Bul osylaı bolǵan

Eppen ashylǵan emen esik aqyryn jabyldy. О́zine jumys babymen kún saıyn bir emes, birneshe ret kiretin osy bir orta boıly, ashań deneli jigit aǵasy Pre­zı­denttiń oıyn bólgisi kelmeı toqtap qalyp edi. Onyń bul oıyn aıtpaı tanyǵan Prezıdent: – Mahmut, kel, tórlet, – dedi. – Nursultan Ábishuly, oıyńyzdy bólsem, ǵafý etińiz. Jolǵa shyǵatyn ýaqyt boldy. – Ushaq ázir me? – Iá. Sizben birge baratyn jigitter áýe­jaıda. Ahmetjan Smaǵululy bastaǵan almatylyq azamattar da úzeńgige aıaǵyn salyp, Sizdi kútip otyr. – Jaqsy. Onda qozǵalaıyq. Nursultan Ábishuly Nazarbaev Pre­zıdent Ákimshiligi Keńsesiniń meńgerýshisi Mahmut Bazarqululy Qasymbekovpen áńgimelese júrip Astana áýejaıyna jetkende mezgil shańqaı tús edi. Aspan aınalyp jerge túskendeı aptapta salqyn ka­bınetti saıalamaı jolǵa shyqqan Pre­zıdent Almatydaǵy rezıdensııasyna soqpaı, birden qala aralaýǵa shyqty. Bul kezde tas tóbege shyqqan kúnniń qyzýy 40 gradýsqa jetip edi. Aspan aınalyp jerge túsken aptap tiri jannyń apshysyn qýyryp barady. Kúngeı betin taý qorshaǵan qalada lúp etken de jel joq. Mezgilinen buryn sarǵaıa bastaǵan japyraqtar arasynan qıǵashtaı quıylǵan kúnniń ótkir sáýlesi talaı jylǵy bıik báıterekter túbindegi ylǵaldy da kep­tirip, topyraq betin kebersitip jibergen. Asfalt ekesh asfalt ta órtteı ys­tyqqa tótep bere almaı balqyp jatyr. Almatynyń bıylǵy jazy jaýynsyz ótip jatyr. Alataý baýyryndaǵy arý qala shańyn qaǵyp, silkine almaı tur. Sol kúni Nursultan Ábishuly keshki asty keshigip ishti. О́ndiris oryndarymen tanysyp, Almatyda jańadan ashylǵan jetinshi aýdan – Alataý aýdanynda boldy. Jergilikti basshylarǵa sap-saý ǵı­marattardy buzyp, qala tynysyn taryltatyn qurylys salýdy toqtatýdy tapsyrdy. Almaty men Qapshaǵaı arasynda úsh shaǵyn qalashyq salynatyndyǵyn, qorshaǵan ortany aıalap, tabıǵattyń tepe-teńdigin saqtaý qajettigin qadap aıtty. Ertesinde sapar Almaty oblysynda jalǵasty. Oblys basshysy Serik Úmbetovtiń úndemeı júrip úlken ister tyndyryp jatqany júregine jyly sezim uıalatty. Bul joly ózi týyp-ósken aýylǵa soǵýǵa ýaqyt tapshy boldy. Esesine kútpegen jerden ustazy Seıithan Isaevpen kezdesti. Qarasaı aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy osy kisiden aýyl-aımaqtyń amandyǵyn bilip, eldiń tynys-tirshiligine qanyqty. Keıbireýlerdeı qazymyr emes, ádemi qartaıǵan qazyna qart este júrer esti áńgimeler aıtty. «Qarty bar eldiń qazynasy bar, – dep oılady Elbasy. Qaı el, qaı jurtta da qa­zyna qarttar barshylyq. Olar masyldar emes, asyldar. Sondaı qazyna qarttyń biri meniń ustazym Seıithan Isaev. Búginde Azııa jolbarysy atanǵan Sıngapýr bir kezde ekonomıkasy álsiz el edi. Sol áljýaz el qysqa merzim ishinde qýatty memleketke aınalyp, alpaýyttarmen ıyqtasyp shyǵa keldi. Ol az deseńiz, órkenıetti elderdiń ózi qyzyǵa da qyzǵana qaraıtyn jetistikteri de az emes. Sol Sıngapýr Prezıdenti Lı Kýang Iý-diń kóp basshy eskere bermegen, bir qaraǵanda eleýsizdeý, shyndap kelgende sheshýshi ról atqarǵan asa mańyzdy sheshimi bolǵan. Búginde taqtan taıǵan taqsyrdyń qatelikteri de bolǵan shyǵar, al talassyz bir tapqyrlyǵy – óz eliniń ǵana emes, dúnıejúziniń birqatar memleketteriniń aqyl-oı ıelerin bir ortaǵa jıyp, bir maqsatqa – Sıngapýrdy qýatty memleketke aınaldyrý isine jumyldyrýynda. Onyń ózge basshylardan bir ereksheligi – kezinde jaqsy jumys istegen, búginde zeınetker jasyndaǵylardy jınaǵan. Olardyń kóp jyldyq tájirıbesi men talant, qabiletin tıimdi paıdalanǵan. Sıngapýr júrip ótken jol qarııalardyń, bireýler oılaǵandaı, masyldar emes, asyldar ekenin dáleldedi. Alpystan asqandardan aqyl suraǵan Sıngapýr prezıdenti qatelesken joq. Sondaı qazyna qarttar bizdiń Qazaqstanda da az emes. «Aqymaqtar óz qatesinen, aqyldylar ózgeniń qatesinen úırenedi», demep pe edi Bısmark. Qatelik jiberý qandaı aýyr bolsa, ony der kezinde túzetpeý odan da aýyr. Al halyq óz taǵdyryn senip tapsyrǵan bıleýshiniń qatelesýge haqy joq. Ahmet Baıtursynovtyń: «Aldymen el aǵalary, sender qatelespeńder. Sender qatelesseńder sońdaryńnan ergen el qatelesedi», degen sózi júregimde jazýly. Jan júregim – janyp súıgenim halqym! Mende halqymnyń taǵdyrynan bóten taǵdyr joq. Basymdaǵy baq ta, astymdaǵy taq ta, aınalyp óteıin, sadaǵań keteıin halqyma – qazaǵyma qyzmet etedi. Maǵan degen sheksiz senimińe syzat túsirseń saǵan sert, senimińdi aqtaı almasam maǵan sert! Halqym úshin qandaı táýekel, qaı qıynǵa da qanǵa sińgen daǵdymmenen daıynmyn. Eń aldymen sen aman bol, Elim!..». Uıyqtar aldynda áldeqashanǵy ádeti­men kitap oqydy. Bul joly qoly­na Kon­­fý­sııdiń «Danalyq sabaǵy» ilikti. Erterekte oqyǵan edi. Búgin qaıta paraq­tady. «Szygýn sprosıl o tom, v chem sostoıt ýp­ravlenıe gosýdarstvom. Ýchıtel otvetıl: – Eto kogda dostatochno edy, dostatochno orýjııa ı est doverıe naroda. – A chto ız nazvannogo mojno pervym ısklıýchıt v slýchae neobhodımostı? – sprosıl Szygýn. – Mojno ısklıýchıt orýjıe. – A chto ız ostaıýshegosıa mojno per­vym ısklıýchıt v slýchae neobhodımos­tı? – snova sprosıl Szygýn. – Mojno ısklıýchıt edý. Smertı ızdrevle nıkto ne mojet ızbejat, Kogda j narod ne verıt, to ne ýstoıat». Nursultan Ábishulynyń kóz aldyna oıly oıshyl Konfýsıımen ıyqtasyp suńǵyla sýretker Dostoevskıı kele qaldy. «Álemdi qutqaratyn – sulýlyq», depti ol. «Qos alypty qýattaı otyryp men aıtar edim: «Álemdi qutqaratyn – sóz. Jeke tulǵany ǵana emes, tutas memleketterdi de tútistiretin de, bitistiretin de sóz, – dep oılady Elbasy. – Qýatty sóz adamdy shyńǵa da shyǵarady, shyńyraýǵa da tastap jiberedi. Shekspır somdaǵan patshalar da, Áýezov beınelegen Qunanbaı da sonshalyq qanypezer bolmaǵan. Et pen súıekten jaralǵan olardyń kúngeıi men kóleńkesi bar. Áıtse de, búgingi urpaq olardy Shekspır men Áýezov jazǵan qalpymen qabyldaıdy. Olardy endi qaıtadan aqtap alý qıyn. Leon Feıhtvanger: «Kórkem ádebıet jas balany memleket qaıratkerine deıin tárbıeleıdi», – dep tegin aıtty deısiń be? Sol kúni túnde tús kórdi. Nursultan  Ábishuly Aqordadaǵy kabınetinde otyrǵanda emen esik syqyrlaı ashyldy. Jalt qarady. Bólmege aq jaýlyǵy aq týdaı jelbiregen óńi appaq, tostaǵandaı úlken kózderi qap-qara, uzyn boıly, tik ıyqty, aıqabaq áıel kirip keldi de, munyń janyna jete bere qaqqan qazyqtaı