Bólingen Ulybrıtanııanyń ózi bólinýi múmkin
Qazir álemdi dúrliktirgen eń úlken oqıǵa Ulybrıtanııanyń Eýroodaqtan bólinýi ekeni daýsyz. Ol jaıynda áńgime kóp jáne áli uzaqqa sozylady. Bireý Eýropanyń yntymaǵyna selkeý túsýine ókinse, ekinshileri oǵan qýanady. Árkimniń óz esebi bar.
Bólingende, Ulybrıtanııanyń óz esebi boldy. Jalpylama aıtqanda, osynaý kári qurlyqtaǵy alyp ta, baı eldiń bar tabysy ózinde qalady. Sol tabystaryn Eýropanyń basqa elderimen, kembaǵaldaý elderimen bóliskisi joq. Ony da ózinshe túsindirýge bolar. Bireýlerge bar tabystyń óz qaltasyna túskeni unaıdy, bireýler belgili qaıyrymdylyq dárejede ony basqalarmen bóliskendi qalaıdy. Osylaısha Brıtanııa qoǵamy ekige jaryldy. О́z qamdaryn kóbirek oılaıtyndar bul elde kóp eken.
Budan Brıtanııanyń utatyny salystyrmaly túrde. Negizgisin joǵaryda aıttyq. Bólingen soń Eýroodaqtyq rynoktan shekteledi. Onyń Londonnyń ekonomıkasyna yqpaly bolatyny anyq. Onyń ózinde, sol Eýroodaq basshylyǵy, anyq bólindiń be, endi irgeńdi myqtap ból, bizdiń shekaramyzǵa kirme dep, qatań talap ta qoımas. Ondaı jaǵdaıda, Qurama koroldiktiń jaǵdaıy múshkil bolar edi. Sóıtse de, biraz shekteýdiń bolary daýsyz. Basqasyn bylaı qoıǵanda, Brıýssel álemdegi birinshi til – aǵylshyn tilin Eýroodaqtyń iskerlik tili qatarynan shyǵaratyn nıetin bildirdi.
Bólingen Brıtanııanyń aldynan shyǵatyn eń úlken qıyndyq – muny eldiń tórt aımaǵynyń ekeýi quptamaı otyr. Naqty aıtqanda, Shotlandııa men Soltústik Irlandııa. Eń aldymen, olardyń Ulybrıtanııanyń Eýroodaqtan shyǵýyna qarsy veto quqyn paıdalaný qaqysy bar. Sondyqtan Londonnyń bólinýi jónindegi qýanyshy sál erteleý de bolýy múmkin. Anglııa men Ýels qalaı-da Shotlandııa men Soltústik Irlandııanyń qarsylyǵyn aınalyp ótkendeı jol tapqan kúnniń ózinde, Ulybrıtanııa óziniń teń jartysyna jýyǵynan aıyrylýy múmkin. Eń aldymen Shotlandııadan.
Shotlandııa kópten beri Londonnan bóliný jóninde kúresip keledi. Osydan eki jyl burynǵy referendýmda bólinýge shamaly ǵana daýys jetpeı qalǵan. Sonda qarsylar: bóliner bolsa, Shotlandııa Eýroodaqtan syrt qalýy múmkin degen ýáj aıtqan. Al endi referendým qazir óter bolsa, bul aımaqtyń bólinýin quptaıtyndar sany kóp bolatyny daýsyzdaı. Buǵan Shotlandııa jónindegi birinshi mınıstr Nıkola Sterdjon hanymnyń pikiri dálel. Ol 2014 jylǵy referendýmda shotlandyqtar qalǵysy kelgen el qazir joq, dedi. Osy «breksıtten» keıin júrgizilgen saýalnamaǵa qaraǵanda, munda halyqtyń 59 paıyzy Ulybrıtanııadan bólinýdi jaqtaıtynyn bildiripti.
Shotlandııadan aıyrylar bolsa, London kóp nárseden aıyrylady. Onda burynǵy alyp Ulybrıtanııa joq. Jeriniń jartysyna jýyǵyn ǵana emes, talaı strategııalyq nysandarynan aıyrylady. Al bóline qalǵan jaǵdaıda, Eýroodaq Shotlandııaǵa qushaǵyn aıqara ashatyny jáne anyq.
Jurt Ulybrıtanııanyń Eýroodaqtan bólinetinine senbegen, al Shotlandııanyń Ulybrıtanııadan bólinýi oǵan qaraǵanda áldeqaıda yqtımal.
Daýmen is ońbaıtynyn ańǵarǵandaı
Taǵy da Túrik eliniń basshysy Rejep Taııp Erdoǵan jurt kútpegen qadamǵa bardy – kúni keshe raıynan qaıtpaıtyndaı kóringen ol Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınge hat joldap, osydan jeti aı buryn olardyń Sý-24 ushaǵyn atyp túsirgeni úshin keshirim suraıtynyn málimdedi.
Sirá, bul habar jurttyń bárin tańdandyrǵan shyǵar. Berilip jatqan baǵa da ártúrli. Bireý saıası turǵyda baǵa berse, bireý adamı turǵyda baǵa beredi. El men eldiń arasynyń jaqsarýyn qup kóretinder bar, álemniń jetekshi bir eli basshysynyń eki sóılegenin, ózine ózi qarsy shyqqanyn aıyptaıtyndar da jetkilikti. Osynsha tómenshiktegenin aıyp sanaıdy.
Bul oqıǵanyń barysy jurttyń bárine belgili – ótken jyly 24 qarashada túrikter shekaramyzdy buzdy degen aıyppen Reseıdiń ushaǵyn atyp túsirdi. Budan keıin eki el arasyndaǵy jaǵdaı myqtap shıelenisti. Saıası qarym-qatynas ǵana emes, ekonomıkalyq, qoǵamdyq qarym-qatynas úzildi. Bir-birine qatqyl aıyptaýlar aıtyldy. Árıne, aldymen Máskeý aıyptady, al Ankara ony qabyldamady. Osy jerde Pýtınniń sózi oıǵa oralady: «Alla taǵala túrki basshylyǵyn aqyl-esinen aıyryp, qatty jazalady», dedi. Qatqyl, qorlaǵandaı sóz. Biraq aıtyldy.
Bul ketisý eki jaqqa da qatty tıdi. Búkil Eýropanyń sanksııalyq kárine ushyraǵan Reseıge Túrkııadaı úlken eldiń ekonomıkasy kerek-aq edi. Biraq qatty bet tyrnasqan soń, ekonomıkalyq baılanys toqtaǵan. Sirá, bul óziniń aıtarlyqtaı ishki qory bar Reseıden góri Túrkııaǵa qatty tıgendeı, óndirgen ónimin shyǵaratyn rynogynan, aǵylyp kelip jatqan týrısterinen aıryldy.
Sonda Ankara jaqtan Máskeýdi tatýlasýǵa shaqyrǵan sózder estile bastaǵan. Kirdiń tasy óz jaǵyn basqan soń, Máskeý de kergidi – keshirim sura, shyǵyndy óte dedi. Bul talapty prezıdent Erdoǵan aýyrsyndy. Biraz óz degeni bolyp, kókiregi kóterilip qalǵan ol basqadan keshirim suraýdy ar kórdi. Keshirim suramaıtynyn ózi de, onyń adamdary da aıtty.
Joq, prezıdent Erdoǵan keshirim suraýǵa májbúr boldy. Eń aldymen oǵan eldiń ekonomıkasy májbúrledi. Pýtınge jazǵan hatynda qatelesippin, sezimge berilippim degendi aıtty. Ushqyshtyń qazasyna kóńilin aıtty, qaıǵyrǵan sezimin bildirdi. Túrkııa Reseımen qarym-qatynasyn buzǵysy kelmeıdi, Máskeý Ankaranyń strategııalyq seriktesi, dedi. Túri basqa bolǵanmen, bul keshirim suraýdyń mazmuny aıaqqa jyǵylǵanǵa jaqyn edi. Ras, Erdoǵan óziniń sol hatyna túsindirmesinde eki el arasyndaǵy alaýyzdyqtan arylǵym keldi dep aqtalǵan boldy.
Osydan keıin eki el arasyndaǵy jaǵdaı jaqsara qala ma? Túrik jaǵy qarym-qatynasty birden jóndeýge kelistik degendi aıtyp jatyr. Máskeý jaqtan mundaı málimdeme joq. Sarapshylary, resmı qaıratkerleri áliptiń artyn baǵý kerek, keshirim suraý istiń tek basy ǵana deıdi. Osyndaı reti kelip turǵanda Máskeý Ankarany biraz tizerletýdi kózdeıtini anyq.
Ankara sońǵy biraz jylda kórshi elderimen, jaqyn bolǵan elderimen túgel derlik qyrǵı-qabaq jaǵdaıda. Eýroodaq, AQSh-qa ókpeleri qara qazandaı. Tipti, jaqyn kórshi Izraılmen de qaqtyǵysqan. Endi sol Izraılmen de til tabysýdyń jolyn izdestirip jatyr. Sirá, Ankara daýmen is ońalmaıtynyn ańǵarǵandaı-aý deısiń.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
Qazir álemdi dúrliktirgen eń úlken oqıǵa Ulybrıtanııanyń Eýroodaqtan bólinýi ekeni daýsyz. Ol jaıynda áńgime kóp jáne áli uzaqqa sozylady. Bireý Eýropanyń yntymaǵyna selkeý túsýine ókinse, ekinshileri oǵan qýanady. Árkimniń óz esebi bar.
Bólingende, Ulybrıtanııanyń óz esebi boldy. Jalpylama aıtqanda, osynaý kári qurlyqtaǵy alyp ta, baı eldiń bar tabysy ózinde qalady. Sol tabystaryn Eýropanyń basqa elderimen, kembaǵaldaý elderimen bóliskisi joq. Ony da ózinshe túsindirýge bolar. Bireýlerge bar tabystyń óz qaltasyna túskeni unaıdy, bireýler belgili qaıyrymdylyq dárejede ony basqalarmen bóliskendi qalaıdy. Osylaısha Brıtanııa qoǵamy ekige jaryldy. О́z qamdaryn kóbirek oılaıtyndar bul elde kóp eken.
Budan Brıtanııanyń utatyny salystyrmaly túrde. Negizgisin joǵaryda aıttyq. Bólingen soń Eýroodaqtyq rynoktan shekteledi. Onyń Londonnyń ekonomıkasyna yqpaly bolatyny anyq. Onyń ózinde, sol Eýroodaq basshylyǵy, anyq bólindiń be, endi irgeńdi myqtap ból, bizdiń shekaramyzǵa kirme dep, qatań talap ta qoımas. Ondaı jaǵdaıda, Qurama koroldiktiń jaǵdaıy múshkil bolar edi. Sóıtse de, biraz shekteýdiń bolary daýsyz. Basqasyn bylaı qoıǵanda, Brıýssel álemdegi birinshi til – aǵylshyn tilin Eýroodaqtyń iskerlik tili qatarynan shyǵaratyn nıetin bildirdi.
Bólingen Brıtanııanyń aldynan shyǵatyn eń úlken qıyndyq – muny eldiń tórt aımaǵynyń ekeýi quptamaı otyr. Naqty aıtqanda, Shotlandııa men Soltústik Irlandııa. Eń aldymen, olardyń Ulybrıtanııanyń Eýroodaqtan shyǵýyna qarsy veto quqyn paıdalaný qaqysy bar. Sondyqtan Londonnyń bólinýi jónindegi qýanyshy sál erteleý de bolýy múmkin. Anglııa men Ýels qalaı-da Shotlandııa men Soltústik Irlandııanyń qarsylyǵyn aınalyp ótkendeı jol tapqan kúnniń ózinde, Ulybrıtanııa óziniń teń jartysyna jýyǵynan aıyrylýy múmkin. Eń aldymen Shotlandııadan.
Shotlandııa kópten beri Londonnan bóliný jóninde kúresip keledi. Osydan eki jyl burynǵy referendýmda bólinýge shamaly ǵana daýys jetpeı qalǵan. Sonda qarsylar: bóliner bolsa, Shotlandııa Eýroodaqtan syrt qalýy múmkin degen ýáj aıtqan. Al endi referendým qazir óter bolsa, bul aımaqtyń bólinýin quptaıtyndar sany kóp bolatyny daýsyzdaı. Buǵan Shotlandııa jónindegi birinshi mınıstr Nıkola Sterdjon hanymnyń pikiri dálel. Ol 2014 jylǵy referendýmda shotlandyqtar qalǵysy kelgen el qazir joq, dedi. Osy «breksıtten» keıin júrgizilgen saýalnamaǵa qaraǵanda, munda halyqtyń 59 paıyzy Ulybrıtanııadan bólinýdi jaqtaıtynyn bildiripti.
Shotlandııadan aıyrylar bolsa, London kóp nárseden aıyrylady. Onda burynǵy alyp Ulybrıtanııa joq. Jeriniń jartysyna jýyǵyn ǵana emes, talaı strategııalyq nysandarynan aıyrylady. Al bóline qalǵan jaǵdaıda, Eýroodaq Shotlandııaǵa qushaǵyn aıqara ashatyny jáne anyq.
Jurt Ulybrıtanııanyń Eýroodaqtan bólinetinine senbegen, al Shotlandııanyń Ulybrıtanııadan bólinýi oǵan qaraǵanda áldeqaıda yqtımal.
