Ras, Mańǵystaý – klımaty jaǵynan shóldi aımaq. Jańbyry sırek dalanyń ón boıynda ózen, kól syndy tabıǵı sý kózderi taǵy joq. Irgede tolqyny týlap jatqan qart Kaspııdiń telegeı sýyn kez kelgen maqsatta kádege jarata berý múmkin emes. Tuzdylyǵy joǵary tuıyq teńiz kózinen alynǵan sýdy arnaıy qondyrǵylar arqyly tushytyp, Aqtaý turǵyndaryn aýyz sýmen qamtyp otyrǵanyna shúkir deýge týra keledi.
Bul jaǵdaı aımaqtyń, ásirese, oblys ortalyǵy Aqtaý qalasynyń jasyl jelek jamylyp turmaı, «jalańash qala» atanýyna sebep. Aqtaýdyń jasyl qala emes ekendigi kelip-ketýshi qonaqtardyń aldymen kózine shalynyp, kóńilin júdetedi.
Biraq, jyl saıyn oblys ortalyǵyn kógaldandyrý, abattandyrý maqsatynda qyrýar qarjy qaralyp, eńbek kúshteri jumyldyrylyp, birneshe myńdaǵan túp aǵash túrleri men butalar otyrǵyzylyp jatady. Tipti, olardyń esebiniń kóptigi sondaı, birneshe jyldarǵy eńbektiń nátıjesinde endigi Aqtaý kók shóppen kómkerilgen, kúlteli gúlderi qulpyryp, san túrli aǵashtary kókpen talasqan kórikti qalaǵa aınalýy kerek edi... О́kinishke qaraı, olaı emes. Tek ortalyq kósheler men oblystyq ákimdik ǵımaratynyń aldy syndy kózge kóp kórinetin tustar bolmasa, shet jaq jutań, bary tozǵan, otyrǵyzylǵany sıdań. Sebep – aǵashtardyń mezgilinde sýarylyp, baptalmaýy.
Mysaly, aqtaýlyqtar «burynǵy ushý alańy» dep ataıtyn qalanyń 30-shaǵyn aýdany mańyndaǵy taldardy otyrǵyzylǵaly beri «qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq» bolyp sýǵa qandy deı almaımyz. Atalmysh shaǵyn aýdan turǵyndary da kóshe boıyndaǵy taldardyń aıanyshty halin kórip, janyn aýyrtqannan basqa amaldary joq. О́tken jyly jaz boıy sý kórip jarymaı, ystyq kúnniń aıasynda kenezesi keýip, tanaby taqyrǵa aınalǵan taldar sol taz kepeshin bıyl qaıta kıdi. Kóktemde jaýǵan jańbyrmen jan sozyp, japyraqtaryn jaıyp úlgergen taldardan kún ysyǵaly beri kúı ketti.
«Mamyr aıynyń sońyna taman «Qala joldary» mekemesine ótinishpen qońyraý shalyp, «ushý alańyndaǵy» taldardy sýarý kerektigin esterine salǵan boldyq. Kóp uzamaı, 27 mamyr kúni sý tasıtyn kólikpen kelip, qurǵap qalǵan taldardyń túbine sý quıyp jatqanyn kórip, ózimizdiń shólimiz qanǵandaı bir raqattandyq. Alaıda, arada jıyrma shaqty kún ótti, kún ysydy, aǵashtar shóldedi, endi sýarýshy mekemeler turǵyndardyń telefonyn kútpeı-aq, josparlaryna saı kelip jumystaryn júrgize bermeı me eken» deıdi aýdan turǵyndary.