tip-tik bolyp tura qaldy. Ústinde birese jazǵy jańbyrdan keıingi shaıdaı ashylyp, kók kúmbezdeı tóńkerilgen kógildir aspanǵa, birese kóktemgi jasyl, birese kúzgi sarǵysh japyraqqa uqsaǵan, endi bir sát órshigen órtteı qyzyl túske boıalǵan, etegi qyzyl tobyqqa deıin jetken up-uzyn kóılek. Bir ǵajaby álgi áıeldiń ústindegi kóılek qalaı qulpyrsa bul otyrǵan bólmedegi tereze perdeleri de solaı qubylady. – Men seniń anań Áljanmyn, – dedi ol otty kózin qadap. – Myna oty­rysyń ne otyrys? – Qaǵaz qarap otyrmyn, – dedi Nursultan Ábishuly daýysy dirildep. – Ol ne qaǵaz? – dedi Áljan ana bir adym jaqyn kelip. – Memlekettik mańyzy bar Jarlyqqa qol qoıǵaly otyrmyn. – Halyq taǵdyryna qatysty qaǵazdy alakóleńkede qaramas bolar. Túr ana terezeniń perdesin. Ash ana terezeni. Nursultan Ábishuly anasynyń aıt­qanyn bul­jytpaı oryndady. Alakóleńke bólme ishi jap-jaryq bolyp ketti. Syrt­tan enteleı engen saýmal jel, sabat sal­qyn bólmeniń aýasyn tazartyp, boıyn sergitti. – Mine, kórdiń be? – dedi Áljan ana qulaqqa jaǵymdy qońyr únmen qýa­na sóılep – taza aýamen tynystap eń jú­zińnen nur tógilip, kóziń jaınap shyǵa keldi. Bólmeniń burysh-buryshyna jasyrynǵan shań, tozańdy da Saryarqanyń samal jeli qýyp shyqty. – Bul qaı mezgil? Kesh jaqyn ba? – dedi ornynan sergek turǵan uly. Qazir shańqaı tús. Kesh túskenshe áli biraz ýaqyt bar. Oǵan deıin áli talaı isti tyndyrasyń. Bólmeniń aýasy tazaryp, azdaǵan shań-tozań jelge ushty. Endi jolyń ashyq. Seni aspanda Alla, jerde halyq qoldap tur. Altyn taǵyń ornyqty, asyl baǵyń baıandy bolsyn! Elińniń alǵysyna bólene ber, jan balam! Áljan ana osyny aıtty da, syrtqa shyǵyp bara jatty. Nursultan Ábishuly tústiń osy bir tusyna kelgende oıanyp ketti. Tó­­sekten oılana turyp tereze perdesin ashyp, syrtqa qarady. Bozaryp atyp kele jatqan tańnyń bozamyq sáýlesi aspannan qıǵashtaı quıylyp Elbasynyń nur tó­gilgen aqquba júzin aımalady. Sol sát onyń kóz aldynan táýelsizdik jyldarynyń bas­­ty oqıǵalary kınolentadaı ótip jatty... Kúmis qanat, qus tumsyq ushaq Vný­kovo áýejaıyna kelip qonǵanda ymyrt úıirilip qalǵan edi. Qas-qaǵym sátte-aq qarańǵylyq qoıýlanyp shyǵa keldi. Sýmańdaǵan sýyq jel alyp ushaq­tyń jyly salonynan shyqqan jolaýshylardyń qoıyny-qonyshyn keýlep, denesin titiretti. Shyńyltyr aıaz bet shymshıdy. «Almatyda aýa raıy ashyq, kún jyly edi, – dep oılady ol. – Máskeý as­panyn qorǵasyndaı aýyr, qaraqoshqyl bult torlap alypty. Osyndaı kóz baılaıtyn bulyńǵyrlyqty janym súımeıdi. Tabıǵattyń da, onyń eń ǵajaıyp týyndysy adamnyń da ashyq, jaıdary bolǵanyna ne jetsin. Júregim asaý attaı týlap, at­qaqtaı soqqany nesi? Sezimim aldamaý­shy edi, bul neniń belgisi?.. ». – Nursultan Ábishuly, salamatsyz ba? Ol oı ormanynan shyǵyp, daýys shyq­qan jaqqa qarady. – Salamatsyz ba? – Men Borıs Nıkolaevıchtiń tapsyrmasymen sizdi tosyp turmyn. – Jaıshylyq pa? Aspan tústes kógildir kózdi, suńǵaq boıly, sulýsha jigit jaryqshaq daýyspen jasqana sóıledi: – Borıs Nıkolaevıch shuǵyl habar­lasýyńyzdy ótindi. Ekeýi júre sóılesip asa mártebeli jolaýshylar aıaq sýytatyn bólmege kelip kirdi. Elsınniń ókili Belovejge