Tileýimiz – barsha jurttyń amandyǵy

– deıdi Reseıdegi Qorǵan oblysy qazaqtarynyń ulttyq-mádenı avtonomııasy qoǵamdyq uıymynyń tóraǵasy Áset BEIISOV Áset Beıisovtiń kindik qany tamǵan jeri Reseı bolǵanymen, ata-babalary ejelden Qyzyljar óńirin mekendegen. Tárkileý jyldary «baıdyń tuqymy» retinde qýdalanyp, áke-shesheleri amalsyzdan kórshi elge bas saýǵalaǵan. Petýhovo selosyna turaqtap, jan saqtaǵan. Ákesi Shaqan Makýshıno aýdandyq daıyndaý keńsesinde 30 jylǵa jýyq abyroıly qyzmet atqarǵan. Anasy Bópesh tórt balany qatarynan kem qylmaı ósirgen. – Áke-sheshemizdi ataqonysyna (Mamlıýt aýdanyndaǵy Lenın aýyly) jerledik. Imandy bolǵyr jaryqtyqtar kózderi jumylǵansha «elim, jerim» dep emeshekteri úzilip otyratyn. Keńes Odaǵy taraǵannan keıin «kóshsek qaıtedi» dep qolqa salǵanymda, birdeńesin umytqan jandarsha jan-jaǵyna jaltaqtap, qaraı bergen. Qansha degenmen, jatjurtta ósip-ónip, urpaqtaryn osynda jetkizgendikten, qımaǵandary da. «Kári qoıdyń jasyndaı jasy qalǵan bizdi qınap qaıtesińder, súıegimizdi aparsańdar, soǵan rızamyz», degen amanatyn qaıta-qaıta tapsyryp edi degende, Ásettiń janaryna muń uıalap, ashy óksik keýdesin tyrnap ótkendeı bolǵan. Onymen aragidik kezdesip júretinbiz. Keıde Naýryz merekesinde ushyrasyp qalatynbyz. Birde Qorǵan oblysy delegasııasynyń quramynda teriskeıge kele qalǵan. Sol kezdegi gýbernator Oleg Bogomolovtyń oǵan úlken qurmet kórsetip, kótermelep otyrǵanyna qarap, syrtta júrse de qazaqtyń namysyn joǵary ustaǵan bolmys-bitimine súısingenbiz. Kópke syıly azamatty ózine keńesshi etip alýy zor bedelin tanytsa kerek degen oı túıgenbiz. Sol jolǵy jıyn-keńesterdegi Á. Beıisovtiń sózderi eldik, ulttyq uǵymdarmen astasyp, árli-berli tarıhty keńinen tolǵap, kósile sóılegeni kóz aldymyzda. Áńgime Qazaqstandaǵy óreli ózgerister tóńireginde órbigende qanatyn qomdap, jemtigine shúılikken qyran qustaı túlep sala bergen. Ol 2011 jyly Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń IV quryltaıyna arnaıy shaqyrylǵanyn basyna qonǵan baqyt qusyna balaıdy eken. Toılasýdy emes, oılasýdy dittegen alqaly jıynnyń tórtkúl dúnıedegi qazaqty týǵan jerdiń tósinde qaýyshtyrǵan mańyzdylyǵyn maqtan etip, ishki syryn bylaı aqtarǵan: «Nursultan Ábishuly álemniń 35 elinen quryltaıǵa at terletip kelgen qatysýshylar aldynda «er qonysynan aıyrylsa, el yrysynan aıyrylady» degen halqymyzdyń dana maqalyn alǵa tarta otyryp, eldik, el bolý qamy jaıly aıtqan paıymdary jadymda áli kúnge deıin jańǵyryp tur. El degen uǵymdy qurandaı qasterlep, urandaı ustanyp kelgen ata-babalar armanynyń oryndalǵanyna árkez ishteı shúkirshilik etemin. Áıtpese, ulttyq memleketin qurýǵa qansha talpynsa da, týyn tiger alaqandaı jer taba almaı júrgen halyqtar az ba? Osy basqosýda ekonomıkasy qýatty, saıasaty turaqty, eli sáýletti, jeri dáýletti Qazaqstannyń adamzat tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan qadamǵa baryp, atom qarýynan óz erkimen bas tartqanyn dúnıeniń tórt buryshyna tarydaı shashylǵan qandastarymyz Qazaqstan basshysynyń óz aýzynan estip, «e, bárekeldi!» desken. Iаdrosyz álem qurý bastamalaryna qoldaý kórsetip, ultaralyq, dinaralyq kelisimniń aıshyqty úlgisiniń qanat jaıa berýine tilektestik bildirgen. Ańdaı bilgen janǵa alar ǵıbrat, túıer tálim mol, dep shabyttana sóılegende jan tolqynysyn jasyra almaıtyn. Sol jyly sáýir aıynda kezekten tys prezıdenttik