Jaýapkershilik joǵary bolýy tıis

Qoǵamdyq qubylystardy sanasyna sińirip, júreginen ótkizip, sosyn ony jurtyna jetkizip, aq-qarasyn, durys-burysyn taldaýdan jalyqpaıtyn bir mamandyq ıesi bar bolsa, ol – jýrnalıst. Qoǵamdyq aqparattyq salanyń jaýyngeri «óz maıdanynda» tynymsyz tabandy «urys» júrgizedi.            Bizdiń elimizde mamandyq­tar­­dyń memlekettik jiktelisi (klas­sı­fıkator) degen bar. Ol – zańdyq kúshi bar qujat. Osy qujatta qazir bir ǵana «jýr­na­lıs­tıka» degen mamandyqtyń shıfry kórsetilgen. Sol shıfr boıyn­sha baspasóz, tele-radıo­jýr­nalıstıka jáne jańa medıa mamandaryn biriktirip, bir-aq daıarlaýǵa mindettimiz. Má­se­­leniń eń úlkeni osynda. О́z­deri­ńiz bilesizder, baspasóz ben tele-radıojýrnalıstıkanyń jer men kókteı aıyrmashylyǵy bar. Ekeýiniń aqparat taratý teh­nolo­gııasy biri-birimen sáıkes kel­­meıdi. Aıtalyq, baspasóz stý­dentterdiń jazý mashyǵyn qalyp­tastyrýdy talap etse, tele-radıo­jýrnalıstıka olardyń sóıleý mádenıetin, orfoefııa erejelerin jetik meńgerýin qajet etedi. Al jańa medıa óz aldyna jatqan bir álem. Biz qazir osylardyń bar­ly­ǵyn bir shıfrmen bekitilgen jal­ǵyz mamandyq sheńberinde oqy­typ júrmiz. Qıyndyq ta sodan týyn­daıdy. Tyǵyryqtan shyǵar jol qaısy? Shetelderdegideı bas­pasóz mamandaryn bólek, tele-radıojýrnalıster men jańa medıa tizginin ustaıtyndardy jeke-jeke daıarlaýǵa kóshý kerek. Ol úshin kóp sozbaı elimizdegi maman­dyq­tar­dyń memlekettik jik­te­li­si­ne ózgeris engizip, joǵa­ry­­da atal­ǵandaı jýrnalıs­tı­ka­nyń úsh baǵyty boıynsha jeke-jeke shıfrmen maman ázirleýge múm­kin­dik jasalynýy – ýaqyt talaby. Ol endi Bilim jáne ǵy­lym mı­nıstrliginiń quzy­ry­n­daǵy sharýa. Jýrnalıstik bilim beretin jo­ǵary oqý oryndary aldyn­da sheshýdi qajet etip otyrǵan ke­le­si másele – ár sala boıynsha kási­­­bı jýrnalıster daıarlaý jaıy. Bul úshin qazirgi BAQ redak­sııalarynyń shtaty, biz­diń­she, keminde eki ese ósýi kerek. Sebebi, qazir olar ámbe­bap jýr­nalıster ustap otyr, sol arqyly tele-radıo baǵdar­la­ma­syn, gazet-jýrnal shyǵaryp jatyr. Erteń salalyq maman daıarlanǵan kezde olardyń ár sala boıynsha maman ustaýyna týra keledi. Iаǵnı, qazirgi shtattary eki ese kóbeıedi degen sóz. Al sony buqara­lyq aqparat quraldarynyń bıýdjeti kótere me, qarjymen qam­tamasyz ete ala ma degen máse­leni tereńirek zerttegenimiz jón. Osy máseleni bes-alty jyl buryn otandyq BAQ redak­tor­lary­­men talqy­laǵa­ny­myzda olar: «Biz oǵan ázirge daıyn emespiz», – degen tujyrymǵa toqtaǵan bola­­tyn. Kezinde solaı degender qazir salalyq jýrnalıster qajet degen qoǵamdyq pikir qalyp­tas­tyryp jatyr. Sony eskerip, biz de beıim­delý ústindemiz. «Jýr­na­lıstıka» mamandyǵynyń modýl­dik bilim baǵdarlamasy bizde