qońyraý shaldy da, telefon trýbkasyn Nazarbaevqa usyndy. – Nursultan Ábishuly, dál qazir shuǵyl túrde Belovejge ushyp kelýińdi ótinemin, – dedi Elsın. – Ne úshin? –dedi Nazarbaev Elsınniń asyǵys sóılegen daýsynan áldebir abyrjýshylyqty ańǵarsa da, qanyna sińgen qashanǵy ádetimen sabyrlylyq saqtap. – Reseı, Ýkraına, Belorýssııa úshtigi shuǵyl túrde asa mańyzdy qujat ázirlep, tap osy jerde soǵan qol qoıamyz. Soǵan Qazaqstannyń tórtinshi bolyp qosylýyn qalaımyz. Shýshkevıch pen Kravchýktyń da ótinishi osy. – Ol qujat ne týraly? – Keńes Odaǵyn taratý týraly. Elsınnen soń Belorýssııa prezıdenti Shýshkevıch te, Ýkraına Prezıdenti Krav­chýk ta Nazarbaevpen telefon arqyly tildesti. Reseı, Belorýssııa, Ýkraına prezı­dent­teriniń Qazaqstan Prezıdenti Nazarbaevqa úsheýlep salmaq salǵanda báriniń aıtatyny bir sóz: shuǵyl túrde Belovejge ushyp kelip, asa mańyzdy qujatqa Qazaqstan atynan qol qoıý. Jaratylysynan keń­peıildi bolsa da, Nursultan Ábishuly bul usynysty qabyldaı almady. «Úsh birdeı iri memleketterdiń atynan sóılep turǵan asa mártebeli, bıik bedeldi eski dostarymnyń kóńilin qansha qımasam da, qınalsam da, el senimin aqtaýym kerek. Maǵan halqymnyń qamynan qymbat eshteńe joq!». Qas-qaǵym sátte osyny oılap úlgergen Elbasy shuǵyl sheshim qabyldady. – Elmen aqyldasyp, keńesip almaı ondaı asa jaýapty qujatqa qol qoıa almaımyn, – dedi. Qazaqstan pre­zıdentiniń kesip aıtqan kesimdi sózinen keıin úshtik odaq óz isterine kirisip ketti. Al Nursultan Ábishuly qaıtadan oı ormanyna oraldy. «Sonda bul qalaı bolǵany? Tuıyqtan shyǵýǵa jantalasqan Gorbachev elde qalyptasqan jaǵdaıdy talqylaý úshin Ýkraına, Belorýssııa, Reseı jáne Qazaq­stan prezıdentterin Kremlge shaqyrǵan joq pa edi? Sol sátte emes pe, Elsınniń maǵan telefon shalyp «Men Belorýssııaǵa ushpaqpyn. Kravchýk ta sonda kelmekshi. Sol jerde aqyl qosyp, Gorbachevqa naqty usynyspen kelemiz», degeni. Gorbachev Odaqtyq sharttyń barlyq nusqasynda óziniń jeke bıligin saqtap qalýǵa jantalasyp baǵýda. Al Elsın bastaǵan top oǵan jol bergisi joq. Osynyń sońy saıa­sı taıtalasqa aparyp soqpasa jarar edi. Gorbachevtiń bulańquıryq bulyńǵyr saıasaty kúmándi kóbeıtip, tumandy qoıýlatyp barady. Sonyń saldarynan eldegi ekonomıkalyq qana emes, saıası reformalar da tuıyqqa tirelip tur. Tuıyqtan shyǵar jol qaıda? Elsın, Kravchýk, Shýshkevıchterdiń oıynda ne bar? Qazaqstan úshin qaı jol tıimdi? Meniń qandaı baılam jasaǵanym jón. Saıasat ta egin sııaqty, ne ekseń, sony orasyń. Áliptiń artyn da baqqan jón shyǵar, áıtse de, qapy qalýǵa haqym joq. О́mirdegi ózgeristerge oraı ýaqytpen birge adymdaıtyn batyl da shuǵyl sheshimder kerek. О́reń jetse oqıǵa men ýaqyttyń aldyn orap ket. Saıasatta asyǵýǵa da, keshigýge de bolmaıdy...». Aınymas serigine aınalǵan aýyr oılar Nursultan Ábishulyna tún ortasyna deıin uıqy bermedi. Qansha kesh jatsa da qanǵa sińgen qashanǵy daǵdysymen erte oıanyp, tósekten sergek turǵan ol ertesine kúnilgeri jasalǵan kelisim boıynsha Kremlge, Gorbachevqa keldi. Gorbachevtiń jeke ózimen kózbe-kóz sóılesermin dep oılaǵan, áıtse de, Elsın de sonda eken. Kremldegi