ASTANA: keshe jáne búgin

Astana turǵyndary men qonaqtary jáne búkil Qazaqstan halqy elordanyń 18 jyldyq mereıli merekesin saltanatty túrde atap ótýde. Osyǵan baılanysty ótken on segiz jyl ishindegi Astananyń damý úrdisin naqty sıfrlar tilimen saralap, elordanyń ósý, órkendeý deńgeıimen tanysyp kóreıik. 1998 jyly Astananyń jalpy óńirlik ónimi (budan ári – JО́О́) 60533,1 mln. teńgeni qurasa, 2015 jyl­ǵy aldyn ala qorytyndy bo­ıynsha elordanyń JО́О́ aǵym­daǵy baǵalarmen 4560578,9 mln. teńgeni qurady. Halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy JО́О́ 1998 jylǵy 186,8 myń teńgeden 2015 jyly 5286,1 myń teńgege deıin ósti. О́tken on segiz jyl ishinde JО́О́ qurylymynda aıtarlyqtaı ózgerister boldy, eger 1998 jyly qurylys pen ónerkásiptiń úlesi tıisinshe 19,2% jáne 14,7% bolsa, ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha ekonomıkanyń osy sek­torynyń úlesi 10,1% jáne 3,7%-dy qurady. JО́О́-degi ónerkásip úlesiniń aıtarlyqtaı tómendegenine qaramastan, 2015 jyly ónerkásip óndirisiniń úlesi 20,2 mlrd. teńgeden 343,6 mlrd. teńgege deıin ósti. Qala ónerkásibinde negizinen alǵanda óńdeý ónerkásibi kásip­oryndary basymdyqqa ıe, 1998 jyly kásiporyndar úlesi 46,5% bolsa, ótken jyly 82,2%-dy qurady. О́ńdeý ónerkásibiniń qurylymynda da ózgerister oryn aldy, mashına jasaý óndirisiniń úlesi 6,8%-dan 22,1%-ǵa (Astanada dızeldi lokomotıv, jolaýshylar vagony, suıyqtyqty aıdaıtyn ortalyqtan tebetin sorǵy, kompressorlar shyǵa­rylyp, mashınalar men jab­dyqtardy jóndeý men or­natý salasynda qyzmetter kór­setile bastady), rezeńke jáne plas­tmassa buıymdaryn óndirý 2,1%-dan 4,9%-ǵa, qurylys mate­rıaldaryn óndirý 17,1%-dan 23,7%-ǵa (negizinen alǵanda, beton­nan, taýarly betonnan, qurǵaq qu­ryl­ys qospalarynan óndirilgen qurylys buıymdary men qurylys qurylǵylary óndirilýde) ana­ǵurlym ósti. 18 jyl ishinde ta­maq ónimderin óndirý kólemi qol­danystaǵy baǵalarmen 4,7 mlrd. teń­geden 22,0 mlrd. teńgege deıin artty. Elorda ekonomıkasyndaǵy oń serpin kásipkerliktiń damýyna da qolaıly múmkindik berdi, eger 1999 jyldyń sońyna tirkelgen zańdy tulǵalar sany 5782 birlikti qurasa (shaǵyn – 5325, orta – 375, iri – 82), 2015 jyldyń sońynda 49144 bir­likke (shaǵyn – 48344, orta – 515, iri – 285) jetti. Investısııa ıgiligi Astana syrtqy, sondaı-aq ishki resýrstar arqyly qamtamasyz eti­letin ekonomıkalyq damýdyń joǵary serpinimen erekshelenedi. 2015 jyly Astananyń negizgi kapıtalyna salynǵan ınvestısııalar kólemi aldyn ala derekter boıynsha 772,7 mlrd. teńgege jetip, 1998 jyl­ǵy mejeden 6,8 ese asyp tústi. Osy kezeń ishinde jekemen­shik nysandaǵy kásiporyndar eń joǵary kólemdi ıgerýge qol jet­kizdi. Eger 1998 jyly onyń úlesi 22,6%-dy qurasa, 2015 jyly 65,7%-ǵa deıin ósti. Sonymen qatar, menshiktiń memlekettik nysa­nyn­daǵy kásiporyndar men basqa mem­leketterdiń, olardyń zańdy tulǵalary men azamattarynyń men­shigindegi kásiporyndardyń negizgi kapıtalǵa salynǵan ınves­tısııalardy ıgerý qarqynynda aıtarlyqtaı tómendeý baıqaldy. Qarjylandyrý kózderi boıynsha qalanyń ınvestısııalarynyń jal­py kólemindegi bıýdjettik qara­jat úlesi 1998 jylǵy 67,8%-dan 2015 jyly 29,9%-ǵa deıin azaısa, kásiporyndar men uıymdardyń menshikti qarajaty 19,6%-dan 55,2%-ǵa deıin ósti. 2015 jyly bıýd­jettik qarajat esebinen qarjy­landyrylatyn negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi 231,0 mlrd. teńgeni qurady. Sheteldik fırmalarmen birles­ken kásiporyndardyń qyzmeti qala ekonomıkasyna ınvestısııa tartýǵa múmkindik beretin ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń bir nysany bolyp tabylady. Astananyń táji­rıbesinde qurylysqa qarajat salý­men qatar tehnologııalar, sonyń ishin­de granttyq tehnologııa (balalar aýrý­hanalary, perzenthanalarǵa arnalǵan medısınalyq jabdyqtar, halyqqa jedel járdem jáne shuǵyl medısınalyq kómek kórsetý qyz­metine qoldaý kórsetýdegi maman­dandyrylǵan avtokólikter) berýdiń ártúrli nysandary júzege asyryldy. О́tken jyldar ishinde sheteldik ınvestorlar Islam mádenı orta­lyǵy, «Áziret Sultan» meshiti, «Han shatyr» saýda-oıyn-saýyq orta­lyǵy, «AbýDabı Plaza» kóp fýnksııaly kesheni, «Metro» saýda orta­lyǵy, Elektrovoz qurastyrý zaýyty, «Ramada Plaza» oteli jáne t.b. mańyzdy nysandar qury­lysyna aıtarlyqtaı qarajat saldy. Qurylys jáne saýda 18 jyl ishinde elordada jalpy alańy 15430,1 myń sh. metrdi quraıtyn turǵyn úı paıdalanýǵa berildi, al osy kezeń ishindegi ósim qarqyny 12,6 esege derlik artqan. Árbir jyl saıyn jalpy bilim beretin mektepter iske qosylyp, 46 myń oqýshy ornyna arnalǵan bilim oshaqtary paıdalanýǵa berildi. 18 jyl ishinde bilim berýdiń barlyq satysyndaǵy oqýshylar sany 2,4 esege óskenin eskersek, bul mańyzdy kórsetkish bolyp tabylady. О́tken jyldardaǵydaı, elorda kásiporyndary úshin asa kóp bastapqy shyǵyndy talap etpeıtin jáne salymdy jyldam qaıtarýǵa múmkindik beretin saýda barynsha dástúrli sala retinde qalýda. 1998 jylmen salystyrǵanda bólshek saýda kólemi 20,9 esege ósip, 2015 jylǵy jedel derekter boıynsha 679845,8 mln. teńgeni qurady, bul halyqtyń ortasha jan basyna shaq­qanda taýar aınalymynyń aıtar­lyqtaı ósýine áser etti, eger 1998 jyly ol 40,4 myń teńgeden kelse, 2015 jyly bul kórsetkish 788,0 myń teńgeni qurady. Bólshek saýda aınalymy saýda­nyń memlekettik emes sektory ese­binen qalyptastyryldy. 2015 jy­ly atalǵan sektor 100%-ǵa (679845,8 mln. teńge, 1998 jyly  12,3 mln. teńge) jetti. 2015 jyly jeke kásipkerler men jeke tulǵalardyń bazarlarda taýar satýyna taýar aınalymynyń jalpy kóleminiń 25,5%-y kelse, 1998 jyly 46,9%-dy quraǵan bolatyn. Bazarlardaǵy saýda baǵasynyń qolaıly bolýyna qaramastan, turaqty saýda kásiporyndarynan taýar satyp alýda tutynýshylar basymdyǵynyń birtindep qaıta baǵdarlanýy baıqalady, óıtkeni atalǵan saýda oryndarynda qyz­met kórsetýdiń tıisti mádenı deńgeıi úshin jaǵdaı jasalǵan jáne satylatyn taýarlar sapasyna baqylaý jasaý qamtamasyz etilgen. Resmı tirkelgen kásiporyndardyń bólshek saýda taýar aınalymynyń kólemi 2015 jyly 506517,7 mln. teńgeni qurady (bólshek saýda taýar aınalymynyń jalpy kóleminiń 74,5%-y), bul 1998 jylǵy kólemnen 20,2 esege joǵary. 