Elimizdiń ishki ister organdaryna joǵary kásibı mamandar daıyndap kele jatqan irgeli oqý oryndarynyń biri Sh.Qabylbaev atyndaǵy Qostanaı akademııasy. 1971 jyly qurylǵan osy kishi jáne orta basshylyq quramdy daıarlaıtyn oblysaralyq mektepten akademııaǵa aınalǵan oqý orny bıyl mereıli 45 jyldyǵyn atap ótpek. Qostanaı akademııasynyń bastyǵy, polısııa polkovnıgi Mırlan Qyzylov tilshimen bolǵan áńgimesinde osy oqý orny jetistikterimen birge quqyq qorǵaý salasy mamandaryn daıyndaýdy jetildire túsý jaıyndaǵy pikirlerimen de bólisti.
– Mırlan Ahmedııauly, quqyq qorǵaý organdary úshin joǵary kásibı mamandar daıyndap jatqan bilim ordasy 45 jyl ishinde birneshe qaıta qurýlardy bastan keship, kolledj, joǵary mektep, zań ınstıtýty bolyp, odan 2008 jyly Úkimet qaýlysymen akademııa mártebesin aldy. Bilim ordasynyń elimiz táýelsizdik alǵan jyldardan bergi ýaqyttaǵy jumysynyń ózi bir tarıh sekildi. Áńgimeni osydan bastasaq.
– 45 jyldyq tarıhy bar oqý orny qandaı mártebede de ishki ister organdary úshin sapaly mamandar daıyndaıdy. 1993 jyldan bastap onyń mártebesi de jıi ózgerdi. Ol elimizdiń Táýelsizdigin alýymen tikeleı baılanysty. Jas táýelsiz memleket úshin onyń múddesin, azamattarynyń quqyn qorǵaıtyn quqyq qorǵaý organdary salasyna joǵary bilimdi, kásibı mamandar daıyndaý mindeti turdy. Oqý orny mártebesiniń ózgerýin quqyq qorǵaý salasynyń jetildirilýi, bilim ordasynyń táýelsiz elmen birge ósýi dep túsingenimiz abzal. Ol solaı da edi. Mysaly, 90-jyldardyń ortasynda ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa baılanysty Ishki ister mınıstrliginiń quzyrynan mamandar daıyndaýda burynnan dástúri qalyptasqan oqý oryndary shyǵaryldy, basqa da ózgerister bolyp jatty. Almaty jáne Qaraǵandy joǵary mektepteri Memlekettik tergeý komıtetiniń quzyryna berildi. Birine tartsa, birine jetpeıtin ýaqytta Ishki ister mınıstrliginde elimizdiń quqyq qorǵaý organdary úshin joǵary kásibı mamandar daıyndaý problemasy týdy. Mine, osy kezde salany jaqsy biletin burynǵy Ishki ister mınıstri – Ishki ister áskeriniń qolbasshysy, general-polkovnık Qaıyrbek Súleımenov tabandylyq tanytyp, taǵy bir joǵary oqý orny kerektigi jónindegi máseleni Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń aldyna alyp shyqty. Qostanaı joǵary mektebi osylaı qurylǵan bolatyn. Sál keıinirek Úkimet qaýlysymen Qostanaı zań ınstıtýty bolyp ózgerdi. 2004 jyly Qostanaı zań ınstıtýty mártebesindegi bul oqý orny Úkimet qaýlysymen Ishki ister mınıstrliginen elimizdiń Ádilet mınıstrliginiń quzyryna berildi. О́ıtkeni, qylmystyq-atqarý júıesinde kásibı mamandar tapshylyǵy bilindi. Aıtpaqshy, sol jyldary Qostanaı zań ınstıtýty Ortalyq Azııa aýmaǵynda qylmystyq-atqarý júıesine joǵary bilimdi kásibı mamandar daıarlaıtyn birden bir oqý orny boldy. Úkimet qaýlysymen 2008 jyly oqý orny Ádilet mınıstrligi Qylmystyq-atqarý júıesi komıtetiniń akademııasyna aınaldy. Akademııa mártebesi oqý orny úshin bilim berý qyzmetindegi tabystardyń kepili boldy. Ol professorlyq-oqytýshylyq quramnyń ósýine, eńbektiń baǵalanýyna, bedeliniń artýyna yqpal jasady. Bilim ordasynyń ǵylymı-pedagogıkalyq áleýeti ósti, bilim men ǵylym salasynda halyqaralyq áriptestikterge, tájirıbe almasýǵa tikeleı múmkindikter týdy. Sonymen, oqý orny 2012 jyldan bastap Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrliginiń Qostanaı akademııasy dep atalady.
