Halyqaralyq akkredıtteý – zaman talaby

Qazirgi reformalar elimizdiń joǵary bilim júıesine túbegeıli ózgerister engizýde. Osy saladaǵy ózekti máselelerdiń biri – sapanyń syrtqy kepili retinde táýelsiz akkredıtteýdiń, sonyń ishinde sheteldik akkredıtteýdiń róli erekshe. Sapany qamtamasyz etý jónindegi halyqaralyq uıymdardyń sertıfıkattaýy jetekshi qazaqstandyq ýnıversıtetter men naryqtyń basqa qatysýshylary arasynda lezde basty saralaý faktoryna aınaldy. Sebebi, ata-analar, demeýshiler, stýdentter de halyqaralyq sertıfıkattarǵa senedi, munyń ózi Qazaqstanda tek tańdaýly ýnıversıtetter usynatyn bilim sapasynyń kepili bola alady. Balany qaı ýnıversıtetke oqýǵa túsirý kerek nemese Úki­metke qaı ýnıversıtetke qar­jy bólý kerek degen másele qaras­tyrylǵanda, halyqaralyq akkredıtteý «sapa belgisi» bolyp tabylady. Olar Qazaqstandaǵy múddeli jaqtardyń ınvestısııa­lary (qarjylyq, emosıonaldy, zııatkerlik) zaıa ketpeıtinine sendiredi. Mundaı senimniń negizi nede? Birinshiden, halyqaralyq akkredıtteý kóp jyldar boıy eksklıýzıvti/elıtaly bolyp qa­la beredi jáne túbegeıli ish­ki ózgeristerge ushyrap, endi halyq­aralyq deńgeıde sapaly bilim usynatyn azdaǵan ýnıversıtetterge ǵana beriledi. Biregeılikti bárimiz de baǵalaımyz – eger bir nárse barlyǵyna jáne árqaı­sysyna berile berse, ol qun­syz­danady. Akkredıtteýshi agent­­tikter daıyn emes, ne ózdik esebi nashar kóptegen ýnıver­sıtetterdi akkredıtteýden ót­kizbeı qoıǵanyn maqtan tu­tady. Munyń ózi kóp kúsh-jiger jumsap, akkredıtteý alǵan JOO mártebesin kóteredi. Bilim áleminde asa tekti úshtik akkredıtteý bar (ony «úshtik táj» dep ataıdy). Oǵan álemniń 80 ýnı­versıteti ıe. Eger «úshtik táj» árbir bıznes-mektepke berilse, mundaı akkredıtteýdiń quny bolmas edi, sebebi is-áreket salasyna baılanyssyz bárine birdeı beriletin «sapa belgisine», akkredıtteýge nemese sertıfıkattaýǵa eshkim senbes edi. Halyqaralyq akkredıtteý eksklıýzıvtilik du­rys tańdaýdy qamtamasyz etip, álsiz, sáıkes kelmeıtin úmit­kerlerdi alyp tastaıdy. Ekinshiden, halyqaralyq akkredıtteý halyqaralyq deńgeıde sapaly bilimdi shynaıy usynýdy talap etedi, buryn keńestik bıýro­krattardyń áýestengen sta­tıs­tıkalyq derekteri men maz­munsyz kestelerin qazir eshkim teksermeıdi. Júıelerdiń mórleri men uzaqqa sozylǵan qol qoıýlary emes, ishki logıkasy men jumys tıimdiligi tekseriledi. Usynylǵan qujat­tardy tekserýdiń ornyna shaqy­rylǵan akkredıtteýshi toptar ýnıversıtettegi shynaıy adamdarmen sóılesedi – joǵary já­ne orta býyn basshylyǵymen, ákimshilikpen, oqytýshylarmen, stýdenttermen, túlektermen, ju­mys berýshilermen jáne túr­li múddeli jaqtarmen