Kásipkerge tusaý salý toqtalady

Ekonomıkasy ozyq qoǵamnyń ózegi – kásipkerlik. Ol damysa mem­leket­tiń qýaty artyp, halyq­tyń turmysy jaqsarady. Al ár memlekettiń qýatyn naryq talaby bılep turǵan shaqta bar álem shaǵyn jáne orta kásipkerlik­ke ábden den qoıǵaly qashan. Soǵan oraı bizde de eldegi kásipkerlikti damytý qajet dep aıtylǵaly kóp bol­dy. О́ıtkeni, kásipkerler men kásip­oryndar bizde barshylyq, tipti sanynan shatysýǵa bolatyndaı eken. Biraq sol kásipkerliktiń damymaýynda ne syr jatqanyn eshkim jarytyp aıta almaıdy. Myqty bolamyn degen árbir memleket, eń aldymen, kásipkerlikti damytýy tıis dep Elbasymyz da qaı­ta-qaıta aıtyp keledi. Kásipkerlik kúshti bolsa, táýelsizdigimiz tuǵyrly, egemen­digimiz ǵumyrly bolatyny sózsiz. Alaıda, memleketimizdiń myqty bolýyna, halqymyzdyń kórinbes arman qanatynda emes, naqty molshylyq pen toqshylyqtyń qushaǵynda qanat jaıýyna jol qashan ashylatyny belgisiz. Nelikten? Ne kedergi? Olaı isteý kerek, bylaı etý kerek dep kásipkerliktiń adymyn art­tyrý baǵytynda nebir ekonomıka ma­mandary da aıtyp keledi. Biraq arman – arman ǵana bolyp qala­t­yn túri bar. Sonda ne istegen jón? Mine, biz de osy baǵytta ne is­teý kerek­­tigin eske sal­ǵandy durys dep tap­tyq. Árıne, bız­nesti qol­daý tek eko­nomı­ka­lyq blok­taǵy qury­lym­dardyń júgi emes. Ol búkil memlekettik appa­rat­tyń, so­nyń ishin­de quqyq qorǵaý organ­dary­­nyń da min­deti. Mine, osydan baryp jarytyp aıtylmaı kele jat­qan máseleniń tóbesi kórinedi. Ol – qylmys. Osy arada ótkende ǵana «Kásip­kerlik salasyndaǵy prokýratýra qa­daǵalaýy» taqyrybyndaǵy forýmda sóılegen sózinde Bas Prokýror Jaqyp Asanov: «Nege deseńizder, qylmys jasaǵandardyń 84 paıyzy – jumysy joq azamattar. Sondyqtan qylmystyń aldyn alýdyń tıimdi joly – halyqty jumyspen qamtý, ásirese bızneske tartý», dep máseleni tótesinen qoıdy. Al biraq birqatar jandar kásipkerliktiń damýyna prokýratýra qandaı úles qosady dep kúmiljıtini taǵy ras. Osy bir qatqan kúdikti seıiltý úshin Bas Prokýror bárimiz úshin mańyzdy úsh suraq boıyn­sha ózderiniń jaýabyn jarııa etti. Ol sonshalyqty mańyzdy bola qoıa­tyn­daı qandaı ózekti másele deısiz ǵoı. Ony da jasyrmaıyq. Jaqyp Asanovtyń aıtýy boıynsha, onyń birinshisi – tekserýlerdi tir­keý ıns­tıtýty kanshalyqty tıimdi jumys jasap jatyr degen suraqqa jaýap izdeý. Ekinshisi – bıznesti pro­ký­rorlyq qorǵaýdyń máni nede jáne keıde prokýrorlardyń ózderi kásip­ker­lerdi nege tekseredi? Úshin­shi su­raq – qadaǵalaý sharalary arqy­ly qa­­lyń kópshiliktiń jeke bıznespen aı­na­lysýyna yqpal etýge bola ma? Kór­dińiz be, úsh másele de óte mańyzdy. Sondyqtan Bas Prokýror osy­lar­dyń árqaısysyna jeke toqtaldy. Iá, sonymen, tekserýlerdi tirkeý ınstıtýty