úsheýiniń arasyndaǵy qııýy qashqan qıyn áńgime eki saǵatqa jýyq ýaqytty aldy. Eń basty áńgime Belovej kezdesýi jaıly boldy. Gorbachev pen Nazarbaevtyń suraqtaryna Elsın tolyqqandy jaýap berdi. Áńgime barysynda – Belovej qoryǵynda bas qosqan úshtiktiń atynan Sovettik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵynyń taratylǵany jáne Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy jarııalanǵany aıdan anyq boldy. Sol sát Gorbachevtiń jaltyr basy sol jaq shekesindegi qalyna deıin tership, surǵylt júzi onan ári surlanyp shyǵa keldi... Kremlden shyǵa salysymen Qazaq­stannyń Máskeýdegi elshiligine kelgen Nursultan Ábishuly shetel jornal­shylarynyń úlken tobymen baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Ol óziniń Máskeýge ýaǵdalastyq boıynsha Odaqtyq sharttyń jobasyn talqylaý maqsatynda Reseı, Ýkraına, Belorýssııa basshylarymen kez­desý úshin kelgenin, alaıda, kútpegen jaǵdaıǵa tap bolǵanyn, Belovej úshtigine eshqandaı qarsylyǵy joqtyǵyn aıta kelip, ult­tyq, etnostyq belgilermen saıası sho­ǵyr­lanýdyń asa qaterli ekenin qadap aıtty. – Atom qarýlary shoǵyrlanǵan Reseı, Ýkraına, Belorýssııa, Qazaqstan bir saıası odaqta bolǵany jón. Munyń ózi burynǵy keńestik keńistikten ıadrolyq qaýip-qa­ter bolmas pa eken degen dúnıejúzilik qaýym­dastyqtyń kúdigin seıilter edi, – dep atap kórsetti Nazarbaev. KSRO quramynda bolǵan respýb­lıkalardyń táýelsizdigin tanyp, saıası jańarýdy órkenıetti jolmen júzege asyra otyryp, olardyń Birikken Ulttar Uıymyna múshelikke ótýine de jol ashýymyz kerek degen oı baspasóz máslıhatynyń ózegine aınaldy. Jeltoqsan aıynyń onynshy jul­dyzynda Almatyda Nursultan Ábishuly Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasy degen ataýdy Qazaqstan Respýblıkasy dep ózgertý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Sol tarıhı kúni búkil halyq saı­laǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń óz qyzmetine kirisýine arnalǵan Joǵarǵy Keńestiń saltanatty májilisi boldy... Nursultan Ábishuly saltanatty má­jilisten kesh qaıtsa da birden tósekke qulaı ketpeı jatar aldyndaǵy jelpiniske shyqty. Mezgil jeltoqsannyń basy bolsa da soltústikti qysa bastaǵan qystan munda áli bir belgi joq. Túngi Almatyny samaladaı jarqyratyp jibergen elektr jaryǵy ashyq aspanda jymyńdaǵan sansyz juldyzben jarasa jarqyraıdy. Alataýdyń myna bir tusy alǵa qarap atylǵaly turǵan taý taǵysy barysqa uqsaıdy. Áne bir alqarakók shyńnyń ushar basyna qona qalǵan aqsharby bult qyz moınyna oralǵan aq oramal sııaqty. Aınala tóńirek keshkisin jaýyp ótken jyly jańbyrmen shaıynyp, shań, tozańnan tazaryp qalypty. Baıyrǵy baı terekterdiń sarǵysh tartqan japyraqtary jumsaryp, boıshań bolyp ósip kele jatqan jas shybyqtar da ajaryn asha túsipti. Qasıetti qara jer jas bosanǵan anadaı býsanyp jatyr. Taý jaqtan soqqan taza aýamen keýde kere demalyp, aınalaǵa súısine kóz tastaǵan Nursultan Ábishulyn saýaly kóp, jaýaby joq samsaǵan san oılar bılep aldy. «Qazaqstan muhıtta júzgen alyp keme, – dep oılady ol. – Al ony mekendegen san ult pen ulystan turatyn respýblıka turǵyndary sol kemedegi shyǵarda