Jańa júıeniń jańalyǵy qandaı?

Medısınalyq saqtandyrýdyń tıimdi tetigi haqynda Densaýlyq zor baılyq ekenin jurttyń barlyǵy da túsinedi. Qazekem de «Otbasyna aýrý kirdi degen­she, álek kirdi deseńshi» degen ǵoı. Bul danalyqty keńi­rek túsinsek, halyqtyń densaý­lyǵy myqty bolsa, memleket te ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵy­nan kúsheıedi. Túrli aýrýlar kó­beıip, halyq densaýlyǵy nasharlasa, memleket tarapynan oǵan bólinetin shyǵyndar da shash etekten shyqpaq. Al memleket úshin basty baılyq adam ekenin eske alsaq, halyq densaýlyǵynyń mańyzy materıaldyq shyǵynnan da joǵary turady. Mindetti áleý­mettik medısınalyq saqtandyrý júıesi (MÁMS) halyq densaýlyǵyn jaq­­sartýdyń dúnıe júzinde qol­danylyp otyrǵan tetikteriniń biregeıi desek bolady. Sondyqtan, Elbasy óziniń Ult Jos­paryn júzege asyrýdyń naqty 100 qa­damynda osy máselege naqty kóńil bólgen bolatyn. Al bul máseleni júzege asyrýdy túsin­dirý, halyqpen aqyldasa sheshý elimizdegi demokratııalyq damý­dyń kórinisi ekeni taǵy aıqyn. Osy mindetti áleýmettik medı­sınalyq saqtandyrý máselesin tú­sindirý maqsatyndaǵy saparmen ob­lysqa Respýblıkalyq týber­kýlez prob­lemalary ult­tyq ortalyǵynyń dırektory Ju­maǵalı Ismaıylov keldi. Oblys óńirindegi aýrýhanalar men emhanalar bas dárigerlerine, aýdan, qala ákimderiniń áleýmettik máseleler jónindegi orynbasarlaryna, vedomstvolar basshy­laryna áleýmettik saladaǵy reformanyń biri bolyp tabyla­tyn mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesin engizý týraly keńinen aıtyp berdi. Ju­maǵalı Qazybaıuly aldymen mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi ne úshin kerek ekendigin túsindirdi. Elimizde ótken jyly «Min­detti áleýmettik medısınalyq saq­tandyrý týraly» zań qabyldandy. Elbasy tapsyrmasymen bul júıe 2017 jyldan bastap júzege asyrylady. Endi aldymen «Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtan­dyrý júıesin engizýge ne sebep boldy?» degen saýa­l erteń jarna tóleýge tıisti árkimniń kóńilinde turǵany anyq. Búginde dúnıe júzindegi memle­ket­terdiń barlyǵy da bir kemeniń ústindegi jolaýshy ispetti. Jer sharynyń ózge óńirleri sekildi, bizde de ınfeksııalyq emes aýrý­lardyń kóbeıýi, densaýlyq saqtaý salasyn zamanaýı tehnologııalarmen, jabdyqtarmen qamtamasyz etý jáne qartaıǵan adamdar sany­nyń artýy memleket tarapynan kóp shyǵyndy talap etedi. Osy problemalardy sheshýdiń barlyǵy da qosymsha qarjylandyrý kózin kerek etedi. Densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrý jóninen Qazaq­stan kórshi Reseıden de, Ekono­mıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymyna múshe elderden de artta qalyp qoıdy. Bizde bul salaǵa ishki jalpy ónim­niń 3,5 paıyzy ǵana bólinse, Reseıde bul kórsetkish 5 paıyzdan astam, al EYDU elderinde 9 paıyzǵa jaqyn. Densaýlyq saqtaý problemasy jónindegi jaýap­kershilik memleketke de, onda ómir súrip jatqan adamdardyń barlyǵyna da ortaq bolýy tıis. Densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrýdy árta­raptandyrý,  ozyq elderdegi sekildi, halyqtyń ómir súrý deńgeıin kóteredi. Mindetti áleýmettik medısı­nalyq saqtandyrý júıesine áli de «bul qalaı bolar eken?» degen ekiushty kóńilmen qaraıtyndar bar. Ony joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Sebebi, el táýelsizdiginiń alǵashqy kezeńinde, anyǵyraq aıtsaq, 1996-1998 jyldary min­detti áleýmettik medısınalyq saq­tandyrý reformasy qolǵa alyn­ǵan bolatyn. Biraq