ne tyndyrdy? Muny tarqatyp shyǵý úshin, aldymen, 90-shy jyldardy eske alaıyq. Odaq­tyń kúıreýi. Qurdymǵa ketken ekono­mıka. Jumyssyzdyq pen ınflıasııa. Desek te, onyń artyqshylyq­­tary da boldy – tabys tabý maqsaty alǵa qoıyldy. Kóbi tómennen basta­dy. Biraq, olardyń bastamalary tekseristerden bas kótermedi. Kez kelgeni qalaǵan ýaqytynda kimdi bolsa da tekseretin. Osylaısha kásip­ker­ler eki jaqtan qysymǵa tústi: bir jaǵynan – memlekettik organ­dar, al ekinshi jaǵynan – reket. Mundaı jaǵ­daıda halyqtyń nara­zylyǵy týyndamaıdy deısiz be? Bılik qaıda qarap otyr deıdi ǵoı. Osynyń tamyryna balta shabý kerek boldy. Memleket basshysynyń jeke qadaǵalaýymen qylmysty aýyzdyqtap, naryq zańdaryn qabyl­daýǵa múmkindik týdy. Bıznes nyǵaıa bastady. Alaıda, jappaı tek­seris­ter áli de jalǵasyp jatty. Naqty júıe bolmady. Munyń bári bıznestiń damýyn tejep otyrdy. 1999-shy jyly tekseristerdi mindetti tirkeýdi engizgen soń jaǵdaı ózgere bastady. Sońǵy 5 jyl ishinde ǵana olardyń sany 4 esege azaıyp, aıyna 30 myń­nan 7 myńǵa deıin tústi. Eger de bu­ryn árbir ekinshi adamǵa tekserý júr­gizgen bolsa, endi júzden úsheýi ǵana tekseriletin boldy. Biraq bızneske jasalatyn qysym áli de basylar emes. Nege? Máselen, Lıhacheva degen azamatsha Shyǵys Qazaqstan oblysynda dári-dármek óndiretin mekeme ashady. Sol-aq eken farmasevtıkalyq tekseris dırektory oǵan bóget jasaýdy kózdeıdi. Sebebi – sheneýnikte de dál osyndaı bıznes bolǵan, sosyn qarsylasyn joldan taıdyrý kerek. Ol shaǵymdardy qoldan jasap, ózi tekserip, jarty mıllıon kóleminde aıyppul salady. Prokýrorlar onyń áreketin toqtatyp, sottalýyna qol jetkizgen. Mine, kórdińiz be, narazylyqty bılik­tiń saıasaty emes, jergilikti jerdegi naq osyndaı áreketter týdyrady! Sondyqtan da tekseristerge qatysty tártipti retke keltirgen asa mańyzdy ekendigin Bas prokýror bilip aıtady. «Biz 2015-shi jyly qaýip-qaterdi baǵalaý júıesin engizdik. Onyń máni – jappaı bárin emes, tek joǵary qaýip-qater tobyna jatatyndardy tekserýinde. Jyldyń sońyna deıin bul júıeni «Tekserýlerdiń biryńǵaı tizilimi» dep atalatyn bizdiń jańa ser­vıs­pen biriktiretin bolamyz. Endi kim­niń qaıda tártip buzǵany týraly bir-aq sátte bilýge bolady. Tekseris jasaı­tyn qyzmetker sol jaqqa barady. Tártip buzýshylyq týraly bar­lyq aq­pa­rat tekseris kartasynda jarııa­la­na­­dy. Kez kelgen adam saıtqa kirip, ózi­ne qajetti málimetterdi alatyn bola­dy. Jıi tártip buzatyndar túbin­de óz klıentterinen aıyrylady», deıdi J.Asanov. Odan ári ol ekinshi qadamǵa toq­taldy. Ol – elektrondy tirkeý. Bul tek­serýshige de, jemqorlyqqa qarsy qyz­­metterge de tekserýlerdiń saty­syn onlaın baqylaý múmkin­digin bere­di. Úshinshi qadam boıyn­sha, kásip­ker service.pravstat.kz saıty arqyly, 115 Call-ortalyǵy nemese telefon arqyly ózine júrgizilip jat­­qan tek­seris­tiń qanshalyqty zań­dy eke­nin kóre alady. Oǵan 3 jyl ishinde myń­­nan astam bıznes sýbekti­leri habar­lasqan. Osylaısha árbir úshin­shi adam­ǵa kómek berilip, 400-ge jýyq laýazym­dy tulǵa jazalandy. Má­selen, Taraz qalasynda «Azımýt» JShS-niń jalǵyz tabys kózine qamaq salyndy. Bıznes turyp qaldy. 