«Altaı murasy» avtoekspedısııasy kúndeliginen
El Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy men L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń 20 jyldyǵyna oraı saparǵa shyqqan «Altaı murasy» avtoekspedısııasy Reseıdiń Taýly Altaı respýblıkasy Qosaǵash aýdanyndaǵy saparyn maýsymnyń 19-20-sy kúnderi osy aýdanǵa qarasty Jazotyr aýylynda jalǵastyrdy.
Qosaǵash aýylynan qart Altaıdyń aq qar jamylǵan Tabyn Boǵda, Úkek jáne Muztaý syndy áıgili shyńdaryn betke alyp jolǵa shyqqan ekspedısııa 20 shaqyrymdaı júrip taý etegine jaqyndaı bere, Tarhata ózeniniń soltústik-batys jaǵynda ornalasqan bizdiń zamanymyzdan eki-úsh myń jyl burynǵy tylsym megalıttik keshenge atbasyn tiredi. Jergilikti halyq Qabaıtas dep ataıtyn, tórt bosaǵalyǵynda tórt úlken petroglıfti jáne usaq tastardan qalanǵan bul keshen erte zamanda osynda meken etken belgisiz halyqtyń táńirge, tabıǵatqa, Kún men Aıǵa táý etip, tasattyq beretin kıeli kesheni bolǵan. Bizdi osynda bastap kelgen Taýly Altaı respýblıkasynyń Mádenı-tarıhı muralar agenttiginiń Dástúrli aýmaqtardy paıdalaný dıreksııasynyń ádiskeri Rashıt Sergeevıch Matıevtiń aıtýynsha, Reseı ǵalymdary tarapynan shartty túrde «Kishi Stoýnhendj» dep atalyp ketken bul keshen birneshelegen matematıkalyq jáne astronomııalyq mejelerge (esepterge) saı qurylǵan. Budan buryn arheolog-tarıhshylar birshama zertteýler júrgizgenimen, osynaý tylsym keshenniń tuńǵıyq syryn áli kúnge tolyq asha almapty. Biz de atústi aınalyp-úıirilgenimiz bolmasa, jópeldemede ne qorytyndy shyǵara qoıaıyq?
Qazaqstan, Reseı, Qytaı jáne Mońǵolııa syndy tórt elge birdeı tirek bolǵan geografııalyq Altaı dúnıe júzin baıaǵydan osyndaı tylsymdarymen tańǵaldyryp keledi. Kúngeı Altaıdaǵy Berel, Kúrshim qorymdary, Shemirshek mádenıeti, Shińgildegi Úshkól úıgen tas kesheni, Úkek hanshaıymy, Pazyryq kóne qorǵandary, t.b. tarıhı-mádenı eskertkishter Altaı tarıhynyń tym erteden bastaý alatynyn, ári onyń adamzat órkenıeti besikteriniń biri ekenin dáleldeı túsedi. Onyń ústine, erte jáne orta ǵasyrlarda álemge tanylǵan kóshpendilerdiń úsh úlken ımperııasy − Ǵun, Kóne Túrki jáne Mońǵol ımperııalary osy Altaıdan jer júzine qanat jaıǵan bolatyn. Altaıdyń taý men tasy, ózen-kólderi, jerasty baılyqtary, ósimdigi men ań-qusy týraly áńgime tipten bólek. Demek, Altaıǵa ár jolǵy sapar − óziniń áýelgi tabıǵı bolmysyn, tazalyǵyn saqtaǵan ǵajaıyp ólkeni ashý, túrli mádenıetterdi, dástúrler men turmys-salttardy ashý. Biraq bul osynda sapar shekken ár adam úshin eń áýeli ózin-ózi ashý, jańasha tynystaý, ózin jańasha seziný. Aıtyp-aıtpaı, Altaıdyń tórt memleketti túıistirgen bıik taý-shyńdy aımaǵy dál osy tusta ornalasqan edi. Álemge áıgili Ob, Ertis sekildi uly darııalar bastaýyn osy tustan alady. Iаǵnı, Altaıdyń kúngeı betinen Ertis, teriskeı betinen Ob quralady. Olar uzaq aǵyp muhıtqa quıady. Onda álemdik muhıt aıdynymen tabıǵı baılanys bar. Biraq keıin kele adam qolymen jasalǵan qııanattar Altaıdyń osynaý álemdik ekozonamen bolǵan baılanysyna kedergi keltirdi. Sonyń bir mysaly − munda balyqtyń túrleri kúrt azaıyp ketti. Uly muhıttardan qaıtyp kelip, óziniń týǵan bulaǵynyń basyna jetip ýyldyryq shashatyn balyqtar beton bógenderden óte almaıtyn boldy.
Sol sekildi, Altaıdy ata-babasynan beri mekendep kele jatqan qazaqtar da shekara syzyqtarymen tórtke bólinip qaldy. Sonyń bir mysaly, erterekte mynaý biz baǵyt alyp kele jatqan Jazotyr Qatonqaraǵaı eliniń jaılaýy bolǵan. Úkekke qystygúni jylqyshylar jylqy otarlatyp, jas jigitter shańǵymen tulyptaryn súıretip qatynap turǵan. Keıin kele, Keńes ókimeti bul jaq shalǵaı ári qatynasy qolaısyz degen syltaýmen 30-jyldary Jazotyrdy Reseıge qaratyp jibergen.
Qatonqaraǵaı men Qosaǵash qazaqtarynyń tarıhı baılanysy týraly osy ýaqytqa deıin el aýzynda ańyz bolyp kele jatqan san taraý oqıǵanyń biri – «Qamar sulý» hıkaıasy. Qamar sulý Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń osy attas poemasynyń bas keıipkeri. Avtor bul shyǵarmasyn 1914-1915 jyldary Qatonqaraǵaıdaǵy Shyńǵystaı bolysynda bala oqytyp júrgende ǵashyq bolǵan Baǵıla sulýǵa arnap shyǵarǵan. Baǵıla Shyńǵystaıdyń bolysy Ábdikárim Erejeptiń álpeshtep ustaǵan qyzy bolatyn, Qosaǵashtaǵy Buqarbaı baıdyń Aqsultan degen ulyna besiktegi kezinde atastyryp qoıylǵan edi. Sultanmahmut Baǵılaǵa qansha ǵashyq bolǵanymen, eki jas túptiń túbinde dástúrli qazaq saltynan attap kete almaıdy. О́zin Ábdikárimniń emes, atasy Erejeptiń qyzymyn deıtin Baǵıla uzatylyp bara jatyp: «Ákem aıtsa kónbes edim, atam aıtqan soń kóndim», degen eken. Bul oqıǵa ári eki jaqtaǵy qazaqtardyń burynnan taǵdyrlas, tynystas bolyp, birge ósip, bite qaınasyp kelgenin kórsetedi. Bergi Shyńǵystaı men Shabanbaıdaǵy eldiń Qosaǵash pen Jazotyrdaǵy týystarymen ara qatynasy týraly P.Muhtasyrovtyń «Folıant» baspasynan shyqqan «Báıterektiń oqshaý shyqqan butaǵy» atty kitabynda jan-jaqty baıandalady. Muztaý men Úkektiń qos qaptalyn tel emgen qazaqtar keshegi Keńes Odaǵy ydyraǵanǵa deıin aradaǵy taý jolymen ári-beri qatynap, bir-birimen ádettegideı baılanysyp turypty. Búginde mundaı barys-keliske qatań shekteý qoıylǵan. О́ıtkeni, shekaranyń aty shekara. Sol sebepti arǵy, bergi bettegi aǵaıyndar bir-birine jetý úshin myńdaǵan shaqyrym jol júrip keden aınalýǵa týra keledi. Bizdiń de atalǵan shekaralyq aımaqqa jetýimiz úshin aldyn ala ruqsat alýymyzǵa týra keldi.
Osy tusta eriksiz bar shyndyqqa júginýge týra keledi. Atap aıtqanda, qansha jerden baýyrym desek te, qosaǵashtyq aǵaıyndar atamekenimen birge ózge eldiń quzyrynda. Zańy, tártibi basqa bolǵandyqtan aǵaıyndar erikti nemese eriksiz túrde sol eldiń qoǵamdyq jaǵdaıyna, mentalıtetine jáne tiline beıimdele beretini sózsiz. Oǵan Qosaǵash aýdanyndaǵy aýyldardy aralaǵan kezimizde kóz jetkizdik. Qazaqtar basym ornalasqan aýyldardyń ózinde balalar orys tilinde oqıdy. Osy jaıdy kóńiline aýyr aldy bilem, qasymda otyrǵan osy óńirdiń týmasy, akademık Rahmetqajy Bersimbaev aǵamyz: «Endi biraz jyldan keıin mundaǵy urpaqtyń taǵdyry ne bolar!?» – dep kúrsinip jiberdi. Mundaıda qol ushyn beretin bir ǵana nárse − ol elimizdiń ishi men syrtyndaǵy ár qazaqtyń qazaqtyǵy, ar-namysy men patrıottyǵy...
Jazotyrǵa deıingi 142 kılometrlik asfaltsyz taý joly bizdiń kólikter úshin tym jaıly bolǵany sonshalyq, qarly jondar men ormandy shatqaldardy artqa sydyryp, birqalypty jyldamdyqpen zymyrap otyrdyq. Rahmetqajy aǵamyz bul joldyń árbir oı-shuqyryn jatqa biledi eken. «Osy joldyń boıymen aýyl men aýdannyń arasynda atpen ara qonyp jetetin kezderim áli esimde», – deıdi ol. Rahmetqajy Bersimbaı búginde álemdik deńgeıdegi ǵalymdardyń biri. О́ziniń ǵylymı izdenisteriniń arqasynda álemniń kóptegen elderine tanymal bolyp, Ulybrıtanııanyń ulttyq medısınalyq zertteýler ınstıtýtynda, Gannover medısınalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda, Eýropa molekýlalyq bıologııa zerthanasynda, Aston ýnıversıtetinde, Japonııanyń Ulttyq bıomedısınalyq ınnovasııalar ınstıtýtynda ǵylymı zertteýler júrgizdi. Aǵamyzdyń negizgi ǵylymı eńbekteri janýarlar men ósimdikter genomynyń fýnksıonaldyq qubylystary zańdylyǵynyń molekýlalyq mehanızmderin, gendik retteýish júıelerdi jasýshalyq jáne tindik deńgeıde zertteýge arnalǵan. Ol genetıkalyq turaqsyzdyqtyń, ósimdikter genetıkasynyń arnaıy máselelerin zerttep, gen aktıvtiliginiń kaskadtyq jolmen rettelýin dáleldedi. Sóıtip, nemistiń ataqty Gýmboldt stıpendııasynyń, Ulybrıtanııa Koroldyq qoǵamynyń P.Kapısa atyndaǵy syılyǵynyń laýreaty atandy. Demek, bul joldar ony jastaıynan shynyqtyrǵan, jigerin janyǵan joldar edi. «Jaqsydan sharapat» demekshi, Rahmetqajy aǵamyzdyń osy joly ózi jumys isteıtin ujymymen birge týǵan aýylyna kele jatýynyń ózinde úlken taǵylymdyq mán-maǵyna jatyr desek bolady.
Jazotyrǵa kele jatyp aǵanyń aıtýymen jol-jónekeı taǵy eki jerde kóne dáýirdiń tas molalaryna, qazaqtardyń qaraǵaıdan buraǵan eski aǵash beıitterine aıaldadyq. Biryńǵaı tas qorymdardan turatyn kóne dáýir molalary poshymy jaǵynan túrki dáýirine óte jaqyn. Onda óńdelmegen balbal tastardy jáne bir-birimen qatarlastyra ornatylǵan qada tastardyń tizbesin kezdestirýge bolady. Buǵan qaraǵanda, osy óńirge kezinde kóne túrkilerdiń tómen dárejeli shattary, eltabirleri nemese erkinderi, tarhandary ıelik etken bolýy múmkin. Al aǵash beıitterge kelsek, ol HIH ǵasyrǵa tán jalpy Altaı qazaqtaryndaǵy jerleý dástúriniń bir kórinisi. Qaıtys bolǵan adamǵa qaraǵaı bórenelerden qııýlastyryp qorǵan nemese kesene turǵyzý Altaıdyń kúngeı betindegi qazaqtarda keń taraǵan. Mundaı zırattardyń túrlerin, salyný ádisteri men aýqymyn, dárejesin, taralǵan jerlerin, sanyn jáne olardyń tarıhyn anyqtaý da zertteýshiler jiti nazar aýdarýǵa tatıtyn másele.
Jazotyr aýylynda bizdi aýyl basshysy, qazaq jigiti Aleksandr Zelenok qarsy ala shyqty. Ulttyq kıimder kıgen qyz-kelinshekter orys, altaı jáne qazaq tilderinde quttyqtaý sózder aıtyp, Jazotyr jeriniń dám-tuzyn usyndy. Sol jerde qarsy alý dastarqany jaıylyp, aýdan ónerpazdary, «Kerýen» tobynyń ánshileri án men kúıden shashý shashty. Ekspedısııanyń ózge músheleri qonaq úıge jaıǵasyp, jasy úlkender akademık R.Bersimbaıdyń týyp-ósken qara shańyraǵyna – osy aýyldy 30 jylǵa jaqyn basqarǵan aǵasy Muhametqajy Bersimbaevtyń úıine tústik. Osynda Aıanbek, Ermuhan, Qanjarbaı jáne Iis qatarly aqsaqaldarmen bolǵan áńgime-dúken aýyldyń ótken-ketken tarıhy men qazirgi jaǵdaıy, Qazaqstanmen qarym-qatynasy, ulttyq dástúr, til men dil, rýhanı qundylyqtar jaıynda órbidi. Qarııalar Qazaq eliniń 25 jylda jetken jetistikterin tilge tıek etip, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń syndarly saıasatyna, syrttaǵy aǵaıyndarǵa degen kóńiline dán rıza ekendikterin aıtyp ótti. Kishkentaıynan osy óńirdiń taý-tasymen birge jasasqan, týǵan jerge tý tigip, baýyr basqan Iis aqsaqal óz kóńil-kúıin óleńmen áýendete, taqpaqtata jetkizdi.
Erteńine L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık Erlan Sydyqov bastaǵan avtoekspedısııa músheleri aldymen Jazotyr aýylyndaǵy M.Bersimbaev atyndaǵy mektepte bolyp, mektep kitaphanasyna kitaptar men túrli kádesyılar tartý etti. Ustazdar men oqýshylar aldynda sóz sóılegen E.Sydyqov jas jetkinshekterge Qazaq elin jan-jaqty tanystyra kelip, olardy keleshekte Rahmetqajy atalarynyń jolyn qýyp, el úmitin arqalaǵan bilimdi de bilikti azamat bolýǵa shaqyrdy. Aýyldaǵy tarıhı-etnografııalyq murajaıdy tamashalaý barysynda Jazotyr qazaqtarynyń tarıhymen tanysyp, olardyń ata-babasynan kásip etip kele jatqan at ábzelderi men ydys-aıaqtaryn, jasaý-jabdyqtaryn kórip kózaıym boldyq.
Mádenıet úıinde aýyl turǵyndarymen bolǵan kezdesýde Qosaǵash aýdanynyń ákimi Áýelhan Jatqanbaev avtoekspedısııanyń kelýin qosaǵashtyqtar úshin ıgi iske balap, aldaǵy ýaqytta Qazaq elimen qarym-qatynastyń jıilep, dástúrge aınalýynan úmit etti, sondaı-aq keleshekte Altaıdy aınala qonystanǵan Reseı, Qytaı, Mońǵolııa qazaqtary ónerpazdarynyń Astanaǵa birikken gastroldik saparyn uıymdastyrýdy josparlap otyrǵandaryn aıtty. Sóz kezegi ekspedısııa jetekshisi E.Sydyqovqa kelgende, ol eń áýeli qıyr jaılap, shet qonǵan aǵaıynǵa atamekenniń, el ordasy Astananyń ystyq yqylasqa toly sálemin jetkize kelip, olardyń bógde eldiń quzyrynda otyryp-aq ózderiniń ana tili men dástúrin kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, urpaqtaryn qazaqy rýhta tárbıelep jatqanyna rızashylyǵyn bildirdi. Sondaı-aq, aldaǵy ýaqytta Eýrazııa ýnıversıtetiniń Jazotyrdaǵy M.Bersimbaev atyndaǵy orta mekteppen udaıy baılanysta bolyp, osyndaǵy jetkinshekterdiń zamanaýı ári ulttyq úlgide tálim-tárbıe alýyna qoldan kelgenshe kómek qolyn sozatynyn jetkizdi.