Jyl saıyn Qostanaı akademııasyn «Quqyq qorǵaý qyzmeti», «Pedagogıka jáne psıhologııa», «Áleýmettik jumys» mamandyqtary boıynsha bitirgen 300-den asa túlek elimizdiń ishki ister jáne qylmystyq-atqarý júıesi departamentterine qyzmetke barady. Jalpy, 1995-2015 jyldar arasynda bul oqý orny ishki ister organdary úshin 7 myńnan astam maman daıyndady. Akademııada bilim berý qyzmeti úsh ınstıtýt negizinde júzege asyrylady. Birinshi, zań ınstıtýtyna kúndizgi jáne syrttaı oqytatyn eki fakýltet jáne 11 kafedra kiredi. Joǵary oqý ornynan keıingi jáne qosymsha bilim berýge «Quqyq qorǵaý qyzmeti» mamandyǵy boıynsha ǵylymı-pedagogıkalyq jáne beıindik baǵyttaǵy magıstratýra kiredi. Ol ashylǵaly 60-tan asa ishki ister organdarynyń qyzmetkerleri bitirdi. Úshinshi, biliktilik arttyrý jáne qaıta daıarlaý ınstıtýty. Qazir akademııa kýrsanttarynyń sany myńnan asyp jyǵylady.
– Akademııa bolǵan soń halyqaralyq áriptestikterge, tájirıbe almasýǵa tikeleı múmkindik týǵanyn aıtyp otyrsyz. Osyny keńirek bilsek jáne ol oqý ornyna ne beredi?
– Búgingi tańda Qostanaı akademııasy TMD aıasyndaǵy Belarýs, Qyrǵyzstan, Reseı, Tájikstan, Ýkraına vedomstvolyq joǵary oqý oryndarymen yntymaqtasa jumys isteıdi. Jalpy, Ishki ister mınıstrliginiń oqý oryndarynda quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń qyzmettik mindetterin sapaly oryndaý, kásibı bilimin shyńdaý, iskerlikke daǵdylaný maqsatynda halyqaralyq yntymaqtasýdyń mańyzy zor. Tomaǵa tuıyqtyqta qalmaı, úzdik tájirıbelerdi ózimizge tartýdyń, jaqsydan úırenýdiń artyqtyǵy bolmaıdy. 2015 jyly akademııa Polısııalyq akademııalarynyń halyqaralyq assosıasııasynyń quqyq múshesi boldy. (INTERPA). Bul sheshim Birlesken arab ámirlikteriniń Abý-Dabı qalasynda ótken INTERPA 4-shi halyqaralyq konferensııasynda qabyldandy. Oǵan álemniń 54 eliniń 58 polısııalyq oqý oryndary enedi. Qaýymdastyqtyq ulttyq oqý oryndarynyń osy salada ótkizilgen ǵylymı-zertteýler men qoldaǵy bar ádistemelerdi, úzdik baǵdarlamalardy almasýyn uıymdastyrýdy kózdeıdi. Polısııa qyzmetiniń mindeti barlyq elderde birdeı, sondyqtan olardyń úzdik tájirıbeler men jańalyqtardy almasýy, bir birinen úırenýi óte mańyzdy. Mysaly, qaı elde qandaı úzdik tehnıkalar men tehnologııalar bar bolsa, ony biz de alýymyz qajet. HHI ǵasyrda ómir súrip otyrmyz, qolda zamanaýı qural, materıaldyq-tehnıkalyq baza durys bolmasa ne isteı alamyz? Osy úshin sheteldik oqý oryndarymen aralasýǵa múmkindigimiz jetip otyr.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde jasalǵan kelisimderge sáıkes 2009 jyldan bastap bizdiń akademııada Tájikstan men Qyrǵyzstan respýblıkalarynan jastar kelip oqıdy. 2013 jyly Tájikstannan kelgen 8 kýrsant akademııanyń tuńǵysh túlekteri atandy. Qazir bilim ordasynda Tájikstan men Qyrǵyzstannan 30-dan asa azamattar bilim alyp júr.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń Bes ınstıtýttyq reformasyn júzege asyrý boıynsha «100 naqty qadamnyń» ishindegi probasııa qyzmetine baılanysty Eýropalyq odaqtyń kómegimen akademııada oqý ortalyǵyn ashý jumystary júrgizilýde.
Materıaldyq-tehnıkalyq baza qýatty bolýy tıis. Bul ásirese, quqyq qorǵaý organdaryna mamandar daıarlaıtyn bizdiń akademııa úshin óte mańyzdy ekenin aıtar edim. Erteńgi polıseıler ómirmen betbe-bet kelgende búgingi qoldanystaǵy qarýdy da, quraldardy da oqý oryny qabyrǵasynda kórýi tıis. Oqý úderisine ınnovasııalyq tehnologııalardy engizýde de, kýrsanttardyń shynyǵýyna, sportpen shuǵyldanýyna, tárbıe jumystary úshin de baı materıaldyq-tehnıkalyq baza kerek. Degenmen, uly aǵartýshy Ybyraı Altynsarın atamyzdyń «Muǵalim – mekteptiń júregi» degen sózi qandaı mártebesi bolsa da bilim beretin oqý oryndarynyń barlyǵyna ortaq nusqa der edim. Qandaı oqýlyq ta, qandaı úzdik baǵdarlama da oqytýshyny almastyra almaıdy. Biz, aldymen, bilikti oqytýshyny daıyndap almasaq, bilim sapasy kóterilmeıdi. Joǵary talap qoıyp, ár oqytýshyny ustaz bıigine kóterýimiz qajet. Ol úshin ár oqytýshy dárisker, tálimger, tárbıeshi, óz mamandyǵyn jetik biletin adam bolýy tıis. Oqytýshy men ustaz tulǵasynyń ara jigin aıyrý durys shyǵar.