15 jumysker qysqartyldy. Biraq prokýratýra kelip ekonomıkalyq tergeý qyzmetkerleriniń zańsyz áreketterine toqtaý saldy. Bile bilsek, bıznestiń memlekettik aıla-amalmen jıi ushyrasatyn salasy – qylmystyq prosess. Dál osynda kúsh-qurylymdary tarapynan qysym kórsetý faktileri jıi kezdesedi. Máselen, OQO-da bir jarym jyl boıy «Iаssy» maqta kompanııasyna qarsy qylmystyq is júrgizilgen bolatyn. Osy ýaqyt ishinde shıkizatty daıyndaý 6 esege, al aınalym 4 esege tústi. 104 adam jumyssyz qaldy. Qyl­mys quramy bolmaǵandyqtan, eń sońynda is toqtatyldy. Tek irik­tep tekserý kezin­­de qylmystyń sheń­berine tús­ken 80 kásiporynnyń 33-i ja­by­lyp qalǵany belgili boldy. 800 jumys orny qysqartylǵan. Sondyqtan osyndaı jaǵdaıda úsh máseleniń sheshimi tabylýy qajet eken. «Birinshisi – bul habarlamalardy sotqa deıingi tergep-tekserýlerdiń biryńǵaı tiziliminde (SDTBT) tirkegen ýaqytta birden tergeýge alýdy bastaý, shottarǵa tyıym salý, tintý jáne alý. Bul jaǵdaı kezinde kásipkerdiń kináli álde kinásiz ekendigi áli belgisiz. Son­dyqtan da bıznesti syrtqy qysym­nan qutqarady degen maqsatpen tergeýge deıingi tekseristi qaıtarýdy suraıdy. Biraq bul jerde mynany túsinip alǵan abzal: SDTBT aıqyn qyl­mystardy áýre-sarsańǵa salmaı, der kezinde tergep-tekserý úshin arnaıy engizildi. Mysaly, adam óltirý, urlyq, qaraqshylyq. Bul ter­­geý qar­qyny báseńdep júrgizilý sebe­­binen dálelderdiń, múliktiń joǵalýy­nyń jáne qylmyskerdiń qashyp ketýi­niń aldyn alý úshin qajet. Osyn­­daı jaǵdaı «Azbýka jılıamen» bolǵan edi. Taıjanov 3 myń salymshyny aldap, qashyp ketken bolatyn. Sonymen qatar, keı jaǵdaı­lar­da tergeý amaldaryn bastaý úshin bir ǵana habarlama jetkiliksiz bo­lyp, naqty negizdemelerdiń qajet­t­igi baıqalady. Aýdıt, tekseris, esep bolmaǵan jaǵdaıda baǵa berý qıyndyǵy týyndaıdy. Mundaı jaǵ­daılarda QPK SDTBT-de habarlamalardy tirkemeı, olardy ýákiletti memlekettik organǵa jibe­­rýge múmkindik beredi. Biraq, bul tártip jappaı buzylýda. 2015 jyly ekonomıka salasyndaǵy ár tórtinshi is quramynyń bolmaýyna baı­lanysty toqtatyldy. Bul san­dar­dy qaıta tekseristen ótkizgen durys. Ortasha alǵanda árqaısysy 3 aıǵa jýyq tergelse de, olarda kóp­tegen buzýshylyqtar oryn al­ǵan. Qanshamasy toqtatylǵan, al negizinde qansha kásipker «qarmaqqa ili­nip tur»? Bıyl 6 myńǵa jýyq habar­la­ma SDTBT-ge jiberilgen, olar boıynsha ter­geý men jedel izdestirý sharalary uıym­dastyrylǵan», deıdi Bas Prokýror. Mundaı jaǵdaı qalyptasqan kezde ne isteý qajet? Kásipkerler bile­tindeı, aqparattardy tirkeý kitaby degen bar. Barlyq habarlama­lar soǵan engiziledi. Habarlama túsken kez­de jedel qyzmetkerge 3 táýlik beri­­ledi. Osy ýaqyt ishinde ol kelgen habar­lamaǵa qatysty qandaı áre­ket qabyldaıtynyn sheshýi qajet. Oǵan 3 túrli áreket jasaýǵa tańdaý beril­­gen. Eger qylmys belgileri bol­­­masa jáne qosymsha tekserý qajet bol­ma­ǵan jaǵdaıda, habarlama tizim­­nen shyǵa­rylady jáne eshqan­daı áreket qajet etilmeıdi. Eger de qyl­mys aıqyn bolyp tursa, mysaly salyq aktisi bolsa, onda SDTBT-ge mindetti túrde engizý qajet eken. Al eger kúmán paıda bolyp, tekserý qajettiligi týyndasa, habarlama SDTBT-de tirkelmeı, ýákiletti organǵa qylmystyń bar-joǵyn anyq­taý úshin jiberiledi. Biraq bul jaǵ­daıda bir suraq týyndaıdy: ýákiletti organ ári qaraı qan­daı sharalar qabyldaıdy? Ol tekserý júrgizý qajet­tigi bar-joǵy týraly sheshimdi ózi qa­byldaıdy. Bul esh jerde rettelmegen. Qylmys belgi­lerin anyqtaǵan jaǵ­daıda tergeýge jiberedi. Alaıda, ol tek­seris júrgizbeýi de múmkin. Bul jaǵ­daıda qylmysty jasyrý qaýpi bar degen sóz. Keı jaǵdaıda SDTBT-ni jospardan tys tekserý júr­gizý úshin paıdalanady eken. Demek tergeý organdary eger onda qyl­mys­tyq áreketter oryn alǵanyn negiz­deıtin salyq aktisi bolmasa, bıznesti qazbalaýdan aýlaq bolýy qajet. Jalpy qalyptasqan jaǵdaı­dyń kórinisi mynadaı deıdi odan ári J.Asanov: «Qatardaǵy tekseris júrgizý úshin memlekettik organǵa negizderdi dáleldeý qajet. Bir olqy­lyq bolǵan jaǵdaıda prokýratýra qabyldamaı tastaıdy. Al qyl­mys­tyq qýdalaý áreketterin bastaý úshin eshqandaı bóget joq. Kez kelgen jedel qyzmetker baıanat jazyp, ony SDTBT-ge tirkeıdi. Eshqandaı sanksııa, eshqandaı kelisim joq. Esesine bıznes qol astynda bolady... Bul fıksaldarǵa da tıimdi. Tekserýlerdi belgileý rásimin saqtaýdyń ornyna olar is sheńberinde tapsyrma alady. Bul jaǵdaı olardyń qyzmetin jeńil­detedi. Tekserý júrgizý úshin negiz­derdi izdep áýrege túsýdiń qajeti joq. О́ıtkeni, qaýipterdi saralaý jáne t.b. is-sharalar biraz eńbekti talap etedi. Múmkin osynyń barlyǵy SDTBT-de jappaı tirkeýge ıtermeleıtin shyǵar? Sonymen qatar, jeke bız­nesti qor­ǵaý úshin osyndaı ister boıynsha pro­kýrordyń ruqsatyn alý kerek degen pikir qalyptasqan. Buǵan qosa alaıaqtyqtyq ta jeńil tirkeledi eken. Básekelestiń ústi­nen shaǵym jazsańyz – bul taza azamat­tyq daý bolǵanyna qaramastan, ol birden qyspaqqa alynady. Árıne, qyl­mystyq shoqpardy paıdalana otyryp qarsylasty «jeńý» ońaı. Al óziń­niń aqtyǵyńdy dáleldep shyǵý­dy qajet etetin azamattyq