Budan soń ekspedısııa músheleri Altaı respýblıkasy «Saılıýgem» ulttyq parkiniń Jazotyrdaǵy keńsesinde bolyp, Taýly Altaı óńirinen Reseıdiń «Qyzyl kitabyna» kiretin janýarlar men ósimdikterdi qorǵap qalýǵa arnalǵan park qyzmetimen tanysty. Park qyzmetkerleri óz qyzmetiniń basty baǵyty Jazotyrdy jaryp aqqan Orǵyty ózeni ańǵaryndaǵy taýly, ormandy alqapty mekendeıtin qar barysy men osyndaǵy taý arqarynyń «arǵaly» dep atalatyn túrin aıryqsha qorǵaýǵa alý, óńirdiń ósimdikteri men janýarlaryn udaıy qadaǵalap otyrý ekenin atap ótti. Bul ǵana emes, Reseı úkimeti, tipti, ózderine qarasty tutas Altaı óńirin aıryqsha qorǵaýǵa alǵan. Olardyń Altaıǵa birtutas tarıhı-mádenı, tabıǵı ekoaımaq retinde qarap, soǵan oraı is-qımyl jasaı bastaǵany kórinip tur. Búginde ón boıy qazynaǵa toly Altaıdyń bizdiń qazaqstandyq bóligine de memleket tarapynan osyndaı qamqorlyq qajet-aq. Sebebi, elimizde Altaıdyń bizdiń tól tarıhymyz ben búgingi ómirimizdegi orny men róli, mán-mańyzy áli de bolsa tolyq eskerilmeı keledi. Endeshe, Altaıǵa jaqyndaý ol bizdiń túp-tegimizge, rýhanı qundylyqtarymyzǵa jaqyndaý bolyp tabylady. Sonda ǵana biz óz-ózimizdi qaıta taýyp, tarıh aldyndaǵy óz mıssııamyzdy qaıta qolǵa alatyn bolamyz. Prezıdenttiń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý bastamasy da osyndaı úlken passıonarlyq ıdeıadan týyndaǵan.
Jazotyrdan keri qaıtqanda 650 kılometrden astam jol júrip, keshkisin álemge áıgili Altynkól boıyndaǵy «Edem» qonaq úıine kelip jaıǵastyq. Altynkól taýly Altaıdan shyqqan Ob ózeniniń ekinshi bir bastaý salasy bolyp tabylatyn Bıe ózeniniń joǵarǵy jaǵynda ornalasqan. Oǵan quıatyn ózenderdiń ańǵary altyn kenine baı bolǵandyqtan kól aty da solaı atalǵan desedi. Uzyndyǵy 78 km, eniniń keńdigi 0,6-5,2 km, ortasha tereńdigi 174 metr bolyp keletin aqsha bulttar astyndaǵy osynaý ádemi aıdyn IýNESKO-nyń búkilálemdik mádenı jáne jaratylystyq eskertkishteri tizimine kiredi. Oǵan kelmeı ketý Taýly Altaıdy kórmeı ketkenmen birdeı. Sol sebepti biz de «Pıoner» atty kememen kóldi uzyna boıyna bir sholyp qaıttyq. Bir qyzyǵy, kólge quıyp jatqan ulyly-kishili ózenderdiń, sarqyramalardyń birsypyrasynyń ataýy qulaqqa jaǵymdy estiledi, mysaly: Aıýkeshpes (Aıý kechmes), Aqqorym (Akkýrým), Shıli (Chılı), Jaılaý (Iаılıý), t.b.
Osylaısha bizdiń Taýly Altaıǵa jasaǵan avtoekspedısııamyz Altaıdyń altyn alqasyndaı tabıǵattyń osynaý ǵajaıyp jaratylysyn kórip tań qalýmen, áserlenýmen jáne oı túıýmen aıaqtaldy. Shynymen solaı bolýǵa tıis te edi. О́ıtkeni, qudireti kúshti Jaratýshy osynyń bárin adam úshin, adamnyń ıgiligi úshin, onyń sanaly áreketi úshin jaratqan. Eger qadirin bilsek, ata-babamyz bıik shyńdaryna táý etip, Kók Táńirmen tildesip, myń jyldar boıy jarasymdy tirlik etken qart Altaıdyń bizge áli de bergeninen bereri kóp.
Maýsymnyń 25-i kúni ekspedısııa Altaı ólkesiniń ortalyǵy Barnaýl qalasynda aıaldap, osynda Azııa ýnıversıtetteri qaýymdastyǵynyń jalpy jıynyna qatysty. Aımaqtaǵy elderdiń joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim berý isiniń sapasyn jaqsartý, biryńǵaı standarttar men tájirıbelerdi birlikte paıdalaný, jańa ıntegrasııalyq úderisterge saı basym baǵyttardy aıqyndaý maqsatynda 2012 jyly Qazaqstan, Reseı, Qytaı, Armenııa, Mońǵolııa, Taıland, Qyrǵyzstan, Tájikstan qatarly elderdiń bastamasymen qurylǵan bul uıymǵa L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti 2014 jyldan bastap múshe. Altaı memlekettik ýnıversıtetinde ótken Qaýymdastyqtyń bul jolǵy jalpy otyrysynda Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık Erlan Sydyqov onyń prezıdenti bolyp saılandy. Bul bizdiń táýelsiz elimizben birge eseıgen Eýrazııalyq ýnıversıtettiń 20 jyldyq belesinde qol jetken tabystary men álemdik arenadaǵy bet-bedelin moıyndaý bolyp tabylary da sózsiz.
Tursynhan ZÁKEN,
tarıh ǵylymdarynyń doktory,
professor, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
«Altaı murasy» avtoekspedısııasy kúndeliginen
El Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy men L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń 20 jyldyǵyna oraı saparǵa shyqqan «Altaı murasy» avtoekspedısııasy Reseıdiń Taýly Altaı respýblıkasy Qosaǵash aýdanyndaǵy saparyn maýsymnyń 19-20-sy kúnderi osy aýdanǵa qarasty Jazotyr aýylynda jalǵastyrdy.
Qosaǵash aýylynan qart Altaıdyń aq qar jamylǵan Tabyn Boǵda, Úkek jáne Muztaý syndy áıgili shyńdaryn betke alyp jolǵa shyqqan ekspedısııa 20 shaqyrymdaı júrip taý etegine jaqyndaı bere, Tarhata ózeniniń soltústik-batys jaǵynda ornalasqan bizdiń zamanymyzdan eki-úsh myń jyl burynǵy tylsym megalıttik keshenge atbasyn tiredi. Jergilikti halyq Qabaıtas dep ataıtyn, tórt bosaǵalyǵynda tórt úlken petroglıfti jáne usaq tastardan qalanǵan bul keshen erte zamanda osynda meken etken belgisiz halyqtyń táńirge, tabıǵatqa, Kún men Aıǵa táý etip, tasattyq beretin kıeli kesheni bolǵan. Bizdi osynda bastap kelgen Taýly Altaı respýblıkasynyń Mádenı-tarıhı muralar agenttiginiń Dástúrli aýmaqtardy paıdalaný dıreksııasynyń ádiskeri Rashıt Sergeevıch Matıevtiń aıtýynsha, Reseı ǵalymdary tarapynan shartty túrde «Kishi Stoýnhendj» dep atalyp ketken bul keshen birneshelegen matematıkalyq jáne astronomııalyq mejelerge (esepterge) saı qurylǵan. Budan buryn arheolog-tarıhshylar birshama zertteýler júrgizgenimen, osynaý tylsym keshenniń tuńǵıyq syryn áli kúnge tolyq asha almapty. Biz de atústi aınalyp-úıirilgenimiz bolmasa, jópeldemede ne qorytyndy shyǵara qoıaıyq?
Qazaqstan, Reseı, Qytaı jáne Mońǵolııa syndy tórt elge birdeı tirek bolǵan geografııalyq Altaı dúnıe júzin baıaǵydan osyndaı tylsymdarymen tańǵaldyryp keledi. Kúngeı Altaıdaǵy Berel, Kúrshim qorymdary, Shemirshek mádenıeti, Shińgildegi Úshkól úıgen tas kesheni, Úkek hanshaıymy, Pazyryq kóne qorǵandary, t.b. tarıhı-mádenı eskertkishter Altaı tarıhynyń tym erteden bastaý alatynyn, ári onyń adamzat órkenıeti besikteriniń biri ekenin dáleldeı túsedi. Onyń ústine, erte jáne orta ǵasyrlarda álemge tanylǵan kóshpendilerdiń úsh úlken ımperııasy − Ǵun, Kóne Túrki jáne Mońǵol ımperııalary osy Altaıdan jer júzine qanat jaıǵan bolatyn. Altaıdyń taý men tasy, ózen-kólderi, jerasty baılyqtary, ósimdigi men ań-qusy týraly áńgime tipten bólek. Demek, Altaıǵa ár jolǵy sapar − óziniń áýelgi tabıǵı bolmysyn, tazalyǵyn saqtaǵan ǵajaıyp ólkeni ashý, túrli mádenıetterdi, dástúrler men turmys-salttardy ashý. Biraq bul osynda sapar shekken ár adam úshin eń áýeli ózin-ózi ashý, jańasha tynystaý, ózin jańasha seziný. Aıtyp-aıtpaı, Altaıdyń tórt memleketti túıistirgen bıik taý-shyńdy aımaǵy dál osy tusta ornalasqan edi. Álemge áıgili Ob, Ertis sekildi uly darııalar bastaýyn osy tustan alady. Iаǵnı, Altaıdyń kúngeı betinen Ertis, teriskeı betinen Ob quralady. Olar uzaq aǵyp muhıtqa quıady. Onda álemdik muhıt aıdynymen tabıǵı baılanys bar. Biraq keıin kele adam qolymen jasalǵan qııanattar Altaıdyń osynaý álemdik ekozonamen bolǵan baılanysyna kedergi keltirdi. Sonyń bir mysaly − munda balyqtyń túrleri kúrt azaıyp ketti. Uly muhıttardan qaıtyp kelip, óziniń týǵan bulaǵynyń basyna jetip ýyldyryq shashatyn balyqtar beton bógenderden óte almaıtyn boldy.
Sol sekildi, Altaıdy ata-babasynan beri mekendep kele jatqan qazaqtar da shekara syzyqtarymen tórtke bólinip qaldy. Sonyń bir mysaly, erterekte mynaý biz baǵyt alyp kele jatqan Jazotyr Qatonqaraǵaı eliniń jaılaýy bolǵan. Úkekke qystygúni jylqyshylar jylqy otarlatyp, jas jigitter shańǵymen tulyptaryn súıretip qatynap turǵan. Keıin kele, Keńes ókimeti bul jaq shalǵaı ári qatynasy qolaısyz degen syltaýmen 30-jyldary Jazotyrdy Reseıge qaratyp jibergen.