saılaýǵa baıqaýshy retinde qatys­qany, qazaqstandyqtardyń ynty­maq­tastyǵy men birligine tánti bol­ǵany jaıly da syr shertken. Mine, biz emen-jarqyn áńgimelesip otyrmyz. Chelıabi aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý jáne elektrlendirý ınstıtýtyn, Qazaq memlekettik zań ýnıversıtetin bitirgen ol eńbek jolyn qatardaǵy ınjenerden bas­tap, Petýhov aýdany ákimshiligi basshysynyń orynbasaryna deıin kóterilgen. Ár jyldardaǵy eseli eńbegi II dárejeli «Otan aldyndaǵy qyzmeti úshin» medalimen, oblys gýbernatorynyń qurmet gramotasymen, taǵy basqa marapattarmen atap ótilgen. Oral taýy syrtyndaǵy aǵaıyndarymyz úshin atqarǵan jumystary da ulan-ǵaıyr. «Shańyraq» qazaq qoǵamdyq-mádenı ortalyǵynyń qurylýyna, «Birlik» gazetiniń jaryq kórýine, Reseı kúni merekesimen oraılastyryp jyl saıyn qazaq mádenıetine qatysty sharalar ótkizýge, baýyrlarymyzdyń kishi quryltaıyn uıymdastyrýǵa tikeleı uıytqy bolǵan. Qazir «Energoýgol» birlesken kásipornyna jetekshilik etedi. – Áseke, sóz saptaýyńyzǵa qaraǵanda, tórtkúl dúnıedegi, onyń ishinde Qazaqstandaǵy ishki-syrtqy jaǵdaılardan jaqsy habardar ekenińiz sezilip tur. Qazirgideı almaǵaıyp zamanda adamzat soǵys órtin tutandyrýǵa qumar óktem pıǵyldar men sodyr kúshter aldynda dármensiz kúı keship otyrǵanyn ózińiz de jaqsy bilesiz. Ýaqyt alǵa jyljyǵan saıyn beıbitqatar ómir súrý kúrdelenip, jappaı ıadrolyq qarýlaný órship barady. Osy oraıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti jarııalaǵan «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfest jaıly oıyńyzdy bilgimiz keledi», – degenimizde ol alystan oraǵyta til qatty. «Sammıt jaıly reseılik basylymdar da az jazǵan joq. Oǵan toqtalmas buryn tarıhqa az-kem sheginis jasaıyq. Qazaqstan BUU-ǵa múshelikke 1992 jyly qabyldanǵany belgili. Sodan bergi kezeńge kóz júgirtsek, Nursultan Ábishuly ishki-syrtqy saıasattaǵy baısaldy qadamdary men parasatty sheshimderi arqyly úlken saıasatkerlerdi de, alyp derjavalardy da, halyqaralyq qoǵamdastyqtardy da moıyndatty. Búginde ıadrolyq qarýlanýǵa toqtaý salý, aımaqtardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, lańkestik áreketterdi boldyrmaý, dinı qaqtyǵystardyń aldyn alý sheshilmesteı kórinetin qıyn túıinge aınalǵany jasyryn emes. Osyndaıda qara bultty qaq jaryp, jarqyrap shyǵa kelgen kúnniń kózindeı jurtshylyq talqysyna usynylǵan manıfesti saıası batyldyqtyń joǵary úlgisi retinde qabyldaýǵa bolady. Onda aıtylǵan usynys-pikirlerdi adamzat aldyndaǵy tereń jaýapkershilik pen orasan mindetti qapysyz túsinýshilik dep baǵalaǵan abzal», – dedi ol. «Demek, manıfest jyldar boıy jınaqtalǵan qazaqstandyq syrtqy saıasattyń baı tájirıbeleriniń mańyzdy bir qorytyndysy, baǵalaý ólshemi ispettes deısiz ǵoı?», degen saýalymyzǵa: «Azýyn aıǵa bilegen elder aldynda úlken mártebege, zor qurmetke bólený ońaı emes. Prezıdentterińizdiń eshkimge jaltaqtamaı, jeke-dara qabyldaıtyn batyl bastamalary halyqaralyq qoǵamdastyq nazaryna Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý kezinde ilikkenin bireý biler, bireý bilmes. Abaı jerindegi qasiretti tilmen aıtyp jetkizý múmkin emes. 40 jyl ishinde 500-den astam synaq, onyń 117-si jer betinde júrgizilgen. Olardyń jalpy jıyntyǵy Hırosıma qalasyna tastalǵan atom bombasynan 25 myń ese artyq ıadrolyq qýatqa teń. Sumdyq emes pe?! Ol ýaqytta mundaı batyl sheshimge qarsylyq bildirýshiler ishten