jany bir, taǵdyry ortaq jolaýshylar. Halyq maǵan sol kemeniń shtýrvalyn ustatty. Al onyń qurmetinen góri salmaǵy basym, jaýapkershilik júgi asa aýyr. Bul keme sosıalızm jaǵalaýynan uzap ketti. Ázirge aty belgisiz arǵy jaǵalaýǵa jetkenshe alda uzaq jol jatyr. Al onyń qaýip-qateri kóp, qıyndyǵy da az emes. Joldyń azabyna shydarmyn ba? Kúni keshe jaı ǵana tolqyǵan muhıt búgin arystan jaldy aqshýlan tolqyndaryn aspanǵa atyp, júgen-quryq tımegen shý asaýdaı týlap jatyr. Kóbimiz asaý tolqynnyń alǵashqy dúmpýine shydamaı, syr bere bastadyq. Keýdesin kúnge súıgizgen kókala muhıt tósinde ekpini qatty toǵyz valdyq daýyl turyp, alyp kemeniń ózin asyqtaı atyp, qaqpaqyl ǵyp qaqpasyna kim kepil? Sondaı daýyl kezinde shtýrvalda kirpik qaqpaı turýǵa shydaımyn ba?! Shydaýyn shydarmyn-aý, Temirtaýdyń temir peshinde eki myń gradýstyq otty kósetip, ómirdiń talaı tezinen ótkizgen qıyn taǵdyrym tózimdilikke de tárbıelegen joq pa? Másele tek qajyr-qaıratta ǵana ma eken, kúrmeýi qatty kúrdeli sıtýasııalardan adastyrmaı alyp shyǵatyn aqyl-aıla da kerek emes pe? El taǵdyry sheshiler tusta jaǵdaıly jerde janaı, jaǵdaısyz jerde jaryp ótý paryz. Qandaı qıyn kezde de jol tabýym kerek. Qatelesýge qaqym joq…». Ashy shekteı shubatylǵan oı jelisin úzbeı úıge kirgen Nursultan Ábishulyna Sara Alpysqyzy telefon tutqasyn ustata qoıdy. – Kesh mazalaǵanyma keshirim, – dedi alystan sóılese de daýysy ap-anyq estilgen Túrikmenstan prezıdenti Saparmurad Nııazov. – Oqasy joq, – dedi Nursultan Ábish­uly, – qazir ýaqyt sanaıtyn kez be? – Onyń ras. Myna slavıandar odaq quryp, osqyryp tur. Biz musylmandar bir áreket jasamasaq bolmas. Aqyl qosaıyq. Ortalyq Azııa memleketteriniń basshylaryn Almatyǵa shaqyr. – Aqyldasaıyq degenińiz jón. Áıt­se de, Almatyda emes, Ashhabadta jınal­ǵanymyz durys bolar edi. – Nege? – Parsy tilinen engen Ashhabad degen sóz ǵashyqtar qalasy degen uǵymdy bildiredi. Birin-biri saǵynǵan ortaazııalyq baýyrlar ystyq sezimderin ystyq jerde, ǵashyqtar qalasynda aıtsa órtke tıgen daýyldaı ótimdi bolady. – Nursultan Ábishuly, qysyltaıań shaqta da ázil-qaljyńyń qalmaıdy-aý. – Ázil – kóńildiń ajary, Saparmurad Nııazovıch. Al sózdiń shynyn aıtyp, má­se­­leniń mánisine úńilsek te, tap osy kez­desýdiń Almatyda emes, Ashhabadta ótkeni óte oryndy. – Nege? – Sebebi, jornalshy aǵaıyndar qazir­diń ózinde: «Nazarbaev musylman blogyn qurýǵa kiristi», dep jazyp jatyr. Almatyda kezdessek sondaı jel sózge jem bolamyz. Durysy, biz sizge baraıyq. – Onda kelistik. Kelińder, kútemin. Osy áńgimeden keıin arada eki kún ótkende О́zbekstan prezıdenti Islam Karımov, Qyrǵyzstan prezıdenti Asqar Aqaev, Qazaqstan prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Tájikstan prezıdenti Rohman Nábıev Ashhabadqa ushyp keldi. – Ashhabadta kún ystyq, – dedi Asqar Aqaev. – Adamdardyń júregi kúnnen de ystyq, – dedi Islam Karımov. – Ǵashyqtar qalasynda kezdesken baýyrlardyń júregi bárinen de ystyq, – dedi Nursultan Nazarbaev. Ázil-qaljyńmen bastalǵan basqosý búkpesiz pikir alysqan ashyq áńgimege ulas­ty. Biraýyzdan maquldanǵan má­lim­­demede Táýelsiz Memleketter