kezdesýler ótkizedi. Osylaı ǵana shaqy­rylǵan akkredıtteýshilerde ýnı­versıtettiń shynaıy beınesi qalyptasady jáne kez kelgen kúdikti aqparat ne jaǵymsyz is-tájirıbe búkil akkredıtteý úderisin buzyp jiberýi múmkin. Akkredıtteýi bar ýnıversıtet, bul halyqaralyq deńgeıde jumys isteıtin ýnıversıtet, onyń is-áreketi men úderisteri jetekshi álemdik akademııalyq júıelerdiń ókili bolyp tabylatyn sheteldikterge túsinikti. Úshinshiden, akkredıtteý sheńberindegi baǵdarlamalar batys­tyq turǵydan taldanady. Mamandyq – bul pánder men sıllabýstardyń qur jıyn­tyǵy emes, stýdentter men oqy­týshylardyń ár mınýtyn baqy­laıtyn egjeı-tegjeıli kesteler emes. Bilimniń batystyq júıe­sinde ár baǵdarlama ne ma­mandyq birtutas dúnıe, munda oqytýdyń kútiletin nátıjeleri men olarǵa jetý ádisteri, oqy­týdyń kúrdelene túsýi, naqty pánaralyq baılanystar arasynda ózara táýeldilik bolady. Baǵdarlama deńgeıine baılanysty pán mazmuny tereńdeı túsedi, oqytý ádisteri, baǵalaý jú­ıesi stýdentterge neǵurlym prak­tıkalyq (teorııalyq emes) bilim men tapsyrma beredi, oqy­tý­shylarǵa da talaptar arta túsedi. Halyqaralyq deńgeıde bi­lim alý ońaı emes, munda jaı dáris­hanada otyrǵanyń ne teorııany mazmundaǵanyń úshin baǵa qoımaıdy. Oqý úderisine qatysty nárseniń bári naqty qujattanyp, baqylanyp otyrady, al saraptaý komıssııalary men toptary ýnıversıtet jumysynyń ár baǵytyndaǵy talaptardyń oryndalýyn qatań baqylap otyrady. Bul júıeniń sıpaty – stýdentter ózdiginen kóp jumys isteıdi, sharshaǵan oqytýshylardyń aıtýymen mánsiz dáristi jaımen jazyp otyrý joq. Stýdentter óz damýyna tolyqtaı ózderi jaýapty, osylaı shynaıy ómirge, bolashaq mamandyqqa degen jaýap­kershilik qalyptasady. Halyqaralyq akkredıtteý alǵan baǵdarlamalarda oqý qıyn, biraq oqýǵa turarlyq, sebebi balasyn oqýǵa jibergen ata-ana da, shá­kirtaqy bólgen Úkimet te oqytý nátıjeleriniń sapasyna senimdi, al olardyń úmitterin joǵary bilimdi túlekter rastap shyǵady. Tórtinshiden, halyqaralyq akkredıttik agenttikter úshin oqy­týshylar quramynyń sapasy asa mańyzdy. Oqytýshylardyń tek resmı biliktiligin tekserip qana qoımaı, olardyń kásibı quzyrettiligin belsendi de to­lyq­qandy ǵylymı-zertteý ju­mysy, bıznestegi praktıkalyq is-tájirıbesi, úzdiksiz kásibı damýy retinde baqylaıdy. Pán­der ınterbelsendi oqytylýy tıis, oqytýshynyń otyryp aq­parat berýi ótkenge ketken. Stýdent sabaqta óz ıdeıalary­men, pikirlerimen belsene bóli­sedi. Al pánder mazmunyna keletin bolsaq, olar shynaıy ómirmen, bıznes salasymen ty­ǵyz baılanysty qazirgi ha­lyq­aralyq komponentterdi qamt­ý­y tıis. Akkredıtteýshiler bilim «ardagerlerin» ǵylymda bel­sendiligin