al­ty baǵyt boıynsha órildi. Onyń birinshisi – baspasóz jýrna­lıs­­tıkasy, ekinshisi – radıo­­jýr­na­lıs­tıka, úshinshisi – tele­jýr­na­lıs­tıka, tórtinshisi – sport jýr­­nalıstıkasy, besinshisi – foto­­jýrnalıstıka, altynshysy – ınternet jýrnalıstıka. Birin­­shi kýrstan tórtinshi kýrsqa deıin osy alty baǵyttyń pánderi júıeli jalǵasyn taýyp oqylatyn bolady. Bul  – bizdiń ýnıversıtettiń jýrnalıstıka jáne saıa­sat­taný fakýltetinde ǵana qol­danysqa engen jańalyq. Bul júıe sapaly mamandar daıarlaýǵa múm­kin­dik beredi dep úmit­tenemiz. Kez kelgen bas­tamanyń oryn­dalýy ońaı bol­maı­tyny besene­den belgili. Alǵash engizip otyr­ǵan­dyq­­tan biz mynadaı qıyn­dyq­­tar­ǵa tap boldyq. Birin­shi­den, atal­ǵan baǵyttar boıyn­sha myq­ty, sapaly bilim bere­tin maman­dar tapshylyǵyn seziný­demiz. Ekin­shiden, keıbir baǵyttar boıynsha oqýlyqtar men oqý qural­dary kemshin, ásirese, mem­lekettik tilde jetispeıdi. Qazir bilim ordamyzda osy máselelerdi sheshý baǵytynda júıeli jumys­tar qolǵa alynýda. Bolashaq jýrnalısterdiń sheberligin qalyptastyrý óndiris­tik tájirıbe arqyly júzege asa­tyny belgili. Biz birinshi kýrs­tan bastap stýdentterimizdiń teo­rııa­lyq bilimderin tájirıbemen ushtastyrýlaryna asa mán bere­miz. Birinshi, ekinshi kýrstarda olar oqý tájirıbesinen ótý úshin negi­zinen jergilikti gazet-jýrnal re­dak­sııalaryna jiberilse, úshinshi, tórtinshi kýrstarda respýblıkalyq BAQ-ta mindetti óndiristik táji­rıbeden ótedi. Stýdentterimizdiń teorııalyq bilimderin tájirıbemen ushtas­tyra shyńdaýda taǵy bir aıryqsha aıtý­dy qajet etetin úlken jetis­tigi­miz – keıbir pánniń stý­dııa­lyq sabaqtary BAQ redak­sııa­­laryn­da óte bastaýy. Bul aıtý­ǵa jeńil kóringenmen, qol jet­kizý­ge kelgende qıyn máse­le. Ol úshin belgili bir BAQ redak­sııa­­­­­s­y­men kelisimshart jasasý­ǵa týra keledi. Onda biraz jaýap­­ker­­shi­lik júkteletindikten, BAQ bas­shy­l­arynyń kelisimin alý qıyn. Ra­dıo­jýrnalıstıka men tele­jýr­nalıstıkanyń asa qa­jetti stýdııalyq sabaq­taryn stý­dent­teri­miz zamanaýı tehnı­kamen jabdyqtalǵan, elimizde ǵana emes, TMD-da teńdessiz sanalatyn Astanadaǵy 20 qabatty Qazme­dıaortalyq ǵımaratynda ótý múmkindigine ıe bolýda. Sonymen birge, baspasózben baılanysty pán sabaqtary «baspasóz jáne baspa isi» kafedrasynyń fılıaly retinde bilim ordamyzben kelisim­shart jasasqan «Egemen Qazaq­stan» gazeti redaksııa­synda óte­tin­digi bilim alýshy­lary­myz­dyń aıryqsha maqtanysh sezi­min tý­ǵyzýda. Qysqasy, fakýl­tetimizde shákirtterdiń kásibı tájirıbe jı­naq­taýlaryna baryn­sha jaǵdaı jasalǵan. Álemdik deńgeıdegi bilik­ti ma­­man­dar tapshylyǵy más­e­le­­­­sin pre­zıdenttik «Bolashaq» baǵ­­­dar­la­masymen shetelde ma­­­­man­­dar daıarlaý arqy­ly