Dos­tastyǵyn qurý barysynda keńestik ke­ńistiktegi respýblıkalardyń quqyqtyq teńdigi saqtalýy qajettigi qadap aıtyldy. Sonymen birge, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń teń dárejeli quryl­taıshysy bolaıyq degen usynys ta kún tártibine qoıyldy. Nazarbaev bul joly da qatelesken joq. – Slavıan odaǵyna qarsy musylman memleketter blogyn qursaq, onyń sońy Balqan taýy men Qarabahtaǵy qaq­tyǵystan da asyp túsetin qasiretke aparady, biz óz respýblıkalarymyzdyń tur­ǵyndaryn ǵana emes, Reseı men ózge memleketterdegi qandastarymyzdyń da taǵdyryn, olardyń aǵat sheshimniń qurbany bolmaýyn oılaýymyz kerek, – dedi Nursultan Ábishuly otty janary jan-jaǵyna sáýle shashyp. – Júdá, durys, – dep qostady Nazar­baevty qýansa da, renjise de túsin bılep, syr bermeıtin Karımov qashanǵy ádetimen sabyrly qalpyn saqtap. – Shoń qazaqtyń myna sózi shovı­nıs­terdi shońqıtyp ketedi, – dedi manadan beri qaıta-qaıta basyn shulǵyp únsiz otyr­ǵan Aqaev qop-qoıý qap-qara qasyn kerip. Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy degen osy. Ashhabad málimdemesine qol qoıyp, túrikmenderdiń shól basatyn kók shaıyn iship, kóńilderin bir demdegen Ortalyq Azııa men Qazaqstan memleketteriniń basshylary Pamır taýlaryn ǵana emes, sol taýlardan da bıik saıası qıyn asýlardan asyp, óz elderine oraldy. Ashhabad saparynda kóńilin bir demdegen Nursultan Ábishulynyń oıyna jańa bir ıdeıa kele qaldy. «Ashhabad málimdemesi, – dep oılady ol. – Keńestik keńistikte ǵana emes, búkil dúnıejúzinde jyly pikirler týǵyzdy. Osy oraıy kelip turǵan oń ózgeristi utymdy paıdalanyp qalý kerek. Sáti túsip, musylmandar odaǵyna slavıandar odaǵyn tarta alsaq ol qazaq úshin ǵana emes, keńestik keńistiktegi barlyq halyqtardyń baqytyna qyzmet eteri anyq. Alapat órt bolyp órshigeli turǵan taıtalas otyn tutatpaıtyn eń tıimdi tásil osy. Qazir ýaqyt qat, jumys shash­etekten. Bizdiń eli­mizge kerek nárse kóp-aq áıtse de, sol kóp kerektiń ishinen eń mańyzdysyn birinshi kezekke qoıa bilý asa mańyzdy. Halyqtardy qarýly qaqtyǵysqa soqtyrmaýdan, el tynyshtyǵyn saqtaýdan qymbat eshteńe joq. Qalǵan sharýalarǵa ret-retimen kirisemiz. Maqsat aıqyn, mindet kóp. Jedel iske kirisý kerek!.. ». Osy oıǵa myqtap taban tiregen Nursultan Ábishuly Ashhabad málim­demesinde kóterilgen máselelerdi slavıandarmen birlesip talqylaý úshin Almatyda kezdesýdi usyndy. Basym kópshilikten qyzý qoldaý tapqan bul usynysqa, basynda kúdikpen qaraǵandar da boldy. Sonyń biri – Reseı Prezıdenti Elsın. San túrli oı san taraýǵa alyp qashqan Elsın Kravchýk pen Shýshkevıchke telefon shaldy. Olar ne de bolsa bara kóreıik, eger bul usynystyń astarynda bir jaqty ǵana paıda oılaǵan qýlyq jatsa, kelisimge kelmespiz desti. Elsın budan keıin de oılanýmen boldy. Tek Nursultan Ábishuly ekinshi ret telefon shalyp, ashyq áńgimelesken soń baryp, slavıan memleketteri basshylarynyń kóshin bas­tap Almatyǵa ushyp keldi. Bir qaraǵanda yzaǵa toly kózimen sup-sýyq yzǵar shashyp turatyn, qandaı qıyn sátterde de syrtqy júnin dúrdıtip syr bermeıtin dalanyń azýly da aıbyndy, qaıratty da qaısar qasqyryn kózge