Daýmen is ońbaıtynyn ańǵarǵandaı
Taǵy da Túrik eliniń basshysy Rejep Taııp Erdoǵan jurt kútpegen qadamǵa bardy – kúni keshe raıynan qaıtpaıtyndaı kóringen ol Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınge hat joldap, osydan jeti aı buryn olardyń Sý-24 ushaǵyn atyp túsirgeni úshin keshirim suraıtynyn málimdedi.
Sirá, bul habar jurttyń bárin tańdandyrǵan shyǵar. Berilip jatqan baǵa da ártúrli. Bireý saıası turǵyda baǵa berse, bireý adamı turǵyda baǵa beredi. El men eldiń arasynyń jaqsarýyn qup kóretinder bar, álemniń jetekshi bir eli basshysynyń eki sóılegenin, ózine ózi qarsy shyqqanyn aıyptaıtyndar da jetkilikti. Osynsha tómenshiktegenin aıyp sanaıdy.
Bul oqıǵanyń barysy jurttyń bárine belgili – ótken jyly 24 qarashada túrikter shekaramyzdy buzdy degen aıyppen Reseıdiń ushaǵyn atyp túsirdi. Budan keıin eki el arasyndaǵy jaǵdaı myqtap shıelenisti. Saıası qarym-qatynas ǵana emes, ekonomıkalyq, qoǵamdyq qarym-qatynas úzildi. Bir-birine qatqyl aıyptaýlar aıtyldy. Árıne, aldymen Máskeý aıyptady, al Ankara ony qabyldamady. Osy jerde Pýtınniń sózi oıǵa oralady: «Alla taǵala túrki basshylyǵyn aqyl-esinen aıyryp, qatty jazalady», dedi. Qatqyl, qorlaǵandaı sóz. Biraq aıtyldy.
Bul ketisý eki jaqqa da qatty tıdi. Búkil Eýropanyń sanksııalyq kárine ushyraǵan Reseıge Túrkııadaı úlken eldiń ekonomıkasy kerek-aq edi. Biraq qatty bet tyrnasqan soń, ekonomıkalyq baılanys toqtaǵan. Sirá, bul óziniń aıtarlyqtaı ishki qory bar Reseıden góri Túrkııaǵa qatty tıgendeı, óndirgen ónimin shyǵaratyn rynogynan, aǵylyp kelip jatqan týrısterinen aıryldy.
Sonda Ankara jaqtan Máskeýdi tatýlasýǵa shaqyrǵan sózder estile bastaǵan. Kirdiń tasy óz jaǵyn basqan soń, Máskeý de kergidi – keshirim sura, shyǵyndy óte dedi. Bul talapty prezıdent Erdoǵan aýyrsyndy. Biraz óz degeni bolyp, kókiregi kóterilip qalǵan ol basqadan keshirim suraýdy ar kórdi. Keshirim suramaıtynyn ózi de, onyń adamdary da aıtty.
Joq, prezıdent Erdoǵan keshirim suraýǵa májbúr boldy. Eń aldymen oǵan eldiń ekonomıkasy májbúrledi. Pýtınge jazǵan hatynda qatelesippin, sezimge berilippim degendi aıtty. Ushqyshtyń qazasyna kóńilin aıtty, qaıǵyrǵan sezimin bildirdi. Túrkııa Reseımen qarym-qatynasyn buzǵysy kelmeıdi, Máskeý Ankaranyń strategııalyq seriktesi, dedi. Túri basqa bolǵanmen, bul keshirim suraýdyń mazmuny aıaqqa jyǵylǵanǵa jaqyn edi. Ras, Erdoǵan óziniń sol hatyna túsindirmesinde eki el arasyndaǵy alaýyzdyqtan arylǵym keldi dep aqtalǵan boldy.
Osydan keıin eki el arasyndaǵy jaǵdaı jaqsara qala ma? Túrik jaǵy qarym-qatynasty birden jóndeýge kelistik degendi aıtyp jatyr. Máskeý jaqtan mundaı málimdeme joq. Sarapshylary, resmı qaıratkerleri áliptiń artyn baǵý kerek, keshirim suraý istiń tek basy ǵana deıdi. Osyndaı reti kelip turǵanda Máskeý Ankarany biraz tizerletýdi kózdeıtini anyq.
Ankara sońǵy biraz jylda kórshi elderimen, jaqyn bolǵan elderimen túgel derlik qyrǵı-qabaq jaǵdaıda. Eýroodaq, AQSh-qa ókpeleri qara qazandaı. Tipti, jaqyn kórshi Izraılmen de qaqtyǵysqan. Endi sol Izraılmen de til tabysýdyń jolyn izdestirip jatyr. Sirá, Ankara daýmen is ońalmaıtynyn ańǵarǵandaı-aý deısiń.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