she­­shý­­ge kóńil bóle basta­dyq. Keıin­gi 3-4 jylda fakýl­te­ti­­­­miz­­diń alty oqytýshysy «Bola­shaq» baǵdarlamasy aıasyn­da shet­el­diń jetekshi joǵary oqý oryn­darynda bilim alyp, bilik­tilikterin jetildirip keldi. Oqy­tý­shylarymyzdy qysqa merzimdik tájirıbe almasý maq­satynda shetelge jiberý úrdisi de bilim ordamyzda myqtap qalyp­ta­syp keledi. Onyń nátıjesi mol bo­laryna senimimiz kámil. Keıingi kezderi jýrnalıs­tıka­men kim bolsa sol aınalysyp ketti. Bizdińshe, basqa sala ma­man­darynyń jýrnalıstıkada júrýi jetistik emes, kerisinshe kem­shilik. Sebebi, kez kelgen sala kásibı mamanmen qamtamasyz etil­meıtin bolsa, ol salanyń ju­mysy aqsaıdy. Ár salada óziniń kásibı mamany bolǵanda ǵana sapaly ónim shyǵarady, sonda ǵana básekege qabilettilik artady. Qazir elimizde televızııalyq BAQ-ty ártister jaýlap aldy. Olar BAQ tehnıkasyn bilsek, jumys istep kete beremiz dep oılaıtyn shyǵar. Biraq jýrnalıstıkanyń fýnksııasyn, jaýapkershiligin, janrlaryn, tili men stılin, olar­dyń erekshelikterin tereń bilmeı, qalaı jýrnalıst bolyp júrgenine tańǵalasyń. Sonyń saldarynan buqaralyq aqparat quraldaryn­da janr degen joıyldy. Qoıyrt­paq dúnıeler kóbeıip barady. Ár janr­dyń óziniń fýnksııasy, erek­shelikteri bar. Janrlardyń kóp bolýy BAQ-tyń shyraıyn keltiredi. Qoǵamnyń birkelkiligine, qo­ǵam­nyń turaqtylyǵyna qyzmet etetin jýrnalıstıka bolýy kerek. Mysaly, Aqseleý Seıdimbek aǵamyz kezinde osyndaı ala-qula­lyqqa qatty kúıinip júrdi. «Myna telearna jekemenshik shyǵar, al onyń kórermenderi jekemenshik emes qoı», deıtin. Kórermenge óziniń maqsat-múddesin, bıznestik muratyn tyqpalaý – olardyń sana-sezimin buzýǵa baǵyttalǵan áre­ket ekeni anyq. Keıbir telear­na­lar, tipti, sıntetıkalyq esirt­kiniń qalaı jasalatynyna deıin kórsetip jatady, sonda munda­ǵy maqsat ne? Qysqasy, jýrna­lıs­tıkany kim kóringenniń qo­l­jaý­lyǵyna aınaldyrsaq, elde úlken qaıshylyqtar týady. Ár jýrnalıst jaýapkershilikti tereń sezinýi kerek, onyń durys sózi mıl­lıondardy ymyraǵa keltirýi, kerisinshe, burys sózi búldirýi múmkin. Alash arysy Ahmet Baıtur­syn­uly: «Alash azamattary, bilmeı jazyp, eldi adastyrsańyzdar, alty mıllıon qazaqtyń obal-saýaby sizdiń moınyńyzda, son­dyqtan ne aıtsańyz da bilip aıtyńyz, ne jazsańyz da bilip jazyńyz. Siz adassańyz, sizdiń sońyńyzdan halyq adasady», – degen. Sol jaýap­kershilik qazir de kerek. Biz osyny oqytamyz. Jaýapkershilikti tereń túsinetin, aıtyp jáne jazyp qana qoımaı, sóz atty mártebeli ónerdi oryn­dy qoldanýmen birge onyń tala­byna tolyq jaýap beretin kásibı ma­man­dar daıarlaýǵa mańyz beremiz. Qaırat SAQ, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ jýrnalıstıka jáne saıa­sattaný fakýltetiniń dekany ASTANA