Qatonqaraǵaı men Qosaǵash qazaqtarynyń tarıhı baılanysy týraly osy ýaqytqa deıin el aýzynda ańyz bolyp kele jatqan san taraý oqıǵanyń biri – «Qamar sulý» hıkaıasy. Qamar sulý Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń osy attas poemasynyń bas keıipkeri. Avtor bul shyǵarmasyn 1914-1915 jyldary Qatonqaraǵaıdaǵy Shyńǵystaı bolysynda bala oqytyp júrgende ǵashyq bolǵan Baǵıla sulýǵa arnap shyǵarǵan. Baǵıla Shyńǵystaıdyń bolysy Ábdikárim Erejeptiń álpeshtep ustaǵan qyzy bolatyn, Qosaǵashtaǵy Buqarbaı baıdyń Aqsultan degen ulyna besiktegi kezinde atastyryp qoıylǵan edi. Sultanmahmut Baǵılaǵa qansha ǵashyq bolǵanymen, eki jas túptiń túbinde dástúrli qazaq saltynan attap kete almaıdy. О́zin Ábdikárimniń emes, atasy Erejeptiń qyzymyn deıtin Baǵıla uzatylyp bara jatyp: «Ákem aıtsa kónbes edim, atam aıtqan soń kóndim», degen eken. Bul oqıǵa ári eki jaqtaǵy qazaqtardyń burynnan taǵdyrlas, tynystas bolyp, birge ósip, bite qaınasyp kelgenin kórsetedi. Bergi Shyńǵystaı men Shabanbaıdaǵy eldiń Qosaǵash pen Jazotyrdaǵy týystarymen ara qatynasy týraly P.Muhtasyrovtyń «Folıant» baspasynan shyqqan «Báıterektiń oqshaý shyqqan butaǵy» atty kitabynda jan-jaqty baıandalady. Muztaý men Úkektiń qos qaptalyn tel emgen qazaqtar keshegi Keńes Odaǵy ydyraǵanǵa deıin aradaǵy taý jolymen ári-beri qatynap, bir-birimen ádettegideı baılanysyp turypty. Búginde mundaı barys-keliske qatań shekteý qoıylǵan. О́ıtkeni, shekaranyń aty shekara. Sol sebepti arǵy, bergi bettegi aǵaıyndar bir-birine jetý úshin myńdaǵan shaqyrym jol júrip keden aınalýǵa týra keledi. Bizdiń de atalǵan shekaralyq aımaqqa jetýimiz úshin aldyn ala ruqsat alýymyzǵa týra keldi.
Osy tusta eriksiz bar shyndyqqa júginýge týra keledi. Atap aıtqanda, qansha jerden baýyrym desek te, qosaǵashtyq aǵaıyndar atamekenimen birge ózge eldiń quzyrynda. Zańy, tártibi basqa bolǵandyqtan aǵaıyndar erikti nemese eriksiz túrde sol eldiń qoǵamdyq jaǵdaıyna, mentalıtetine jáne tiline beıimdele beretini sózsiz. Oǵan Qosaǵash aýdanyndaǵy aýyldardy aralaǵan kezimizde kóz jetkizdik. Qazaqtar basym ornalasqan aýyldardyń ózinde balalar orys tilinde oqıdy. Osy jaıdy kóńiline aýyr aldy bilem, qasymda otyrǵan osy óńirdiń týmasy, akademık Rahmetqajy Bersimbaev aǵamyz: «Endi biraz jyldan keıin mundaǵy urpaqtyń taǵdyry ne bolar!?» – dep kúrsinip jiberdi. Mundaıda qol ushyn beretin bir ǵana nárse − ol elimizdiń ishi men syrtyndaǵy ár qazaqtyń qazaqtyǵy, ar-namysy men patrıottyǵy...
Jazotyrǵa deıingi 142 kılometrlik asfaltsyz taý joly bizdiń kólikter úshin tym jaıly bolǵany sonshalyq, qarly jondar men ormandy shatqaldardy artqa sydyryp, birqalypty jyldamdyqpen zymyrap otyrdyq. Rahmetqajy aǵamyz bul joldyń árbir oı-shuqyryn jatqa biledi eken. «Osy joldyń boıymen aýyl men aýdannyń arasynda atpen ara qonyp jetetin kezderim áli esimde», – deıdi ol. Rahmetqajy Bersimbaı búginde álemdik deńgeıdegi ǵalymdardyń biri. О́ziniń ǵylymı izdenisteriniń arqasynda álemniń kóptegen elderine tanymal bolyp, Ulybrıtanııanyń ulttyq medısınalyq zertteýler ınstıtýtynda, Gannover medısınalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda, Eýropa molekýlalyq bıologııa zerthanasynda, Aston ýnıversıtetinde, Japonııanyń Ulttyq bıomedısınalyq ınnovasııalar ınstıtýtynda ǵylymı zertteýler júrgizdi. Aǵamyzdyń negizgi ǵylymı eńbekteri janýarlar men ósimdikter genomynyń fýnksıonaldyq qubylystary zańdylyǵynyń molekýlalyq mehanızmderin, gendik retteýish júıelerdi jasýshalyq jáne tindik deńgeıde zertteýge arnalǵan. Ol genetıkalyq turaqsyzdyqtyń, ósimdikter genetıkasynyń arnaıy máselelerin zerttep, gen aktıvtiliginiń kaskadtyq jolmen rettelýin dáleldedi. Sóıtip, nemistiń ataqty Gýmboldt stıpendııasynyń, Ulybrıtanııa Koroldyq qoǵamynyń P.Kapısa atyndaǵy syılyǵynyń laýreaty atandy. Demek, bul joldar ony jastaıynan shynyqtyrǵan, jigerin janyǵan joldar edi. «Jaqsydan sharapat» demekshi, Rahmetqajy aǵamyzdyń osy joly ózi jumys isteıtin ujymymen birge týǵan aýylyna kele jatýynyń ózinde úlken taǵylymdyq mán-maǵyna jatyr desek bolady.