sot – bul basqa másele. Sondyqtan mun­daı jaǵ­daıda Bas Prokýror eger de jaz­basha kelisimshartyń bar bolsa – sot­qa bar. Eger ol jerde krımınal oryn alǵan dep tapsa, sot ózi jeke qaý­ly shyǵaryp, sonda ǵana tergeý bastalady deıdi. «2011 jyldan beri biz qylmystardy tirkeýge qatań qaraıtyn boldyq. Sol ýaqyttan beri 40 polısııa qyzmetkeri qylmystardy jasyrǵany úshin sottalǵan. Endigi kezek­te kelesi másele týyndap otyr, ol – ásirese qylmystyq iske kásipker­ler­­di tartý kezindegi negizsiz tirkeý­ler. Demek, tek qylmysty jasyrǵany úshin emes, osy áreketter úshin de jazalaý qajet». Sonymen taǵy bir másele – jal­ǵan kásipkerlik. Rasymen de, kóp­tegen bıznesmender jalǵan kásip­ker­lik­pen baılanysyp, bıýdjetke iri somalar qaryz bolyp qal­ǵan. Eger 2010 jyly osyndaı 730 fak­ti anyqtalsa, 2015 jyly bul kór­setkish 3,5 ese artyq. Zalal kó­lemi 242 mlrd. teńgeni quraıdy eken. Máselen, tek Ilın degenniń uıym­­­das­­qan qylmystyq tobyna qa­tys­ty qy­l­mystyq is boıynsha onyń ba­qy­­laýyndaǵy jalǵan kásiporyndar bıýd­jetke 66 mlrd. kóleminde zalal kelt­i­rgen. Aıǵaqtardyń arqasynda 340 kon­tragent salyq habarlandyrýlaryn kútpeı, óz erikterimen qazynaǵa 9 mlrd. tóledi. Salyq tóleýden jaltarýdyń tásil­deri óte kóp. Olardyń qatarynda qara­­jatty qolma-qol aqshaǵa aýystyrý da, birkúndik fırmalar arqyly kapı­taldy shetelge shyǵarý da bar. Nashaqorlar, jany naýqas adamdar, panasyzdar jáne jaı ǵana jasandy tulǵalar menshik ıesi jáne jetekshi esebinde tirkelgen. Máselen, «Dývaıer» JShS býhgalterııasynda barlyǵy óz qalpynda bolǵan – sharttar rásimdelgen, tólemder men jumys aktileri de bar. Al prokýratýra tereńnen qazbalap qarasa, onda seriktes fırmalardyń qyzmetkerleri de, arnaıy tehnıka da joq eken, al basshylarynyń barlyǵy sottalǵan maskúnemder bolyp shyqqan. Taǵy bir másele – memlekettik kirister komıteti salyqshylar keı kezde shekten shyǵatynyn moıyndaıdy, biraq eshteńeni ózgertýdiń qajeti joq dep sanaıdy eken. Al Joǵar­ǵy Sot eń aldymen jalǵan fırmalar­dy salyq tóleýden jaltarǵany úshin jaýap­kershilikke tartyp, sodan keıin ǵana munyń jalǵan kásipkerlik pe, álde joq pa, osyǵan sot kezinde baǵa berýdi usynady. Pikirlerdiń mun­­daı alýandyǵy bul suraqtyń eki ja­qty ekenin kórsetedi. Osy oraı­­da tártip saqtap júrgenderge tıis­peı, biraq alaıaqtardy jaı qal­dyr­maýǵa múmkindik beretin tepe-teń­dik tabý qajet sekildi. О́ıtkeni, mun­daı jaǵdaıda kásipkerler bizdiń mámi­le­lerimiz zańdy, seriktesterimiz alaıaq bolǵanyna bizdiń kinámiz joq. Má­mi­l­e­ler men qujattardyń jalǵan ek­enin dáleldeńiz de, jazalaı berińiz, deıdi. «Istiń anyq-qanyǵyna jetpeı, árqaısysynyń kinásin dáleldemeı, barlyǵyn jappaı jazalaı berýge bolmaıdy. Máselen, «Atameken» qara­jatty qolma-qol aqshaǵa aınaldyrýmen aınalysqan Mınakovtyń isi boıynsha máseleni durys qoıyp otyr. Ony sottady. 