Men ózimdi oqytqan, ǵylymǵa tartqan IIM B.Beısenov atyndaǵy Qaraǵandy akademııasy ustazdarynyń kóshbasshysy bolǵan, polısııa polkovnıgi, professor Roza Quljaqaevanyń ustazdyq ǵumyryn bizdiń salanyń oqytýshylaryna úlgi eter edim. Jarty ǵasyrlyq ǵumyryn quqyq qorǵaý salasyna arnaǵan kisi qylmystyq quqyq jáne krımonologııa boıynsha kóptegen ǵylymı-ádistemelik quraldaryn jazdy. Shákirt baýlydy, ózi jetekshi bolyp, ǵylymnyń qyr-syryn úıretýden jalyqqan emes. Men 1991 jyly Qaraǵandy joǵary mılısııa mektebine tústim. Alǵashqy qazaq tobynda oqydym. Ol kezde bizdiń sala boıynsha qazaq tilinde oqýlyq bolmaıtyn. Oqytýshylar aldymyzǵa orys tilindegi oqýlyqtardy tastaıdy, solardy qazaq tiline aýdaryp oqımyz. Men aýdarma dápterlerimdi jınaı bergen edim, ony keıinirek ustazym Roza Balbatyrqyzynyń yqpalymen oqýlyq etip jaryqqa shyǵardym. Ol kisi jastarmen jumys isteýge eshqashan erinbeıtin.
– Qazir qaı salaǵa bolsyn maman daıyndaıtyn joǵary oqý oryndarynyń sapaly bilim berýmen qatar ǵylymı áleýetiniń bolýy ýaqyt talabyna aınaldy. Akademııa bul údeden qalaı shyǵyp otyr? Oqý úderisine zamanaýı tehnologııalar engizile me?
– Álbette. Biz qazir bilim berýdiń úsh tuǵyryn basty nazarǵa alamyz. Aldymen teorııalyq bilim berip, ony tájirıbemen ushtastyramyz jáne ǵylymdy damytýymyz qajet. Sonda ǵana bilim sapasy jaqsarady. Bul úshin materıaldyq-tehnıkalyq baza jaqsarýy kerek. Ol bizde birtindep júzege asyp keledi. Akademııada kompıýterlik synyptar, sport kesheni, mergendik tıri, avtoaılaq, oqý-jattyǵý alańy bar. Tájirıbe sabaqtar ótkizýde Qostanaı oblystyq ishki ister jáne qylmystyq-atqarý júıesi (QAJ) departamentimen tyǵyz baılanystamyz. Olarǵa qarasty polıgondar, qylmystyq-atqarý júıesi mekemeleri sabaqqa keńinen paıdalanylady. Oqý úderisine ınnovasııalyq-pedagogıkalyq tehnologııalardy engizý jumystary júrgizilýde. Munda negizinen kýrsanttar tez qabyldaıtyn jáne aýdıtorııanyń aqparattanýy deńgeıi birden baıqalatyn isker oıyndar, trenıngter ótkizýdi, normatıvtik-quqyqtyq aktiler týraly baıandaýdy jáne saraptaýdy, oqıǵaly tapsyrmalardy sheshýdi, aýdıo-beıne materıaldardy, mýltımedııalyq baǵdarlamalardy paıdalanýdy qamtamasyz etetin oqytýdyń ınteraktıvtik ádistemesine mańyz beriledi.
Búginde akademııanyń ǵylymı áleýeti aýqymdy deýge negiz bar. Professorlyq-oqytýshylar quramy oqytýdyń mazmunyn arttyrý maqsatynda 2015-2017 jyldarǵa arnalǵan IIM ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik konstrýktorlyq jumys (ǴZTKJ) josparyna sáıkes QR IIM QAJ komıtetiniń, 2015-2017 jyldarǵa arnalǵan IIM ǴZTKJ josparyna sáıkes QR IIM Ulttyq ulanynyń suranysymen zertteý jumystaryn júrgizip keledi. Jýyrda shetel sarapshylarynyń qatysýymen probasııa qyzmeti týraly joba jan-jaqty talqylandy. Qazir akademııada 1 ǵylym doktory, 28 ǵylym kandıdattary bar. Oqý úderisiniń 60 paıyzy memlekettik tilde júrgiziledi.
Elbasy Nursultan Nazarbaev elimizdi álemdegi ozyq 30 eldiń qatarynan kórinýdi mindet etip qoıdy. Qazaqstannyń qaryshty damýyna polısııanyń bilikti mamandaryn daıyndaý isi de ózindik úlesin qosady. Qostanaı akademııasy sol saptan kórinetin bolady.
Áńgimelesken
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI
