Álıhan BО́KEIHANOV: Qazaq jeri – mal kindigi, ult menshigi

Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhanovtyń shyǵarmashylyq murasy búgingi tańda deni tarıhshylar men ádebıettanýshylar tarapynan zertteýge alynyp, al qaıratkerdiń ekonomıkalyq kózqarasyn ǵylymı taldaý isi sál kesheýildep qalǵandaı áser qaldyrady. Shyn máninde, Álekeń alǵan bazalyq bilimi turǵysynan – ekonomıst. Ol 1894 jyly Sankt-Peterbýrgtiń Imperatorlyq orman sharýashylyǵy akademııasynyń ekonomıka fakýltetin bitirgen. Tergeý materıaldarynda tirkelgen jeke is qaǵazdarynyń birinde ol mamandyǵym «osenshık» dep te kórsetedi. Zamandastary Álekeńdi qazaq jeriniń, onyń asty-ústi tabıǵı baılyqtarynyń tereń bilgiri retinde moıyndaǵan. Á.Bókeıhanovtyń ekono­mıkalyq kózqarasynyń qalyp­tasýy, árıne, onyń F.A.Sher­bına (1896-1903 jj.) jáne aka­demık S.P.Shvesov (1903-1904 jj.) basqarǵan ǵylymı-zert­teý ekspedısııalaryna qa­ty­sýymen baılanysty boldy. Basqarýshysynyń atymen atal­ǵan «Sherbına ekspedısııa­sy» Semeı jáne Aqmola oblys­tar­yn­daǵy 10 ýezdiń tabıǵı ortasy men osy óńirdegi jurttyń sha­rýashylyq júrgizý júıesi men mádenıetin zertteýge alyp, ekspedısııa materıaldary kóp­tomdyq túrinde baspadan shyǵyp, onyń 4, 6, 9 jáne 11 tomdary Á.N.Bókeıhanovtyń atsalysýy­men jaryq kórdi. Kóptomdyq eń­bektiń 4-shi tomy, máselen, Pav­lodar ýezine arnalyp, tomda berilgen ýez turǵyndarynyń mun­da kelip ornyǵý tarıhyn, rý já­ne áýletter shejiresin Álıhan Bókeıhanov jazdy. Sondaı-aq, ol Altybaı jáne Qyzyltaý bolystary týraly ocherkterdi daıyndaýǵa qatysady. Á.Bókeıhanov úshin ásirese, nátıjeli bolǵan onyń akademık S.P.Shvesov basqarǵan Si­bir temir joly boıyndaǵy aý­dan­dardy ekonomıkalyq tur­ǵy­dan zertteý ekspedısııa­sy edi. Bul ekspedısııaǵa qaty­sa jú­rip, ol qazaq qoıyna arnal­ǵan mo­nografııalyq zertteýin aıaqtaı­dy. Bul qazaq qoı sharýashylyǵy týraly alǵashqy irgeli zertteý eńbegi bolatyn. Qazaq qoıy týraly budan buryn da (máselen, A.I.Dobromyslov j.b.), keıin de zertteý ju­mys­tary bolǵan. De­­gen­men, Ále­keńniń zertteýi qazaq qasıet tutatyn mal tuqy­my týraly tereńdigimen, názik te jan-jaqtylyǵymen erekshe­lenedi. Endi óz retimen osy eńbek­terge qysqa bolsa da toqtalyp óteıin. Sonymen, Pavlodar ýezi halqynyń tarıhyna baılanysty Álekeń eńbeginen búgingi bizder úshin de qyzyqty mynadaı tarıhı derekterdi kezdestiremiz. Kereký (jergilikti halyq bul óńirdi osylaı ataıdy) óńiri ilgeri zamandardan mal sharýasyna jáne eginshilikke qolaıly, jeri qunarly, elge qutty meken bolǵan. Sondyqtan da bul óńir úshin