de, syrttan da az bolmaǵan. Osydan-aq Qazaqstannyń qarýsyzdaný jónindegi jaýapkershilik ustanymynyń áriden bastalyp, turaqty júıege aınalǵanyn baǵamdaı berińiz. Endi adamzatqa tóngen ıadrolyq qaterdi seıiltýde órkenıetti elder bir mámilege keledi degen senimdemin», – dep baıyppen jaýap berdi. «Sizben suhbattasar aldynda 2010 jyly Vashıngtonda ótken jahandyq qaýipsizdik máselesine arnalǵan tuńǵysh sammıt qujattaryn taǵy bir ret oı eleginen ótkizip shyqtym. Onda AQSh prezıdenti Barak Obama Qazaqstandy ıadrolyq qarýsyzdaný jónindegi álemdik kóshbasshy el qataryna jatqyzǵan eken. Qandaı bıik baǵalaý! Men Nursultan Ábishulynyń syrtqy saıasattaǵy taǵy bir suńǵylalyǵyna memlekettik shekarany aıqyndaýdaǵy bastamashyldyǵyn jatqyzar edim. Ázerbaıjan men Armenııa arasyndaǵy qarýly qaqtyǵystar nege tyıylmaı otyr? О́ıtkeni, aýmaqtyq tutastyq, shekara máseleleri sheshilmegen ótkir kúıinde qalyp tur. Mundaı prob­lemalardy keıbir basqa elder de bastan keshirip otyr. Qazaqstannyń TMD elderiniń arasynda birinshi bolyp kórshi memlekettermen shekarany resmı túrde tııanaqtap, shegendep alýy – naǵyz kóregendik, keleshekti oılaǵandyq! Qazaqstan men Qytaı arasynda 1748 shaqyrym, Qazaqstan men Reseı arasynda 7500 shaqyrym shekara ratıfıkasııalanyp, daýly máselelerge birjola núkte qoıyldy. Qarýǵa emes, aqyl-parasatqa júgingen bul kelisimderdiń tarıhı mańyzy óte zor», – deı kelip, Áset Shaqanuly endigi bir nazardy kez kelgen qoǵamnyń myzǵymas irgetasy, memlekettiń qurylysy etnostardyń ózara birliginen, toleranttylyǵy men dostyǵynan bastaý alatynyna aýdardy. Eki memlekettiń shekaralas aımaǵynda turǵan Soltústik Qazaqstan men Qorǵan oblystarynyń ekonomıkalyq, saýda-sattyq, mádenıet, bilim salalaryndaǵy tyǵyz baılanystaryna naqty mysaldar keltirdi. «Siz bilesiz be, – dedi bir kezde meniń júzime barlaı qarap, – Reseı, AQSh, Qytaı, Fransııa, Ulybrıtanııa sekildi ıadrolyq derjavalarda on myńǵa jaýyq oqtumsyqtyń saqtalyp otyrǵanyn. Ajal sebetin qarýlardyń biri alda-jalda terrorshylardyń qolyna tússe, myna dúnıe ne bolmaq? Oılaýdyń ózi qorqynyshty. Keńes zamanynda 1,5 mıllıon adamnyń ıadrolyq synaqtardan zardap shekkenin umytpaýǵa tıispiz. Ataqty fızık Albert Eınshteın «úshinshi dúnıejúzilik soǵysta adamzattyń qandaı qarý qoldanatynyn bilmeımin, meniń biletinim – tórtinshi dúnıejúzilik soǵysta adamdardyń qolyna tas ustap soǵysatyny» degen eken. 1955 jyly Londonda qabyldanǵan Rassel Eınshteın manıfesinde adamzatqa tóngen soǵys qaýpin sheshý múmkindikteri qarastyrylǵanmen, arada 60 jyl ótse de, qarýlaný úrdisi tyıylmaı otyrǵanyn bárimiz jaqsy bilemiz. Al N.Nazarbaev beıbitqatar ómir súrýdiń saıası sheshimderin naqty usyna bilýimen erekshelendi. Jantalasa qarýlaný jaqsylyqqa soqtyrmaıtynyn, juqpaly soǵys vırýsy jeke elderdiń baqylaýynan shyǵyp, aımaqtarǵa taralǵanyn, ǵalamdyq túıtkildi máselege aınalǵanyn eskertti. Qazaqstan basshysynyń Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV jahandyq sammıttegi manıfesi álem jurtshylyǵynyń nazaryn aýdaryp qana oımaı, zor qoldaýyna ıe bolýy sondyqtan. Barlyq eldiń lıderleri men yqpaldy saıasatshylary odan úlgi alýy tıis. Basqa balama joq!». Shette júrse de, atameken úshin et-baýyry ezilip turatyn baýyrymyz barsha jurtqa amandyq tilep, jaqsy kóńilmen qoshtasty. О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan» Soltústik Qazaqstan oblysy