2011 jyldan bastap Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statıstıka komı­teti Keden odaǵyna múshe memle­ketterdiń arasyndaǵy ózara saýda statıstıkasy boıynsha derekter jınaýdy qolǵa alǵan. 2015 jylǵy aldyn ala derekter boıynsha kedendik odaq elderimen syrtqy taýar aınalymy 2422,0 mln. AQSh dollaryn qurady, bul 2011 jylǵy kólemnen 62,7%-ǵa joǵary. Bizdiń memleketimizdiń jas astanasy retinde, zamanaýı kel­beti men ınfraqurylymy bar qalaǵa qyzyǵýshylyq kúnnen-kúnge artyp keledi, oǵan týrızm salasyn sıpattaıtyn kóptegen kórsetkishter dálel. 2015 jyly Astana qalasynda 160 qonaqúı (jeke kásipkerler qyzmetin qosa alǵanda) jumys istep turdy. Mysaly, 2000 jyly qalada 18 qonaqúı ǵana tirkelgen (jeke kásipkerler qyzmetin qosa al­ǵanda) bolatyn. 2015 jyly qala qonaq­úıleri 722,8 myń kelip-ketýshige qyzmet kórsetti. Kóliktik logıstıka Qala Ońtústik jáne Ortalyq Qazaqstannyń, Batys Sibir men Oraldyń, Povoljıa men Reseıdiń ortalyǵymen ekonomıkalyq baı­lanystar arqyly negizgi kóliktik júk aǵyny toǵysatyn geografııalyq ólke bolyp tabylady. Búgingi Astana – respýblıkalyq avtomobıl jáne temirjoldardy, áýe jelisi joldary toǵysatyn, basty kóliktik kúretamyrlardy baılanystyratyn iri kólik toraby. 2015 jyly avtokólik quralda­rynyń júk aınalymy 10404,0 mln. tkm-di qurady, al 1998 jyly 24,2 mln. tkm-di quraǵan. 1998 jyly qala kóligimen (kóliktik emes uıym­dardyń jáne júk avtokóligi bar jáne kommersııalyq tasymalmen aına­lysatyn jeke tulǵalardyń júk tasymaldaý kólemin baǵalaýdy esepke alǵanda) 0,7 mln. tonna, al 2015 jyly 142,5 mln. tonna júk tasymaldandy. Jeke kásipkerlerdiń tasymalyn qosa alǵanda qalanyń avtomobıl kóligimen 1998 jyly 39,7 mln. adam, 2015 jyly 2279,0 mln. adam tasymaldanǵan, sonymen qatar, jolaý­shy aınalymy 1998 jyly 499,2 mln. jkm-di, al 2015 jyly 18364,6 mln. jkm-di qurady. 2015 jyly qalanyń baılanys kásiporyndarymen kórsetilgen qyz­met­ter kólemi 146389,7 mln. teńgeni, 1999 jyly 132,4 mln. teń­geni quraǵan. 2015 jyly baılanys qyzmetin kórsetýden túsken ta­bystar qurylymynda jedel áre­ketti baılanys 65,3%-yn, ınternet – 17%-yn, qalaaralyq, halyqaralyq baılanys túrleri – 1,3%-yn, jer­gilikti telefon baılanysy – 2,1%-yn, baılanystyń ózge de túrleri 14,3%-yn alady. Halyqtyń jergilikti jelide tirkelgen telefon jelisiniń sany 2016 jylǵy 1 qańtarǵa 186,8 myń birlikti (1999 jyly – 65,8 myń birlik) qurady. Sıfrly telefon stansalaryna 259,1 myń jeli qosylǵan. 1999 jyly kásip­oryn­dardyń poshtalyq jáne kýrerlik qyzmetten túsken tabysy 1,0 mln. teńgeni, al 2015 jyly 5174,9 mln. teńgeni qurady. Demografııalyq ósim úrdisi Elordadaǵy áleýmettik-ekono­mıkalyq ósim Astana qalasyndaǵy halyq sanynyń artýyna áser etti. О́tken on segiz jyl ishinde qala halqynyń sany 300,5 myń adamnan 2016 jyly qala kúni merekesi qar­sańynda mıllıondyq mejege jetti, elorda halqynyń 1 sh. metrge keletin tyǵyzdyǵy 1208,6 adamdy qurady. 