túrli etnıkalyq qaýymdar arasynda úzilissiz kúres júrip otyrǵan. Sondaı qarýly qaq­tyǵystardyń sońǵysy HVIII ǵasyrda qazaqtar men qalmaqtar arasynda júrgendigin el ishinde saqtalǵan aýyzeki áńgimelerden baıqaýǵa bolady. Osy HVIII ǵasyrda jońǵar qalmaqtaryn Kereký óńirinen birjola yǵystyrǵan qazaqtyń arǵyn, qypshaq jáne naıman taıpalary mynadaı aýdandarǵa ornalasady. Qypshaqtar ýezdiń soltústik aımaǵyna Ertistiń oń jáne sol jaq betine, naımandar bolsa jeke aýyl-aýyl bolyp túrli rýlardyń arasyna shashyraı oryn teýip, al ýezdiń qalǵan bóligine arǵyn taıpasynyń meıram, básentıin, qanjyǵaly jáne sondaı-aq, ýaq-kereı butaqtary qonystanady. F.A.Sherbına ekspedısııasy materıaldarynyń VI tomy Qar­qaraly ýezine arnalǵan. Osy tomǵa kirispe jazǵan belgili zert­teýshi-ǵalym L.K.Chermak bul tomdy ázirleý isine Á.Bó­keı­hanovpen birge Májıt Shom­balov, Erejep Itbaev, Ý.Ábishev, D.Satybaldın sııaq­ty qazaq zııa­lylarynyń da atsalysqanyn, so­nymen birge, bul tomdaǵy ma­terıal­dardy baspaǵa daıarlaý­da Álı­han Nur­muhamedulynyń erek­she úlesi bolǵandyǵyn jazady. Álıhan Nurmuhamedulynyń eńbekterinde osy sııaqty tarı­hı faktiler molynan kez­de­sedi. Mine, bul baıandalǵan maǵ­lumattar qaıratkerdiń el ómi­rinen sonshalyqty tereń habar­dar bolǵandyǵynyń aıǵaǵy edi. Álekeńniń qaıratkerlik tulǵa­synyń sonshalyqty bıikke kóte­rilýiniń birden-bir syry tý­ǵan eliniń júrip ótken jolyn tereń bilip qana qoımaı, sony­men birge, ony muqııat oı elegi­nen ótkizgendigine baılanysty bol­sa kerek. Álıhan Nurmuhameduly qa­zaq hal­­qynyń dástúrli mal sha­rýa­shylyǵynyń artyqshylyq­tary men álsiz jaqtaryn tereń ári názik túsingen ǵalym boldy. Ǵalymnyń bul rettegi suń­ǵy­lalyǵyna onyń qoı sharýa­shylyǵyna arnalǵan mono­gra­­fııalyq zertteýiniń 2-shi taraý­y­­men tanysa otyryp kóz jet­ki­zýge bolady. Taraýda jasal­ǵan tu­jyrymdar Semeı, Aqmo­la jáne Torǵaı oblystaryna qa­raıtyn 12 ýezdegi qazaq qoja­lyq­taryn statıstıkalyq tur­ǵydan zertteý arqyly alynǵan. Álekeń qazaq jerindegi qoı sharýashylyǵyn Reseıdiń malǵa baı degen Astrahan, Tavrııa gýbernııalaryndaǵy jáne Don oblysyndaǵy jaǵdaımen salys­tyrady. Máselen, 1897 jylǵa tıesili kórsetkishter boıynsha: Astrahan gýbernııasynda 1 adam basyna shaqqanda – 2,45 bas qoı; Tavrııa gýbernııasynda – 1,80 bas qoı; Don oblysynda – 1,05 bas qoı ósirilgen. F.A. Sherbına ekspedısııa­synyń kórsetýleri boıynsha bul kórsetkish: Semeı oblysynda – 5,47 bas; Aqmola oblysynda – 3,93 bas qoıdan kelgen. Osy kórsetkishterge súıene otyryp Álekeń: qazaq dalasy turǵyndarynyń