saqtasa, konsaltıngke ne bızneske qatyssa (bul asa mańyzdy!), qazirgi qarqyndy damyp jatqan, stýdentterdi yntalandyratyn oqytý ádistemesinen habardar bolsa ǵana syılaıdy. Akkredıtteýshiler, sonymen birge, oqý úderisine bıznes praktıkterin: menedjerlerdi, ǵalymdardy, kásipkerlerdi, memlekettik qyzmetkerlerdi tartýǵa múddeli, sebebi olar óz tájirıbesimen jastarmen bólisedi jáne muny bar peıilimen ja­saıdy. Al bul praktıkter oqý baǵdarlamalaryn daıyndaýǵa, ýnıversıtetti basqarýǵa qatyssa, odan da jaqsy. Akkredıttelgen ýnıversıtetter áserli de sapaly bilim bere otyryp, óz áreke­tindegi naqty kemshilikterdi túp­kilikti joıady. Besinshiden, halyqaralyq ak­kredıtteý óte qymbat. Árıne, keıbireýler shetelge aqsha shyǵa­rylǵannan ulttyq ekonomıka zardap shegedi dep oılaıdy, biraq bul qate pikir. Sheteldik mashına minip júrgenderden, sheteldik noýtbýkti, uıaly telefondy paı­dalanyp júrgenderden ne shetelde oqıtyndardan su­rańdar. Jaqsy, sapaly zattar­dy biz shetelden alamyz. Qazirgi jahan­dyq ekonomıkalyq júıe taýarlar men qyzmetter úshin halyq­aralyq qarjy aýdarymdaryna negizdelgen, al halyqaralyq ak­kredıtteýler sheteldik qyzmet bolyp eseptelgendikten, olar tapsyrys berýshi ýnıversıtet úshin asa baǵaly. Akkredıtteýden ótýge sheshim qabyldaǵan ýnıversıtetter bul qarjyny ózderi bó­ledi. Mine, osylaı olar óz­de­riniń básekege qabilettiligin art­tyryp, naryqtaǵy óz ornyn, ekonomıkalyq tıimdiligin, uzaq merzimdi turaqtylyǵyn bekitedi. «Biz damyp jatyrmyz, bizdiń baǵytymyz anyq, biz aldamyz, biz ozyqpyz», dep olar aıqyn jarııalaıdy. Joǵaryda aıtylǵan­dar­dyń qorytyndysy: halyqaralyq akademııalyq akkredıtteýler tek laıyqty uıymdarǵa beriledi. Búkil akkredıtteý úderisi tapsyrys berýden bastap ózdik esep berýge, akkredıtteýshi top­tyń kelýine, kelgeninen keıin esebiniń berilýine, aqyry, she­shimine deıin – óte týra jáne ádil úderis (tipti qatań deýge bo­lady). Bul kóptegen tapsyrys be­­rýshi ýnıversıtetter úshin qı­y­­n, biraq qazaqstandyq bilimde múd­­deli jaqtarǵa – ata-analarǵa, demeýshilerge, Úkimetke, ıaǵnı óziniń shekteýli qarjysyn durys paıdalanýy (ınvestısııalaý!) mańyzdy barlyq tulǵalarǵa shynaıy joǵary sapaǵa kepildik beredi. Halyqaralyq bıznes ýnı­versıteti (UIB) Qazaqstannyń jo­ǵary bilimi salasynda halyq­aralyq akkredıttelýi jaǵynan ozyǵy: qazirde Avstrııa sapa agenttiginiń 11 akkredıtteýine ıe. UIB 2012 jyldan bastap alǵash 4 akkredıtteýdi aldy, al 2015 jyly UIB-ge taǵy 7 baǵdarlamany baǵalaıtyn akkredıttik top keldi. Alǵashqy 4 baǵdarlama qazir 5 jyldyq qaıta akkredıttelýge daıyn­dalýda. Akkredıttik toptar UIB oqý baǵdarlamalaryn eýropalyq