18 jyl ishinde elorda halqynyń qurylymynda jynysy men jasyna qaraı eleýli ózgerister oryn aldy. Halyqtyń jalpy sanynda 0-15 jastaǵy (1998 jylǵy 23,8%-dan 2016 jyldyń basynda 27,9%-ǵa deıin, tek 2015 jyly ǵana elordada 26079 sábı dúnıege keldi) balalar úlesiniń artýy, 60 jastaǵy jáne odan asqan (10,4%-dan 7,1%-ǵa deıin) jas kontıngentiniń azaıǵany baıqaldy. Astanada osyndaı jas qurylymy negizinen alǵanda kóshi-qon úderisi áserinen qalyptasty. Eńbekke qabiletti jastaǵy halyq sanynyń ósýi elordaǵa jumysqa ornalasý men bilim alý maqsatynda kelgender esebinen qalyptasty. 2016 jyldyń basynda eńbekke qabiletti jasqa tolmaǵan halyqtyń sany 242909 adamdy (27,9%), eńbekke qabiletti jastaǵylar 567509 adamdy (65,0%), eńbekke qabiletti jastan asqandar sany 62201 adamdy (7,1%) qurady. Erler úlesi 1,6 paıyzdyq pýnktke ósip, (1998 jylǵy 46,6%-dan 2015 jyly 48,2%-ǵa deıin) 2016 jyldyń basynda 420719 adamdy qurady. Áıelder úlesi 53,4%-dan 51,8%-ǵa deıin ózgerdi. 2015 jyly elordada halyqtyń tabıǵı ósimi 22225 adamdy qurady, bul 1998 jylǵa qaraǵanda 17,0 ese kóp. Astanadaǵy halyq sanynyń ósýi bilim berý men densaýlyq saqtaý mekemeleriniń, ustazdar men medısına kadrlary sanynyń artýyn qajet etedi. Áleýmettik áleýet Qalada mektepke deıingi 188 uıym jumys isteıdi, bul 1998 jylǵy deńgeıden 3,9 ese kóp, sonymen qatar tárbıelenýshiler sany 34454 balany qurap, 3,5 esege ósti. 18 jyl ishinde mektepter sany 48 birlikke artyp, 99 birlikti qurady. Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda búgingi kúni qalada eki mektep – «Tuńǵysh Prezıdenttiń fızıka-matematıka baǵytyndaǵy zııat­kerlik mektebi» men «Tuńǵysh Prezıdenttiń hımııa-bıologııa baǵytyndaǵy zııatkerlik mektebi» jumys isteıdi. Mektepter daryndy balalarǵa arnap qurylǵan. Astana qalasynyń barlyq mek­tepteriniń óz arsenalynda ın­te­r­aktıvti taqtalar men mýl­tımedııa kabınetteri bar. JOO stýdentteriniń jalpy sany oń serpinge ıe, bul joǵary bilim­niń bedeli men ma­ńyzdylyq mártebesin aıǵaqtaıdy. 2015/2016 oqý jylynyń basynda qalada 14 joǵary oqý orny jumys istep tur. 1998/1999 oqý jylymen salystyrǵanda aǵymdaǵy jyly stýdentter sany 3,1 esege (51235 adam­ǵa) artty. Sonymen birge, Astana egemen elimizdiń basty mádenı ortalyǵy bolyp tabylady. Qalada 47 tarıhı jáne mádenı eskertkish bar (35-i – qala qurylysy jáne sáýlet, 12-si - arheologııa eskertkishi). Qa­lada 6 teatr, 30 kitaphana (bilim berý mekemeleri janyndaǵy kitap­hanalardy esepke almaǵanda), 7 murajaı, 1 sırk, 6 kınoteatr, bala­lardyń 3 mýzyka mektebi, 2 óner mektebi, 1 kórkemsýret mek­tebi, 1 óner akademııasy jumys isteıdi. Elordanyń turaqty damýy, otandyq kásipkerlerdiń iri mega­polıs naryǵyndaǵy qyzmetke joǵary deńgeıde negizdelýi Asta­nanyń qarqyndy damýyna, elimizdiń saıası, iskerlik jáne mádenı or­talyǵy retinde mártebesiniń ny­ǵaıýyna jaǵdaı jasaıdy. Osyǵan baı­lanysty Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev óziniń «Qazaq­stan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» atty Joldaýynda «ekonomıkalyq ósimniń óńirlik draıverlerin qalyptastyrýdyń mańyzdylyǵyn» atap kórsetti. О́ziniń 18 jyl damý úrdisinde Astana ekonomıkalyq damýdyń naǵyz óńirlik draıverine aınaldy. Janar SERIKBAEVA, Astana qalasy statıstıka departamenti basshysynyń orynbasary