salsańyz «Semeı» ataýyna qatysty «jeti shatyr» tarıhy kúni keshegi áńgime bolyp qalady. Osydan biraz ýaqyt buryn, qala­daǵy Amantaı Isın, Muhtarbek Ká­rimov, Erlan Saılaýbaı, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty Asan Omarov jáne basqa tanymal zııalylar qol qoıǵan «Semeı qalasynyń jasy týraly tujyrymdama» dep atalatyn tarıhı qujat qabyldap, joǵaryǵa joldaǵan eken. Maqsat – Semeıdiń sonaý orta ǵasyrlardan kele jatqan kóne qalanyń orny bolǵanyn jurtqa uǵyndyrý. Degenmen, taǵy biraz jurt El­ba­synyń 2007 jylǵy 21 maýsymy kúngi Jarlyǵymen oryssha Semıpalatınsk ataýy Semeı bolyp ózgertilgeniniń ózin kóńilge medeý tutatyndaı. Semeı – elimizdiń arǵy-bergi tarı­hyndaǵy taǵdyr-táleıi erekshe, dańqty qala. Búginde jyry bitpeıtin Semeıdiń qoǵamdyq-áleýmettik máseleleri oń sheshim taba bastaǵan. Tústen keıin, Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetinde oqytýshy qurammen kezdestik. Atalmysh ýnıversıtet óńirdegi sapalyq jaǵynan ózgeshe, kóp salaly, klassıkalyq eýro­palyq tıptegi oqý orny, sondaı-aq, Shyǵys Qazaqstan aımaǵynyń mádenı, oqý-ádistemelik jáne ǵylymı or­talyǵy bolyp tabylady. Kezdesýde tá­ýelsizdik alǵan 25 jyldan bergi qol jetken jetistikterimiz saralanyp, Eýrazııa ýnıversıtetiniń elimizdiń bilim berý salasyndaǵy orny men róli jáne bilikti kadrlar daıarlaýdaǵy basym baǵyttary atap kórsetildi. Sondaı-aq, EKSPO-2017 kórmesi qarsańyndaǵy elimizdiń týrıstik tartymdylyǵyn arttyrý, tarıhı-mádenı eskertkishterdi ashý men jańǵyrtý, qorǵaýǵa alý prob­lemalary talqylandy. Tursynhan ZÁKEN, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Shyǵys Qazaqstan oblysy