348 seriktesine 10 mlrd. qosymsha sanap berdi. Tergeý barysynda 69, al sotta nebári 8 adamnan jaýap alyndy. Olar mámilelerdiń shynaıylyǵyn rastaǵan bolatyn, alaıda olardyń pikirin tyńdamaǵan. 279 kásiporyn bul jaǵdaı týraly habarlama alǵan kezde ǵana bildi. Osylaısha olar avtomatty túrde qorǵaný quqyǵynan aıyryldy. Eger zalal kólemi bel­gili bolmasa jáne ol ótelmegen jaǵ­daıda prokýrorlarǵa qarajatty qolma-qol aqshaǵa aınal­dyrý­men aı­nalysqandarmen prosestik mámile jasaýǵa tyıym salamyn. Ne sebepten deseńizder, óıtkeni olar kez kel­gen kelisimge qol qoıyp, aıyp­pul ­tólep qutylyp ketedi. Al qı­na­la­tyn olardyń kontragentteri. Desek te, ár­bir úshinshi is ymyraǵa kelýmen aıaq­talǵan», dep atap ótti Bas Prokýror. Kelesi baǵyt – azamattyq daýlar. Sotqa jyl saıyn 1,5 mln. jeke jáne zańdy tulǵadan 700 myńdaı aryz túsedi eken. Árqaısysynan «Qalyń qalaı?» dep surasańyz, «Sot­tasyp jatyrmyn» degen jaýapty jıi estısiz. Bul máselege oraı J.Asanov: «Biz 2012 jyldan beri «Qyl­­mys­tyq jáne azamattyq proseste bitimge kelý» jobasyn iske qos­­qan edik. Onyń nátıjesi – jańa Aza­mat­­tyq prosestik kodeks. Bitimge kelý – sottyń basty mindetteriniń biri­­n­e aınaldy. Ymyraǵa kelý jolda­ryn izdeýdiń jańa quraldary paıda boldy. Sondyqtan qylmystyq pro­ses­tiń problemalaryn sheshýden bólek, APK-ni jetildirýdiń de mańyzy óte zor. Bul bıznestiń, ási­rese, shaǵyn jáne orta bıznestiń óz daý­laryn sheshý kezin­de iri shyǵynǵa ushy­ramaýy úshin qajet. Buǵan bizdiń «Shaǵym­syz qoǵam» atty jobamyz septigin tı­gizýde. Onyń maqsaty – bıznes pen mem­leket arasyndaǵy qarym-qaty­nastardy sheshý kezinde sotqa júginýge májbúrleıtin sebepterdi joıý», deıdi. Sonymen bul saraptamamyzdy da qorytyndylaı kelgende onsyz da tekserýshiler kóp eken, oǵan qosa prokýratýra da ne sebepti bızneske tekserý júrgizedi dep suraıtyndardyń da deni kásipkerler ekenin aıtqymyz keledi. О́ıtkeni, prokýrorlar myna máseleler boıynsha tekserý júrgizýdi qajet dep sanaıdy: Memleket bas­shy­synyń kásipkerlikti qoldaý jónin­degi saıasatyna sáıkestigi; bıznes júr­­gizýge bógetterdiń bolýy; jem­qor­­­lyq qylmystar jaǵdaıy; maq­sat­tyń mańyzdylyǵy, tıimdiligi, soǵan sáı­kestigi jáne negizdiligi. Biraq bu­ǵan áli eshkim shyndap kirisken emes. Kásip­kerler teoretıkterge qara­ǵan­da quqyq aıasyndaǵy álsiz tus­tar­dy jaqsy biletini anyq.  