qajetine ósiriletin qoı sany Eýropalyq Reseıdiń eń malǵa baı degen gýbernııalarynan anaǵurlym asyp túsedi degen tujyrym jasaıdy. Osy taraýda Álekeń qazaq qoılaryna sıpattama bere otyryp: «Aq qoıdy qazaq baılary ósiredi, óıtkeni, aq qoıdyń jú­ni­­nen qazaqtyń baı kıiz úıine qajet aq kıiz daıarlanady. Bi­­raq aq qoı aıazdy qysqa tózimdi emes. Iаǵnı orta jáne kedeı qa­zaq qojalyqtaryna aq qoı ósi­rý tıimsiz, sondyqtan da bul qo­­ja­lyq ıeleri qoıý tústi qoı ósirýge beıim. Qazaq qoılary­nyń basym bóligi boz jáne qońyr bolyp keledi», – dep jazady. Álekeń qazaq qoıyna bergen sıpattamasyn mynadaı sóz­dermen aıaqtaıdy: qazaq qoıy bul janýar týraly aıtylatyn ǵaıbat sózderge laıyq emes. Qazaq qoıynyń keńistikte ózin erkin sezinýge múmkindik bere­tin ǵajap es-jady bar. Máse­len, jas qozy jańa jaıylym izdep 10-15 shaqyrym uzap, shyq­qan jerine ońaı-aq oralady. Ákki qoılar kúzgi jáne qysqy jaıy­lymdardaǵy qunarly oty bar jerlerdi jaqsy aıyra bi­ledi, bul rette malshylar qalyń qarly qysta qoıdyń tapqyr­­ly­ǵyna súıenip qardan arshyp alatyn jaıylymdardy anyq­taıdy. Álekeńniń qazaq malyna ber­­gen minezdemesi osyn­daı te­reń­digimen jáne jyly­ly­ǵy­­men erekshelenedi. Joǵa­ry­da atalǵan ǵylymı-zert­teý ekspedısııa­laryna qaty­na­sýy, sondaı-aq, ǵulama ǵalym­nyń keıingi baı­qaý­lary men zert­teýleri ony qan­daı tujyrym­darǵa jeteledi? Jergilikti halyqtyń dás­túr­li sharýashylyǵyn, jer qo­ryn paıdalaný júıesi men mádenıetin zertteý arqyly or­ta­lyq úkimet oryndaryna naqty usynystar ázirleý úshin uıymdastyrylǵan bul eks­pe­dısııa jumystaryna qa­tyna­sý barysynda Álıhan Nur­muha­meduly qazaq dalasy­na baılanys­ty ımperııalyq bılik­tiń kózdegen maqsatyn buryn ózi baıqaı bermegen jańa qy­rynan tanydy. Úkimettiń taıaý arada qazaq jerine baılanysty stra­tegııalyq sharalardy iske asy­rýǵa qaýyrt daıyndyq ústinde turǵanyna kózi jetti. Sonyń naqty kórinisi úkimet­tiń qazaq kóshpeli jáne jarty­laı kóshpeli qojalyqtaryn jap­paı otyryqshy ómir saltyna aý­darý isin qolǵa ala bas­taýy edi. Á.Bókeıhanov qatynas­qan eki eks­pedısııanyń kózde­gen or­taq maqsaty orta qazaq qoja­lyq­taryn otyryqshy ómirge aý­da­rýǵa qajet bolatyn jer nor­masyn anyqtaý bola­tyn. Qazaq qojalyqtaryn otyryq­shy ómir­ge aýdarý óz retinde patsha­lyq bı­likke qalǵan qazaq jerine ishki gý­bernııalardan myńda­ǵan orys sha­rýalaryn kóshirip áke­lip qo­nystandyrýǵa jol ashatyn edi. Reseı úkimeti qazaq dalasyna ǵylymı-zertteý ekspedısııalaryn shyǵara otyryp, osymen bir mezgilde, ıaǵnı 1896 jyly Ishki ister mınıstrligi janynan