sátti bolǵan joq. О́ıtkeni, josparly ekonomıkanyń ornyna naryq kelip, ekonomıkanyń daǵdaryp turǵan kezinde medısınalyq saqtandyrý qoryna kirister jınaý deńgeıi jetkiliksiz boldy. Kóptegen kásiporyndar jar­nany tóleı almady, shamamen ha­lyqtyń tórtten biri jarna aýdarmady. Jumyssyzdyqtyń kóbeıýine oraı, halyqtyń belsendi emes bóligi úshin jarnalardyń tıisti mólsherin aýdarý jergilikti bıýdjetke salmaq túsirdi. Eń sońynda medısınalyq saqtandyrý qory medısınalyq uıymdar aldynda qaryzǵa batty. Osydan kelip, qordyń atyna sybaılas jemqorlyq jáne jınalǵan qarajatty bet aldyna shashý sekildi kiná da taǵyldy. Al qazir ýaqyt basqa, ekonomıkalyq ál-qýatymyzdy da burynǵy daǵdarys jyldarymen salystyrýǵa bolmaıdy, shúkirlik etemiz. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderindegi jáne halyqaralyq ozyq tájirıbeden úırene otyryp, mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesin engizýge tolyq negiz bar. Adamdar Qazaqstan Respýblıka­synyń «Mindetti áleýmettik medı­sınalyq saqtandyrý týraly» zańyna sáıkes óz densaýlyǵyn qunttaýda eki pakettiń bel­gi­lengenin bilýi tıis. Onyń birin­shi­si bazalyq nemese memleket tarapynan kepildendirilgen medı­sınalyq kómek. Ol tolyq­taı respýblıkalyq bıýdjet esebinen qarjylandyrylady. Mundaǵy medısınalyq kómek túr­lerine jedel medısınalyq járdem, sanıtarlyq avıasııa, áleýmettik máni bar aýrýlar, tótenshe jaǵdaılarda kórsetiletin kómekter, jappaı egý sekildi basqa da birqatar kómekter jatady. Al ekinshi paket mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi esebinen qarjylandyrylady. Bul paket boıynsha adamdarǵa kórsetiletin ambýlatorııalyq-emhanalyq kómek, stasıonarlyq jáne ony almastyratyn kó­mek, joǵary tehnologııalar qol­­danylatyn medısınalyq kómek túrleri qamtylady. Bul kómek túrleri áleýmettik medı­sınalyq saqtandyrý júıesine qatysýshy azamattarǵa tıesili ári qoljetimdi bolmaq. MÁMS júıesi memlekettiń, jumyspen qamtýshynyń jáne jumys be­rýshiler men ózin-ózi eńbekpen qamtyǵan azamattardyń mindetti saq­tandyrý tólemderinen qura­latyn bolady. Jarna tóleýden elimizdegi 15 sanattaǵy azamattar bosatylady. Olardyń ishinde Uly Otan soǵysyna qatysqandar, «Altyn alqa», «Kúmis alqa» alǵan analar, zeınetkerler, múgedekter, júkti áıelder, áskerı qyzmetshiler, taǵy basqalar bar. Jumaǵalı Ismaıylov kelesi jyldan bastap ómirimizge enetin mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi ne beredi degen suraqqa toqtaldy. Kóptiń kókeıindegi naqty másele de osy bolsa kerek. Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesi en­gizilgende adamdardyń ambýlatorlyq em qabyldaýǵa, alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek alýǵa qoljetimdiligi artady jáne dárigerler júktemesi azaıa­dy. Qazir densaýlyq salasynda kadrmen qamtamasyz etýdiń alalyǵy, kezek kútý sekildi kóri­nisterdiń barlyǵy ras. My­saly, stasıonarlyq aýrýhanalarda dárigerler jetkilikti. Al emhanalarǵa barǵan naýqas kún uzaqqa dárigerler esigin kúzetýmen otyrady. О́ıtkeni, emhanalarda jalpy praktıkadaǵy bir dárigerge 2000 adamnan júkteme keledi. Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesin engizý arqyly Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymy elderindegi standarttarǵa jýyqtatyp, ár dárigerge júktemeni 2000 adamnan 1500 adamǵa deıin tómendetýge qol jetkiziletin bolady. Árıne, júkteme azaıǵanda em sapasy joǵarylaıtyn bolady. Ekinshiden, densaýlyq saqtaý salasyn mindetti áleýmettik medı­sı­nalyq saqtandyrý qory arqyly qarjylandyrǵanda adamdardy ambýlatorlyq dárimen qamtamasyz etý qyzmeti jaqsarady. Qazir bul úshin elimizdegi ár adamǵa memleket tarapynan 46 AQSh dollary kóleminde qarjy jumsalady. Al muny aldaǵy ýaqytta halyqtyń jan basyna shaqqanda 186 AQSh dollary kólemine jetkizý maqsat tutylyp otyr. Naýqastardyń tegin dárige qoljetimdiligi de artatyn bolady. Bul halyq densaýlyǵynyń jaqsarýyna yqpal etedi. Úshinshiden, kadr daıyndaý isi jaqsarady. Ádette, qaı salanyń da jumysyn bilikti kadrlar ilgeriletedi. Medısınada bul sózdiń mańyzy arta túsedi. Qazir úzdik kadrlar me­dı­­sınadaǵy ońal­tý, qalpyna kel­tirý baǵy­tynda daıyndalýy tıis. О́ıtkeni, qazir dúnıe júzinde medısına arshyndy adymmen damyp otyr. Aýrýhanalarda joǵary jáne kúrdeli tehnologııalarmen júrekke, taǵy basqa da organdarǵa operasııalar jasalady. Operasııa jasaý bar da, onyń nátıjesi bar. Sol úshin naýqasty ońal­tý qyzmeti halyqqa keńinen qol­jetimdi bolýy tıis. Jumaǵalı Ismaıylov jýr­nalıs­­terdiń «Mindetti áleýmettik me­dısınalyq saqtandyrýdy engizýge jer­gilikti jerlerdegi daıyn­dyq barysy qalaı?» degen suraǵyna da jaýap berdi. Bú­ginge deıin elimizdiń barlyq shal­ǵaıynda kóp jumystar atqa­ryldy. Eń bastysy, densaýlyq saqtaýdyń biryńǵaı ulttyq júıesi engizildi. Osydan bes jyl buryn bastalǵan bul júıe qazir jaqsy qalyptasyp úlgerdi. Osynyń arqasynda halyqqa kórsetiletin medısınalyq qyzmettiń deni ortalyqtandyryldy. Oblys­aralyq medısınalyq tarıfterdi biryńǵaılap, teńestirip otyratyn komıtet te jumys isteıdi. Alaıda, áli de sheshimin kútken máseleler joq emes. Mysaly, áleý­mettik mańyzdy aýrýlar, ha­lyqtyń psıhıkalyq, narko­logııalyq densaýlyǵy jer­gilikti atqarýshy organdardan ákim­shilik­tendiriledi. О́ıtkeni, týberkýlez, psıhıkalyq, juqpaly aýrýlar ázirge jergilikti bıýdjetten qarjylandyrylady. Muny da aldaǵy ýaqytta respýblıkalyq deńgeıde or­talyqtandyrýǵa daıyndyq júrip jatyr. Jumaǵalı Qazybaıuly Qos­ta­naı oblysynda densaýlyq saqtaý salasyndaǵy óte ózekti refor­manyń júrgizilýine asa qıyndyq týmaıtyndyǵyn aıtty. Jalpy, elimizdiń densaýlyq salasynda mindetti áleýmettik medısınalyq júıeniń engizilýine kadrlar daıarlaý ózekti másele bolsa da, Qostanaı bul jóninen aldyńǵy qatardaǵy oblys. Munda daıarlyǵy jaqsy, áleýeti joǵary deńgeıdegi kadrlar resýrsy bar. Salanyń ın­fraqurylymy da maqtaýǵa turarlyq. Biryńǵaı ulttyq júıe jaqsy jumys istep tur. Ju­ma­ǵalı Ismaıylov kezdesýdi túıindeı kele, mindetti áleýmettik medı­sına­lyq saqtandyrýdy engizý, qor jumysyn je­tildire túsý nátıjesi búginnen bas­talǵan jumystarǵa, ıaǵnı kadrlar daıarlaý, menedjment, kórsetilgen medısınalyq qyzmet, ádistemelik jumystar deńgeıine baılanysty ekenin aıtty. Taǵy bir qulaqqa jaǵymdy aqparat, saqtandyrý qoryndaǵy qar­jynyń bólinýi, móldirlik, istiń sapalyq nátıjesin baqylaý úshin júrgiziletin jumystarǵa azamattyq qoǵam, ıaǵnı úkimettik emes uıymdar tartylady. Munyń bolashaqta mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıe­siniń qalyptasýyna sheteldik ozyq tájirıbelerdi tartýmen deńgeıles jaqsy áseri bolady degen senim bar. Túsindirý jumysy aldaǵy ýaqytta tek dárigerler, medısı­nalyq uıymdar arasynda ǵana emes, kásiporyndarda júrgizilmek. Densaýlyq saqtaý salasyn qosym­sha qarjylandyrýdyń ıgiligin ár adam kórý úshin oǵan úles te qosa bilýi tıis. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan» QOSTANAI