Qazir kúnniń ystyǵy «qaınap», qaharyna mindi. Maýsym aıynyń 17-20 aralyǵynda aımaqta 40-43°S ystyq bolatyndyǵy eskertildi. Qazaq uǵymyndaǵy «qyryq kún shilde» shildeniń 10-y men tamyzdyń 20-sy aralyǵy desek, shilińgir shilde bastalmaı turyp, ystyqtyń osynsha deńgeıge deıin kóterilgenine alańdaýshylyq bar. Taldar úshin. «Qala joldary» mekemesiniń taldardy aıyna eki ret sýaramyz degen josparynan habardar turǵyndar, sý surap atalmysh mekemege taǵy qońyraý shalǵanda, mekeme qyzmetkeri qaladaǵy taldary sýarý úshin kóliktiń jetispeıtindigin, sondyqtan úlgermeıtindigin, al «ushý alańyndaǵy» taldardyń ózderiniń josparynda joq ekendigin alǵa tartqan. Artynsha, kóshe boıyndaǵy taldardy sýarý mindeti bul mekemeniń moınynan alynyp, shaǵyn aýdandardaǵy páterlerge kommýnaldyq qyzmet kórsetý mekemelerine júktelgendigin bildik. «Ushý alańyndaǵy» taldardyń taǵdyry «Rep» mekemesine mindettelgendigin estip, qońyraý shalǵanymyzda ózin dıspetchermin dep tanystyrǵan áıel «eshqandaı 30-shaǵyn aýdan, eshqandaı tal sýarý, men eshteńe bilmeımin», dep ashýly únmen qysqa qaıyrdy. Aǵashtardy sýraý isiniń atalmysh mekemelerdiń quzyryna berilýine turǵyndar «toqal eshki múıiz suraımyn dep saqalynan aıyrylypty» degendeı bolyp júrmesin dep otyr. О́tken jyldary Aqtaý qalalyq ákimdigi qaladaǵy mekemelermen óz mańyn abattandyrý úshin kelisim júrgizgen bolatyn, jaqsy bastamanyń jańalyǵyndaı qazir Aqtaýda mekemelerdiń mańy retke kelgen. Sondaı-aq, keıbir jekelegen turǵyn úılerdiń mańynan birqatar turǵyndar nemese keıbir páterlerge kommýnaldyq qyzmet kórsetý mekemeleri tal otyrǵyzyp, kútimge alyp, kóktep-kórkeıýine nazar aýdaryp keledi.
Sonymen, kóshe boıynda shólirkegen taldar kúnniń ystyǵynda qańsyp-aq tur. Otyrǵyzylǵaly sý kórmeı, qaraýsyz qalǵan shyrsha tektes aǵashtar «jórgeginde tunshyqqan». Keıbireýleri sýǵa jarymaı qýrap qalǵan, ıaǵnı kóktemeı solǵan. Boıy jerden sál bıik, butaqtary arsa-arsa shyrsha tektes aǵashtarǵa qarap, ártúrli kóńilsiz oılardy eriksiz tolǵaısyń. Birin anasy dúnıege ákele sala dalaǵa, ájethanaǵa laqtyryp ketken kereksiz sábıdeı sezinseń, ekinshisinen soǵys, ashtyq, jarylystar saldarynan bir úzim nan taba almaı, qabyrǵalary qaýsaı álsiregen qarasıraq búldirshinderdiń beınesi elesteıdi.
«Qala joldary» mekemesiniń uıymdastyrýymen 14-17 jas aralyǵyndaǵy mektep oqýshylarynan quralǵan eńbek brıgadalary kelip, kópten beri tazalanbaı, qoqys basqan aryqtardyń boıyn tazalaǵany kóńil qýantady. «Taldar shóldep turǵany kórinip tur. Kúnniń ystyǵy kúsheıip barady. Osy taldar jyl saıyn jetkilikti sýarylmaıtynyn kórip júrmiz, aıanyshty», deıdi Ramazan aǵaı.
Taldardy sýarýdaǵy salǵyrttyq, kóliktiń jetispeýshiligi syndy máseleler otyrǵyzylǵan taldardyń, aǵashtardyń ósip-jetilýine tosqaýyl bolyp kele jatqandaı. Jyl saıyn egilgen shybyqtar laıyqty kútimge alynǵanda, Aqtaý jaıqalyp turar ma edi, kim bilgen?.. Al «Aqtaýda sý joq», «Mańǵystaýdyń tabıǵaty qıyn»» degen sózder synyqqa syltaý emes pe? «Kórpeńe qaraı kósil» degendeı, sý jetispeıtin bolsa, ákelgen shybyqtary óńirdiń tabıǵatyna tózbeıtin bolsa, qyrýar qarjy shyǵaryp, birneshe eńbek kúshin jumsap sol shybyqtardy áý basta otyrǵyzyp nesi bar? «Jeti ret ólshep, bir ret kesken» is mundaı bolar ma?
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
Sýretterdi túsirgen avtor