Qonys aýdartý basqarmasyn (Pe­re­selencheskoe ýpravlenıe) ashty. Qazaq jerinen ishki Reseı­den keletin pereselender úshin alty aýdan, ıaǵnı Torǵaı, Oral, Aqmola, Semeı, Syrdarııa jáne Je­tisý pereselen aýdandary belgi­lendi. Osy óńirlerdegi egin­shi­likke jaramdy qunarly jer­ler ishki Reseıden qonys aýdaryp kelgenderge úles retinde beri­lýge tıis boldy. Basqasha aıtqanda, XX ǵa­syr­­dyń basyndaǵy Reseı úkime­­tiniń esebi boıynsha qazaq jeri, birinshiden, ımperııanyń ishki gý­ber­nııalaryndaǵy jer tap­shy­­lyǵyn sheshýge múmkindik tý­­ǵyzatyn qural bolsa, ekin­shiden, onyń batys mem­le­ketterimen kezekti tehnolo­gııalyq teke­ti­resinde ónerká­siptik baı shıkizat kózine aına­lýǵa tıis edi. Al álemdik kúsh­terdiń ózara qar­sylasý prose­si barysynda ımpe­rııa quramyn­daǵy kishi etnıka­lyq qurylym­dardyń tabıǵı múd­desi men mádenı qun­dylyq­tary sonsha­lyqty joǵary mánge ıe bola almaı­tyndyǵy o bastan belgili. Qazaq eli, onyń tabı­ǵı jáne adamı áleýeti Reseı­diń batys memle­ketterimen teketi­re­sinde kúsh qory (rezerv) mindetin atqarýǵa tıis boldy. Mine, osyndaı jaǵdaıda qa­zaq qoǵamynyń mundaı aýyr synnan ótý múmkindigi qandaı, entelep enip kele jatqan kapı­talızm suranystaryna qazaq jurty nemen jaýap bere alady degen saýaldar týyndady. Álıhan Nurmuhamedulyn da qınaǵan osy saýaldar edi. Uly dalada shashyrandy ornalasqan eldiń aldynan kól­deneń tartylǵan mundaı kúr­deli saýaldarǵa ılanymdy jaýap tabý ony izdeýshiden úlken yjdaǵattylyqty, teorııa­lyq daıarlyqty jáne zor jaýapker­shilikti talap etken edi. Buǵan qo­symsha, Álekeńniń ózi aıtqan­daı, ultyna qyzmet jasaımyn degen tulǵaǵa bilimmen birge, sondaı dáreje-deńgeıdegi minez de qajet etiledi. Al Álı­han Nur­muhameduly, Jaratýshy osy eki qasıetti molynan bergen, erekshe tulǵa edi. О́zine tarıh júktegen mundaı mindetti ol eń joǵarǵy deńgeıde oryndap shyqty. Onyń tabandy izdenisiniń nátıjesinde qazaq shyndyǵyna súıengen jáne eldiń ortaq ustanymy bolýǵa laıyq, strategııalyq turǵydan dáleldi sheshim ómirge keldi. Endi osy ustanymnyń basty elementterine toqtalaıyn. Álekeńniń pikirinshe, mal basyn asyldandyryp, tıimdi mal sharýashylyǵyna kóshý qazaqqa da jat emes. Á.Bókeıhanov al­­dymen patshalyq bıliktiń, keıi­­nirek keńestik bıliktiń qazaq elin tez arada otyryqshy tur­mysqa aýdarý jobasyna úzildi-kesildi qarsy shyqty. «Mal sharýasy tymaq emes, tóre kele jatyr dep qolǵa ala qoıatyn», – dep jazdy ol. Keńes ókimetiniń qazaq qo­ja­lyqtaryn eshqandaı da daıar­lyqsyz, birneshe jyldyń tóńi­re­ginde otyryqshy turmysqa