turǵydan baǵalady, baǵdarlamalar qurylymyn, oqytýdyń kútiletin nátı­je­lerin, jeke pánderdiń beıin qalyptastyrýǵa áleýetin, ba­ǵalaý júıesin zerdeledi. Akkredıtteýshiler joǵary já­ne orta býyn basshylyǵymen kez­desip, ýnıversıtetti bas­qarý júıesin, prosedýlardy, qujattamany baǵalap, olar­dyń joǵary (eýropalyq) deńgeıge sáıkes keletinine kóz jetkizdi. Akkredıtteýshiler oqy­týshylarmen, stýdenttermen kezdesýge qyzyǵýshylyq tanytty, sebebi bul bilim berýshiler men alýshylardyń shynaıy akademııalyq sapasyn anyqtaýǵa múmkindik berdi. Túlektermen, jumys berýshilermen áńgimelesý baǵalaýshylarǵa UIB naryq talabyna qanshalyqty saı keletinin, UIB túlekteriniń qajettiligin, olardyń mansap jolyn jáne jumys berýshiler (biz shyǵaratyn «ónimdi» «satyp alýshylar» retinde) Halyqaralyq bıznes ýnıversıtetin óz kelesheginen qalaı baǵalaıtynyn kórsetti. Qazir UIB ýnıversıtetiniń naryqtyq strategııasynyń bó­ligi retinde akkredıtteýge taǵy birneshe baǵdarlamalar daıyn­daýda, sonymen birge 2016 jyldan áride usynylatyn bilim sapasynyń úzdiksiz sıpatyn rastaý maqsatynda qaıta akkredıttelýge daıyndyq júrgizilip jatyr. Balalaryna sapaly bilim izdegen ata-analar halyqaralyq akkredıtteýge ıe Halyqaralyq bıznes ýnıversıtetin qaras­tyr­ǵany jón, sebebi bul kásibı akademııalyq bilimniń senimdi ortalyǵy, munda stýdentterge qatal, biraq ádil qaraıdy, oqytýshylar quzyrettiliktiń halyqaralyq deńgeıin kórsetedi, bıznes pen jumys berýshiler arasynda tyǵyz baılanys or­natylǵan. Joǵary bilimdi grant­tar men shákirtaqylar arqyly qoldaıtyn demeýshiler (mem­lekettik ne ınstıtýsıonaldy) bilim sapasynyń ha­lyq­ara­lyq rastalýyn óz qarjy shy­ǵyndarynyń «Qazaq­stan-2050»: Strategııasy – qalyptasqan mem­lekettiń jańa saıası baǵy­tyna sáıkes, qajetti adamı qor­lardy sapaly qurýǵa tıimdi jumsalýy dep tú­sinedi. Halyqaralyq bıznes ýnı­versıteti óziniń uıymdas­ty­rý­­shylyq jigerin jáne aka­de­mııalyq quzyrettiligin dálel­deý úshin qosymsha akkredıtteý­ler alý boıynsha jumysyn jalǵastyrady. Ýnıversıtet túrli salalarda (bıznes, eko­no­mıka, halyqaralyq qaty­nas­tar, quqyq jáne t.b.), túrli qyrlarynan (amerıkalyq, eý­ropalyq, azııalyq), túrli deń­geıde (ár baǵdarlama/maman­dyq deńgeıinde, fakýltet deń­geıinde, ınstıtýsıonaldy deńgeıde) baǵalaný úshin túrli akkredıttik agenttikterdi izdestirýde. Árbir akkredıtteý UIB is-áreketin kúsheıtip, al halyqaralyq akkredıttik agenttiktermen ornatylǵan keri baılanys basty maq­sa­tymyzǵa jetýge – 2020 jyl­ǵa qaraı «úsh­tik tájben» ak­kredıttelgen álemdegi 80 ýnı­versıtettiń biri bolýǵa mol múmkindik beredi. Marsın DÝShINSKI, UIB ýnıversıtetiniń vıse-prezıdenti