elestetetin, óziniń shalt qımyl, shalymdy is-áreketimen de naǵyz kókjal kókbórini eske túsiretin Elsınniń bo­ıynda óziniń aqyl-qaıratyna arqa súıegen senim de, eliniń qýatyna taban tiregen serpin de bar edi. Sonshalyqty som qasıettermen somdalǵan Elsındi ushaq baspaldaǵynan Nursultan Ábishulynyń ózi qarsy aldy. Prezıdenttiń jumsaq jymıǵan jyly júzi men oraıyn taýyp aıtqan oryndy ázil-qaljyńynan soń Elsınniń qasań tartqan qasqyr júregi jibı bas­tady… Asa joǵary mártebeli memleket basshylary tórge ozyp jaıǵasyp jatty. Dál ortada Nazarbaev pen Elsın. Elbasynyń júzi jarqyn. Jaýar bulttaı túnergen Elsınniń betine qan júgirip, óńi kirip qalypty. Asqar Aqaev sadaqtaı ıilgen qop-qoıý qara qasyn kerip, basyn qaıta-qaıta ızep, kúlimsirep otyr. Qarshyǵadaı Kravchýk saptaǵy sarbazsha syptaı bop, Shýshkevıch qoıan alǵan búrkitteı basyn qaqıtyp, Ter-Petrosıan búkshıgen eki ıyǵyn jazyp, Nııazov keýdesin kerip erkin otyr. О́zge prezıdentterdiń de qabaǵynda kirbiń joq. Qýanyshta tasymaıtyn, qıyndyqta jasymaıtyn Karımov qanyna sińgen qashanǵy ádetimen túsin bılep syr bermeı otyr. Júzinen jumsaq nur tógilgen Nursultan Ábishuly jornalshylarǵa bylaı dep habarlady: «Aldyn ala muqııat daıyndalǵan qujattar jobalary jan-jaqty talqylanǵannan keıin Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn qurý jónindegi Kelisimniń hattamasyna burynǵy KSRO-nyń quramyna kirgen on bir táýelsiz memleket basshylary qol qoıdy». On bir memlekettiń basshylary qaty­nasqan baspasóz máslıhaty aıaqtalysymen keńestik keńistik pen alys shetelderden kelgen uzyn sany bes júzden asyp jyǵylatyn jornalshylar óz elderine shuǵyl habarlar jóneltip jatty. Sol shuǵyl berilgen shuǵylaly habarlardyń mazmuny bir bolǵanmen taqyryby san alýan. Assoshıeıted-press tilshisi jóneltken habardyń taqyryby: «Ǵasyrdyń ǵajaıyp oqıǵasy». Fransýzdyń «Fıgaro» gazetiniń tilshisi bylaı dep faks jóneltti: «Tu­ıyq­­­tan shyǵar jol tabyldy». «Nazarbaevtyń kóregendigi». Bul Frans-prestiń bergen baǵasy. «Sandı Telegrafqa» «Musyl­mandar men slavıandar dostyǵy» atty maqala jónel­tildi. Al qazaq jornalshysy Dúısenbek Syzdyqov óz materıalyna «Almaty dek­larasııasy» degen sypaıy ǵana at qoıyp, Ashhabad málimdemesimen qan­das qujatqa qol qoıǵan Ázerbaıjan pre­­zıdenti Á.Mútálıbovtan, Tájikstan pre­zıdenti R.Nábıevten sýyrtpaqtap syr tartty. Búkil dúnıejúzilik qaýymdastyqty eleńdetken ǵasyrdyń ǵajaıyp oqıǵasy jaı­ly nebir ajarly at qoıylyp, aıdar taǵylǵan shuǵyl habarlar tórtkúl dúnıege túgel tarady. Bul HH ǵasyrdyń sońǵy on jyldyǵy bastalǵan kúrdeli kezeń – bir myń toǵyz júz toqsan birinshi jylǵy jeltoqsan aıynyń jıyrma birinshi juldyzy edi. Sol kúni kóńilin bir demdegen Nur­sultan Ábishuly úıge kóńildi oraldy. «Áıtse de, alǵashqy sátti qadamǵa toqmeıilsýge bolmaıdy, – dep oılady Nursultan. – Alda áli alynbaǵan qanshama asýlar bar. Qıyn isterdiń qııýyn tabýym kerek. Qatelesýge quqym joq…» Jatar aldyndaǵy jelpiniske shyqqan Nursultan Ábishuly qashanǵy ádetimen sol kúni de el taǵdyry jaıly oılaýmen boldy. Sábıt DOSANOV, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty ALMATY