aýdarý áreketin ol ult ómirine jasalǵan eksperıment retinde baǵa­lady. Iаǵnı, eksperımentter labo­ra­torııalarda júrgizilmek, al adam­dar qoǵamyn eksperıment keń­istigine aınaldyrý qoǵam úshin naǵyz tragedııaǵa aına­lýy áb­den múmkin ekendigin eskertti. Álıhan Nurmuhameduly jáne onyń serikteri Ahmet Baı­tursynuly men Mirjaqyp Dýlatuly «Qazaq» gazeti arqy­ly qazaq halqyn patsha ákimshi­liginiń árbir otbasyndaǵy er adamǵa 15 desıatınadan jer úlesin alyp, otyryqshy turmys­qa ótýge shaqyrǵan sharalaryna moıynsunbaı, qarsylyq kórse­týge shaqyrdy. Bul rette ol bashqurt halqynyń aýyr tájirı­besinen sabaq alýǵa úndedi. Eginshiliktiń qyr-syrynan beıhabar jurt áýelde ákimshilik oryndarynyń úgitine senip, er basyna on bes desıatınadan jer alýǵa kelisip, sońynan oty­ryqshy turmysqa birden kóndige almastan, alǵan úlesin kórshi orys mujyǵyna qant-shaıǵa aıyrbastap, eń sońynda óz Otanynda jer ıeligi joq bosqynǵa aınalǵan edi. Aldymen patshalyq bılik tusynda, sonan soń keńes óki­meti jaǵdaıynda Álıhan Nur­mu­hameduly bastaǵan qazaq zııaly­lary bılikten qazaq jerine ishki Reseıden orys sharýalaryn kó­shirip ákelip qonystandyrý sharalaryn toqtatýdy talap etti. Bul iste alashtyq jáne keńestik ustanymdaǵy ult zııalylary aýyz­birlik tanytty, bir úrdisten shyǵyp otyrdy. Metropolııa tarapynan júrip jatqan otarlaý saıasaty jaǵdaıynda alashtyq ustanymdaǵy zııalylar jerge jekemenshik engizý saıasatyna úzildi-kesildi qarsylyq tanytyp, jerdi qaýymdyq menshik tú­rinde paıdalaný tıimdi ekendigin dáleldeýge kúsh saldy. Agrarlyq sektordyń tez damýyn qamtamasyz etý úshin jeke sharýalar erikti kooperatıv bolyp uıymdasqany tıim­di ekenin Danııa eliniń táji­rıbesimen dáleldep baǵyp edi Ále­keń. Halqynyń biregeı saýat­tylyǵy negizinde búkil Danııaǵa taraǵan kooperasııa qozǵalysy birlesken eńbek tıim­diligin arttyryp, eldi tez arada baıytýǵa negiz bol­dy. Arhıv materıaldaryna qara­ǵanda, «Alash» avtonomııasy quryl­ǵanǵa deıin Torǵaı obly­syndaǵy Ýaqytsha úkimettiń ko­mıssary dárejesindegi Ále­keń aýyldy kooperasııalaýdy pármendi túrde qolǵa alyp, bul shara sońynan Qazaq-Alash avtonomııasyna kirgen 10 oblys­tyń bárinde de qarqyndy júrgi­zilgenin atap ótý kerek. Jer máselesi Alash partııa­sy­nyń baǵdarlamasynda jeke taraý retinde berildi. Onda, máselen, negizgi zańyn jasa­ǵanda jer sybaǵasyn aldymen jer­­gilikti jurtqa berilsin, qazaq jer sybaǵasyn otyrǵan jer­­ler­den alyp ornalasqansha qazaq je­rine qonys aýdarýshylar kel­mesin...», – degen joldar bar edi. 1914 jyly jeltoqsan aıyn­­da Orynborda Álıhan