Buǵan Bas Prokýror: «Birden aıtyp keteıin, prokýratýrada bıznesti tekserý josparlary joq, bolýy múm­kin de emes. Baqylaýshylar onsyz da jet­kilikti. Biraq keıbir kez­deri biz­diń aralasýymyzǵa týra keledi. Ásirese, baqylaýshylar áreket­siz otyr­ǵan jaǵ­daıda. О́ıtkeni, áreket­siz­dik saldary aýyr bolýy múmkin. Má­se­len, ShQO-da balyq ınspeksııa­sy kókserke balyǵyn tasyp shy­ǵa­rýǵa ruqsatty ońǵa da, solǵa da tarata bergen. Pro­kýrorlar 26 myń ton­na balyqty eks­porttaýdyń jasyryn syzbasynyń betin ashty. Ekolo­gııa zalaly – 4 mlrd. 114 is qoz­­ǵalyp, 45 tulǵa sottaldy, sonyń ishin­de balyq ınspeksııasynyń bar­lyq basshylyǵy da bar. Biz­diń qan­daı jaǵdaıda bıznesti tek­serýi­miz qajet ekeniniń barlyǵyn zań­da kórsetý múmkin emes. Teris paıda­laný­shylyq bolmaý úshin, tekserýler oblys prokýrorynyń jeke sheshi­mi­men júrgiziledi, oǵan derbes jaýap­kershilik júkteledi», deıdi. Osy arada jalpy prokýratýra qadaǵalaý sharalary arqyly kópshiliktiń jeke bıznespen aınalysýyna yqpal ete ala ma degen suraq ta kókeıge tireletini ras. О́ıtkeni, jumyspen qamtý men kásip­kerlikti damytý – jergilikti organ­dardyń basty mindeti. Memleket basshysy óziniń «Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» baǵdarlamasynda osyǵan erekshe nazar aýdarǵan bolatyn. «Bul jerde aýyldyq jerlerge erekshe kóńil bólingen. Bizde 7 myńǵa jýyq aýyl bar. Onda 40 paıyzdan astam qazaqstandyq ómir súredi. Qazirgi ýaqytta aýylǵa baryp jumys oryndaryn ashatyndar az. Al ol jaq­taǵy adamdardyń kóp bóligi qan­daı kásippen aınalysatynyn bilmeı júr. Ákimderdiń apparatynda bıznes-baǵyt berip, qarjylaı jáne qarjylaı emes qoldaý kórsete alatyn, olardyń qyr-syry men ońaı esepteri kórsetilgen bıznes túrleriniń tizimin bere alatyn adam joq. Eger ár aýyl ákimin osyndaı aqparatpen qamtamasyz etsek, olar­ǵa turǵyndardy bızneske tartýdy úıretsek jáne onyń jumysyn jaǵdaıy jaqsy otbasylar sany arqyly baǵalaıtyn bolsaq, bul jappaı bıznes yntasyn týdyrýy múmkin edi», deıdi J.Asanov. Iá, bul tıimdi ádis ekeni daýsyz. Ony prokýratýra qoldaýǵa da daıyn eken. Nege? Sebebi, bul eli­miz­­degi krımınogendik jaǵdaıǵa tike­leı baılanysty bolyp otyrǵan kóri­nedi. Qylmystardyń 84 paıyzyn ju­mys­syz adamdar jasaǵan. Aqtó­belik terrorıster de jumys­syz­dar qatarynda bolǵan. Bizde jumys­syz­dyqtyń negizgi sebebi jumys oryndarynyń bolmaýy emes. Oǵan sandar dálel. О́tken jyly bizge tabys tabý maqsatymen mıl­lıonǵa jýyq Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan azamaty kelgen. Olar óz otanyna bank arqyly 100 mlrd. teńge aýdarǵan. Qolma-qol aqshalaı qansha qarjy ketip jatqanyn eshkim bilmeıdi. Alaıda, bizde jarty mıllıon jumyssyz bar. Demek, qyl­mystyń aldyn alýdyń eń tıimdi joly – jumys oryndary. Olardy qalyp­tastyratyn kim? Árıne, bıznes. Sondyqtan biz bárimiz birigip jumyspen qamtý jáne turǵyndardyń tabysynyń ósý máselelerine erekshe nazar aýdarýymyz qajet. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»