Jazotyrǵa kele jatyp aǵanyń aıtýymen jol-jónekeı taǵy eki jerde kóne dáýirdiń tas molalaryna, qazaqtardyń qaraǵaıdan buraǵan eski aǵash beıitterine aıaldadyq. Biryńǵaı tas qorymdardan turatyn kóne dáýir molalary poshymy jaǵynan túrki dáýirine óte jaqyn. Onda óńdelmegen balbal tastardy jáne bir-birimen qatarlastyra ornatylǵan qada tastardyń tizbesin kezdestirýge bolady. Buǵan qaraǵanda, osy óńirge kezinde kóne túrkilerdiń tómen dárejeli shattary, eltabirleri nemese erkinderi, tarhandary ıelik etken bolýy múmkin. Al aǵash beıitterge kelsek, ol HIH ǵasyrǵa tán jalpy Altaı qazaqtaryndaǵy jerleý dástúriniń bir kórinisi. Qaıtys bolǵan adamǵa qaraǵaı bórenelerden qııýlastyryp qorǵan nemese kesene turǵyzý Altaıdyń kúngeı betindegi qazaqtarda keń taraǵan. Mundaı zırattardyń túrlerin, salyný ádisteri men aýqymyn, dárejesin, taralǵan jerlerin, sanyn jáne olardyń tarıhyn anyqtaý da zertteýshiler jiti nazar aýdarýǵa tatıtyn másele.
Jazotyr aýylynda bizdi aýyl basshysy, qazaq jigiti Aleksandr Zelenok qarsy ala shyqty. Ulttyq kıimder kıgen qyz-kelinshekter orys, altaı jáne qazaq tilderinde quttyqtaý sózder aıtyp, Jazotyr jeriniń dám-tuzyn usyndy. Sol jerde qarsy alý dastarqany jaıylyp, aýdan ónerpazdary, «Kerýen» tobynyń ánshileri án men kúıden shashý shashty. Ekspedısııanyń ózge músheleri qonaq úıge jaıǵasyp, jasy úlkender akademık R.Bersimbaıdyń týyp-ósken qara shańyraǵyna – osy aýyldy 30 jylǵa jaqyn basqarǵan aǵasy Muhametqajy Bersimbaevtyń úıine tústik. Osynda Aıanbek, Ermuhan, Qanjarbaı jáne Iis qatarly aqsaqaldarmen bolǵan áńgime-dúken aýyldyń ótken-ketken tarıhy men qazirgi jaǵdaıy, Qazaqstanmen qarym-qatynasy, ulttyq dástúr, til men dil, rýhanı qundylyqtar jaıynda órbidi. Qarııalar Qazaq eliniń 25 jylda jetken jetistikterin tilge tıek etip, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń syndarly saıasatyna, syrttaǵy aǵaıyndarǵa degen kóńiline dán rıza ekendikterin aıtyp ótti. Kishkentaıynan osy óńirdiń taý-tasymen birge jasasqan, týǵan jerge tý tigip, baýyr basqan Iis aqsaqal óz kóńil-kúıin óleńmen áýendete, taqpaqtata jetkizdi.
Erteńine L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık Erlan Sydyqov bastaǵan avtoekspedısııa músheleri aldymen Jazotyr aýylyndaǵy M.Bersimbaev atyndaǵy mektepte bolyp, mektep kitaphanasyna kitaptar men túrli kádesyılar tartý etti. Ustazdar men oqýshylar aldynda sóz sóılegen E.Sydyqov jas jetkinshekterge Qazaq elin jan-jaqty tanystyra kelip, olardy keleshekte Rahmetqajy atalarynyń jolyn qýyp, el úmitin arqalaǵan bilimdi de bilikti azamat bolýǵa shaqyrdy. Aýyldaǵy tarıhı-etnografııalyq murajaıdy tamashalaý barysynda Jazotyr qazaqtarynyń tarıhymen tanysyp, olardyń ata-babasynan kásip etip kele jatqan at ábzelderi men ydys-aıaqtaryn, jasaý-jabdyqtaryn kórip kózaıym boldyq.
Mádenıet úıinde aýyl turǵyndarymen bolǵan kezdesýde Qosaǵash aýdanynyń ákimi Áýelhan Jatqanbaev avtoekspedısııanyń kelýin qosaǵashtyqtar úshin ıgi iske balap, aldaǵy ýaqytta Qazaq elimen qarym-qatynastyń jıilep, dástúrge aınalýynan úmit etti, sondaı-aq keleshekte Altaıdy aınala qonystanǵan Reseı, Qytaı, Mońǵolııa qazaqtary ónerpazdarynyń Astanaǵa birikken gastroldik saparyn uıymdastyrýdy josparlap otyrǵandaryn aıtty. Sóz kezegi ekspedısııa jetekshisi E.Sydyqovqa kelgende, ol eń áýeli qıyr jaılap, shet qonǵan aǵaıynǵa atamekenniń, el ordasy Astananyń ystyq yqylasqa toly sálemin jetkize kelip, olardyń bógde eldiń quzyrynda otyryp-aq ózderiniń ana tili men dástúrin kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, urpaqtaryn qazaqy rýhta tárbıelep jatqanyna rızashylyǵyn bildirdi. Sondaı-aq, aldaǵy ýaqytta Eýrazııa ýnıversıtetiniń Jazotyrdaǵy M.Bersimbaev atyndaǵy orta mekteppen udaıy baılanysta bolyp, osyndaǵy jetkinshekterdiń zamanaýı ári ulttyq úlgide tálim-tárbıe alýyna qoldan kelgenshe kómek qolyn sozatynyn jetkizdi.