Bókeı­­hanov basshylyǵymen ótken II Búkil qazaq sezi qazaq memle­­kettigin Alash formaty re­tin­de usynǵan bolatyn. Sol qu­ryl­taıda biraýyzdan uıǵarym qa­byldap: «Alash avtono­mııasynyń 10 oblysynyń jer asty-ústi­niń baılyǵy, jer-sý, paıdaly qazbalary bólin­bes Alash men­shi­ginde», dep beki­tilgen bolatyn. Bul uıǵarym keleshek Qazaq­stannyń aldyńǵy qatarly memleket bolyp qalyp­tasyp, ósip-órkendeýiniń negizi bolaryna tolyq kepil, senim artylǵan-dy. Sol kezeńdegi Alash avtono­mııasy kósemderiniń biregeıi A.Baı­tursynuly asqan kóregen­dik tanytyp: «Halyq óz zamanyna saı mamandyq meńgerýi tıis, óz jeriniń baılyqtaryn ıgilikke aınaldyra alatyndaı dárejege kóterilýi tıis. Aldyńǵy qatarly tehnıkany ıgerýi tıis. Olaı etpesek, biz basqa eldiń otary bolamyz», dep birinshi Qazaq ulttyq ýnı­ver­sıteti – qazirgi Abaı atyndaǵy QazUPÝ-diń 1928 jylǵy ashylýynda jar salǵan edi. Al odan burynyraq (1918 j.) Álıhan Nur­muhameduly keleshek jas mem­leketimizdiń aldynda turǵan óreli maqsattary týraly: «Ústi­mizdegi HH ǵasyr – órkenıet báse­kelestiginiń zamany. Bul ýa­qytta kún astyndaǵy oryn úshin kúrespeıtin hám mádenıetke talpynbaıtyn ulttyń tabylýy kádik... Qazirgi álemdik soǵysta ǵylym ústemdik aldy. Kún­delikti ómirde... ǵylym aıqyn­daýshy kúshke aınaldy. Bilim­siz halyq órkenıet qal­tarys­tarynda qalyp qoıatynyn aıtyp jatý artyq. О́z mádenıetin saqtaý, barlyq jaqsy nárse­lerdi ıgerý jolyndaǵy kúreske qa­zaqtar da qosyldy... Bizge bi­limdi, tájirıbeli saıasatshylar, joǵary bilikti mamandar qajet. Bizge fabrıkalar, zaýyttar, sharýashylyq uıymdary, koo­pe­ratıvter jáne basqa da kóp nár­seler kerek. Munyń bári bilimdi qazaqtardy qajetsinedi. Munyń bári bir kúnde nemese bir jylda paıda bolmaıdy. Osy­nyń bárin ómirde jedel iske asyrý úshin jiti josparlaý, maman­dardyń beınetti eńbegi, aýqatty azamattardyń qarjysy kerek jáne isti dereý qolǵa alý kerek» dep jazǵan edi. Budan bir ǵasyr buryn el múddesin, halyq bolashaǵyn kóksegen ult kósemi, uly qaı­ratk­er Álıhan Bókeıhanovtyń baǵdary búgingi táýelsiz Qazaq­stannyń órkenıetti elder sanatyna qulash urǵan dáýirinde sheshimin tabýda desek, jaza baspaǵanymyz. Oǵan kepil búgingi tańda júzege asyrylyp jatqan Ult Jospary. Bes ıns­tı­týttyq reforma, olardy oryn­daýdaǵy 100 naqty qadam. Osy­nyń negizinde táýelsiz Qazaq­stan damyǵan 30 eldiń qataryna qosylýǵa naqtyly pármendilik jasap, Álıhan Bókeıhanovtyń, Alash qaıratkerleriniń uly baǵ­daryn júzege asyrýǵa kepildik etetinine búgingi urpaq tolyq senimdi. Amanjol QOShANOV, akademık ALMATY