Budan soń ekspedısııa músheleri Altaı respýblıkasy «Saılıýgem» ulttyq parkiniń Jazotyrdaǵy keńsesinde bolyp, Taýly Altaı óńirinen Reseıdiń «Qyzyl kitabyna» kiretin janýarlar men ósimdikterdi qorǵap qalýǵa arnalǵan park qyzmetimen tanysty. Park qyzmetkerleri óz qyzmetiniń basty baǵyty Jazotyrdy jaryp aqqan Orǵyty ózeni ańǵaryndaǵy taýly, ormandy alqapty mekendeıtin qar barysy men osyndaǵy taý arqarynyń «arǵaly» dep atalatyn túrin aıryqsha qorǵaýǵa alý, óńirdiń ósimdikteri men janýarlaryn udaıy qadaǵalap otyrý ekenin atap ótti. Bul ǵana emes, Reseı úkimeti, tipti, ózderine qarasty tutas Altaı óńirin aıryqsha qorǵaýǵa alǵan. Olardyń Altaıǵa birtutas tarıhı-mádenı, tabıǵı ekoaımaq retinde qarap, soǵan oraı is-qımyl jasaı bastaǵany kórinip tur. Búginde ón boıy qazynaǵa toly Altaıdyń bizdiń qazaqstandyq bóligine de memleket tarapynan osyndaı qamqorlyq qajet-aq. Sebebi, elimizde Altaıdyń bizdiń tól tarıhymyz ben búgingi ómirimizdegi orny men róli, mán-mańyzy áli de bolsa tolyq eskerilmeı keledi. Endeshe, Altaıǵa jaqyndaý ol bizdiń túp-tegimizge, rýhanı qundylyqtarymyzǵa jaqyndaý bolyp tabylady. Sonda ǵana biz óz-ózimizdi qaıta taýyp, tarıh aldyndaǵy óz mıssııamyzdy qaıta qolǵa alatyn bolamyz. Prezıdenttiń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý bastamasy da osyndaı úlken passıonarlyq ıdeıadan týyndaǵan.
Jazotyrdan keri qaıtqanda 650 kılometrden astam jol júrip, keshkisin álemge áıgili Altynkól boıyndaǵy «Edem» qonaq úıine kelip jaıǵastyq. Altynkól taýly Altaıdan shyqqan Ob ózeniniń ekinshi bir bastaý salasy bolyp tabylatyn Bıe ózeniniń joǵarǵy jaǵynda ornalasqan. Oǵan quıatyn ózenderdiń ańǵary altyn kenine baı bolǵandyqtan kól aty da solaı atalǵan desedi. Uzyndyǵy 78 km, eniniń keńdigi 0,6-5,2 km, ortasha tereńdigi 174 metr bolyp keletin aqsha bulttar astyndaǵy osynaý ádemi aıdyn IýNESKO-nyń búkilálemdik mádenı jáne jaratylystyq eskertkishteri tizimine kiredi. Oǵan kelmeı ketý Taýly Altaıdy kórmeı ketkenmen birdeı. Sol sebepti biz de «Pıoner» atty kememen kóldi uzyna boıyna bir sholyp qaıttyq. Bir qyzyǵy, kólge quıyp jatqan ulyly-kishili ózenderdiń, sarqyramalardyń birsypyrasynyń ataýy qulaqqa jaǵymdy estiledi, mysaly: Aıýkeshpes (Aıý kechmes), Aqqorym (Akkýrým), Shıli (Chılı), Jaılaý (Iаılıý), t.b.
Osylaısha bizdiń Taýly Altaıǵa jasaǵan avtoekspedısııamyz Altaıdyń altyn alqasyndaı tabıǵattyń osynaý ǵajaıyp jaratylysyn kórip tań qalýmen, áserlenýmen jáne oı túıýmen aıaqtaldy. Shynymen solaı bolýǵa tıis te edi. О́ıtkeni, qudireti kúshti Jaratýshy osynyń bárin adam úshin, adamnyń ıgiligi úshin, onyń sanaly áreketi úshin jaratqan. Eger qadirin bilsek, ata-babamyz bıik shyńdaryna táý etip, Kók Táńirmen tildesip, myń jyldar boıy jarasymdy tirlik etken qart Altaıdyń bizge áli de bergeninen bereri kóp.
Maýsymnyń 25-i kúni ekspedısııa Altaı ólkesiniń ortalyǵy Barnaýl qalasynda aıaldap, osynda Azııa ýnıversıtetteri qaýymdastyǵynyń jalpy jıynyna qatysty. Aımaqtaǵy elderdiń joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim berý isiniń sapasyn jaqsartý, biryńǵaı standarttar men tájirıbelerdi birlikte paıdalaný, jańa ıntegrasııalyq úderisterge saı basym baǵyttardy aıqyndaý maqsatynda 2012 jyly Qazaqstan, Reseı, Qytaı, Armenııa, Mońǵolııa, Taıland, Qyrǵyzstan, Tájikstan qatarly elderdiń bastamasymen qurylǵan bul uıymǵa L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti 2014 jyldan bastap múshe. Altaı memlekettik ýnıversıtetinde ótken Qaýymdastyqtyń bul jolǵy jalpy otyrysynda Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık Erlan Sydyqov onyń prezıdenti bolyp saılandy. Bul bizdiń táýelsiz elimizben birge eseıgen Eýrazııalyq ýnıversıtettiń 20 jyldyq belesinde qol jetken tabystary men álemdik arenadaǵy bet-bedelin moıyndaý bolyp tabylary da sózsiz.
Tursynhan ZÁKEN,
tarıh ǵylymdarynyń doktory,
professor, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
Sońǵy jańalyqtar
Jetisý oblysynda Sıvers alma aǵashy gúldedi
Aımaqtar • Keshe
Astanada «Muz aıdynyndaǵy chempıondar» shoýy ótti
Elorda • Keshe
Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady?
Aýa raıy • Keshe
Londonda ústel tennısinen álem chempıonaty ótip jatyr
Sport • Keshe
Tramp Iranǵa qarsy soǵystyń aıaqtalǵanyn málimdedi
Álem • Keshe
«Taza Qazaqstan»: Keleshek mektepteriniń oqýshylary ekoaksııaǵa qatysty
«Taza Qazaqstan» • Keshe
Túrkistan oblysynda eki kópirdi sý shaıyp ketti
Aımaqtar • Keshe
Aqtaýda kópqabatty turǵyn úıden órt shyqty: 14 adam evakýasııalandy
Aımaqtar • Keshe
Bıyl elimizde áskerı parad ótpeıdi
Ásker • Keshe
